سەدیق سەعید ڕواندزی
كورد بەو پێیەی وەك نەتەوەیەك، بەردەوام لە ژێر ستەم و چەوسانەوەی سیاسی و نەتەوەیی دابووە، ئیدی ئەدەبەكەشی بە گشتی ڕەنگدانەوەی ئەو سەرخانەی كۆمەڵ بووە و شاعیرانی كورد هەمیشە لە سەنگەری بەرگری لە نەتەوە و كوردستان دابوونە و لەو ڕێگەیەشەوە هەندێكیان بە تێكۆشانی سیاسی و چەكداری و هەندێكی تریشیان قەڵەم هاوتای تفەنگ دەكەن و دەیخەنە سەنگەری داكۆكی لە كوردبوون و پرسی ناسنامە. سەدەی ڕابردوو، بە تایبەتیش نێوان هەردوو جەنگی جیهانی، سەدەی ئازادی گەلان و تێكۆشانی نەتەوەیی و هاوكات ستەمی چینایەتی و نەتەوایەتیش بووە.
ئەم گۆڕانكارییانە، كاریگەریەتیان لە سەر هزر و تێڕوانینی شاعیرانی كورد هەبووە و ئەمەش ڕەنگدانەوەی لە گوتاری شیعرەكانیدا هەبووە. شیعر چ پیرۆزیی و واتایەكی هەیە، گەر نەچێتە سەنگەری بەرگریی لە نەتەوەكەی، بە تایبەتیش لە مێژووی بزاڤی ڕزگاریخوازی و نەتەوەییدا؟ لەو ڕوانگەیەشەوە هاوتەریب لەگەڵ خەباتی شاخ و تێكۆشانی سیاسی و نەتەوەیی، شیعری كوردیش بە گشتی لە سەنگەری داكۆكیكردن لە پرسە نەتەوەیەكان بووە و كوانووی شۆڕش و كوردایەتی بە گوتاری بەرەنگارییانە، بە تایبەتیش لە سەردەمی شاخدا، جۆشداوە. لەو ڕوانگەیەوە گەر بە مێژوووی شیعری كوردی لە سەدەی بیستەم دابچینەوە، دەبینین شیعری كوردی لە هەر یەك لەو قۆناغە سیاسی و كۆمەڵایەتییانەدا، هەڵگڕی پەیام و گوتارێكی كۆمەڵایەتی، نەتەوەیی، مرۆیی و پەروەردەیی، كە ڕەنگدانەوەی سەرخانی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە و ئەو واقیعە كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و سیاسییە بووە، كە كۆمەڵگەی كوردی تێدا ژیاوە. بۆیە شیعری ئەو قۆناغانە لە سەدی ڕابردوودا، بەدەر نین لەو پەیام و گوتارە، كە ناسنامەی شیعری شاعیران پێكدەهێنێت. بێگومان كاتێ هەڵومەرجی سیاسی و ژێر دەستەیی نەتەوەیەك، واقیعێكی سیاسی دێنێتە ئاراوە، ئیدی ئەدەب بە گشتی و شیعریش بە تایبەتی، دواجار دەبنە ئاوێنە نمای ئەو واقیعە، بۆیە دەبینین تراژیدیا و كارەساتە سیاسی و نەتەوەییەكانی ئێمە، لە سەدەی ڕابردوودا، ڕووبەرێكی گەورە لە پانتایی شیعری كوردی پێكدەهێنن كە ئەمیش دواجار دەبنە بە شێك لە یادەوەریی و مێژووی برینداری ئێمە. كاتێ شاعیرێك شیعر دەكاتە ئەو پەیامە سیاسی و نەتەوەییە و هاوتەریب لەگەڵ مێژووی برینداری نەتەوەكەی دەمێنێتەوە، ئیدی گوتاری شیعری لێرەدا، دەبێتە بەشێكی دانەبڕاو لە مێژوو كە ناتوانرێت لە بیری بكەین، یان بیخەینە پەراوێزی مێژوو. دەشێ لێرەدا نموونە بە (شێركۆ بێكەس) بێنینەوە. ئەم شاعیرە دیارترین شاعیرە كە ئامادەیی شیعریی و مێژوویی، بە لایەنی كەمەوە لە شەستەكانی سەدەی ڕابردوو، لە نێو ئەزموونی شیعری كوردیدا هەیە، بە جