سەهەند کۆیی
مێژووی مرۆڤایەتی تەنها گێڕانەوەی جەنگ و ململانێکان نییە، بەڵکو گەورەترین و جوانترین بەشەکانی بریتییە لە چیرۆکی دروستبوونی ئەو شارستانێتییانەی کە لەسەر بنەمای پێکەوەژیان و لێبوردەیی گەشەیان کردووە. لەم نەخشە مێژووییەدا، کوردستان وەک لانکەیەکی دێرینی ئایین و کولتوورە جیاوازەکان، هەمیشە وێستگەیەکی تایبەت بووە بۆ ئەو پەیوەندییە مرۆییانەی کە لە سەرووی هەموو جیاوازییەکەوەن. شاری کۆیە، وەک یەکێک لە شارە هەرە دێرین و ڕۆشنبیرییەکانی کوردستان، نموونەیەکی زێڕین و درەوشاوەی ئەم پێکەوەژیانە مێژووییەیە، بەتایبەتی لەنێوان هەردوو پێکهاتەی موسڵمان و مەسیحی. پێکەوەژیان لەم شارەدا تەنها دروشمێکی سیاسی یان ڕێککەوتنێکی کاتی نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی کارا و بەردەوامی ئاڵوگۆڕی کولتوورییە کە لە ڕەگ و ڕیشەی دامەزراوە ئایینی، کۆمەڵایەتی و پەروەردەییەکاندا چەکەرەی کردووە.
یەکەم: ڕۆڵی دامەزراوە ئایینییەکان: (مزگەوت و کەنیسە).
دامەزراوە ئایینییەکان لە کۆیە، تەنها شوێنی پەرستش نین، بەڵکو ناوەندی سەرەکیی پاراستنی بەها ڕۆحی و مرۆییەکانن. مزگەوت و کەنیسە لەم شارەدا وەک دوو کۆڵەکەی سەرەکیی ئاشتی کاردەکەن:
١. گوتاری میانڕەوی و لێبوردەیی: مەلا و قەشەکانی کۆیە، لە ڕێگەی وتار و پەیامە ئایینییەکانیانەوە، هەمیشە جەخت لەسەر خاڵە هاوبەشەکانی نێوان ئیسلام و مەسیحییەت دەکەنەوە. ئەوان لەبری جەختکردنەوە لەسەر جیاوازییە عەقیدەییەکان، مرۆڤبوون و هاوژینگەیی دەکەنە بنەمای وتارەکانیان. ئەمەش وایکردووە کە توندڕەوی ئایینی لەم شارەدا هیچ ژینگەیەکی بۆ گەشەکردن نەبێت.
٢. بۆنەکان وەک پردی پەیوەندی: جەژنی ڕەمەزان و قوربان بۆ مەسیحییەکان و جەژنی کریسمس و قیامەت بۆ موسڵمانانی کۆیە، بۆنەی گشتین. سەردانیکردنی پیاوانی ئایینی بۆ ناوەندەکانی یەکتر لەم بۆنانەدا، پەیامێکی بەهێز بە کۆمەڵگە دەگەیەنێت کە ئایین بۆ خزمەتی مرۆڤایەتییە نەک بۆ دابەشکردنی.
دووەم: بنەما کۆمەڵایەتییەکان و میراتی خێزانی
پێکەوەژیان لە کۆیە لە ناو ماڵەکانەوە دەست پێدەکات. دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان، بەتایبەتی بنەماڵە، ڕۆڵی پارێزەری ئەم میراتە دەبینن:
پەروەردەی لێبوردەیی: خێزانی کۆیی منداڵەکانی لەسەر بنەمای “دراوسێیەتی” پەروەردە دەکات. لە کۆیە، ئایینی دراوسێکەت گرنگ نییە، بەڵکو مافی دراوسێیەتی پیرۆزە. منداڵان لە تەمەنێکی بچووکەوە فێری ئاداب و نەریتەکانی یەکتر دەبن، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە لە گەورەبووندا هیچ جۆرە نامۆییەک لە نێوان پێکهاتەکاندا دروست نەبێت.
تێکەڵاویی فۆلکلۆری: زۆرێک لە نەریتە کۆمەڵایەتییەکان، وەک شێوازی میوانداری، جلوبەرگ و تەنانەت چێشتلێنان، ئاوێتەی یەکتر بوون. ئەم یەکگرتنە کولتوورییە وایکردووە کە جیاکاری ئایینی لە ناو کایە کۆمەڵایەتییەکاندا ون ببێت.
سێیەم: ڕۆڵی ناوەندە پەروەردەیی و ئەکادیمییەکان.
قوتابخانە و زانکۆی کۆیە سەکۆی هەرە گرنگی بەهێزکردنی ئەم پەیوەندییانەن. لەم ناوەندانەدا:
هاوپۆلی و هاوڕێیەتی: کاتێک قوتابییەکی موسڵمان و مەسیحی لەسەر یەک کورسی دەخوێنن، پەیوەندییەکی مرۆیی قووڵ دروست دەبێت کە لەسەر بنەمای زانست و هاوکارییە.
زانکۆی کۆیە وەک جەمسەری هۆشیاری: زانکۆکە بە ئەنجامدانی سیمینار و دیداری ئەکادیمی، جیاوازییەکانی گۆڕیوە بۆ دەوڵەمەندییەکی زانستی. لێرەدا، فرەچەشنی وەک فاکتەرێکی هێز دەبینرێت نەک کێشە.
چوارەم: کاریگەری لەسەر ناسنامەی کلتووری و فۆلکلۆری پێکەوەژیانی چەند سەد ساڵە، ڕەنگدانەوەی گەورەی لەسەر زمانی کوردی و هونەری شاری کۆیە هەبووە:
زمان و ئەدەبیات: زمانی کوردی لە کۆیە، چەندین وشە و دەستەواژەی سریانی و مەسیحی تێدایە کە بوونەتە بەشێک لە فەرهەنگی ڕۆژانە. هەروەها نووسەر و شاعیرە مەسیحییەکانی کۆیە، لە سەردەمە سەختەکاندا، پارێزەرێکی سەرسەختی زمانی کوردی بوون.
هونەر و مۆسیقا: مۆسیقای کۆیە، کە بە ڕەسەنایەتی ناسراوە، کاریگەریی ئاوازە کەنیسەییەکانی سریانی پێوە دیارە. تێکەڵبوونی مەقامە کوردییەکان لەگەڵ ڕۆحییەتی مۆسیقای مەسیحی، جۆرە هونەرێکی بەرهەم هێناوە کە تایبەتە بەم شارە. هونەرمەندان و شاعیرانی هەردوو لا، بەبێ ڕەچاوکردنی ئایین، پێکەوە لە کۆڕ و مەجلیسەکاندا داهێنانیان کردووە.
پێنجەم: پەیوەندییە بازاڕی و پیشەییەکان.
بازاڕی کۆیە نموونەی متمانەی دوولایەنەیە. مەسیحییەکان کە بە پیشە دەستییە وردەکان وەک زێڕەنگری و بازرگانی ناسراون، هەمیشە جێگەی متمانەی هاوشارییە موسڵمانەکانیان بوون. ئەم بەرژەوەندییە هاوبەشە ئابوورییە، وایکردووە کە سەقامگیریی کۆمەڵایەتی پارێزراو بێت، چونکە بازاڕ پێویستی بە ئاشتییە.
شەشەم: چیرۆکێکی مێژوویی: کلیلی ماڵەکان.
یەکێک لە جوانترین بەڵگەکان بۆ ئەم پێکەوەژیانە، ڕووداوەکانی ساڵانی نەوەدەکانە. کاتێک بەهۆی بارودۆخی ئەمنی هەندێک لە خێزانە مەسیحییەکان شارەکەیان جێهێشت، دراوسێ موسڵمانەکانیان کلیلی ماڵەکانیان وەرگرت. ئەوان نەک تەنها خانووەکانیان پاراست، بەڵکو وەک موڵکی خۆیان چاودێرییان دەکرد. کاتێک مەسیحییەکان گەڕانەوە، ماڵ و کەلوپەلەکانیان بە سەلامەتی وەرگرتەوە. ئەمە “مۆری متمانە” بوو کە سەلماندی لە کۆیە “مرۆڤایەتی” لە سەرووی هەموو شتێکەوەیە.
حەوتەم: ئاستەنگەکان و ئاسۆی داهاتوو.
لە سەردەمی سۆشیال میدیا و بڵاوبوونەوەی خێرای گوتاری توندڕەوی لە دەرەوەی سنوورەکان، بەرپرسیارێتی دامەزراوەکان قورستر بووە. بۆ پاراستنی ئەم میراتە، پێویستە:
١. بەکارهێنانی تەکنەلۆجیا بۆ بڵاوکردنەوەی چیرۆکەکانی سەرکەوتنی پێکەوەژیان.
٢. بەردەوامیدان بە دیالۆگی نێوان ئایینەکان لە ئاستی گەنجاندا. ٣. ڕۆڵی چالاکتری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە ئەنجامدانی چالاکیی هاوبەش.
پێکەوەژیانی موسڵمان و مەسیحی لە کۆیە، ڕێکەوت نییە، بەڵکو بەرهەمی عەقڵانیەتی دامەزراوەکان و ڕەسەنایەتی خەڵکەکەیەتی. کۆیە تەنها شارێکی جوگرافی نییە، بەڵکو مۆزەخانەیەکی زیندووی لێبوردەییە. ئەم میراتە دەبێت وەک چرایەک بۆ هەموو جیهان بەکاربهێنرێت، تاوەکو بسەلمێنرێت کە ئایینە جیاوازەکان دەتوانن پێکەوە سەمفۆنیایەکی ئاشتیانە بژەنن. با ئەم کلتوورە بپارێزین، چونکە پێکەوەژیان تاکە ڕێگەیە بۆ ئایندەیەکی گەش و کۆمەڵگەیەکی تەندروست.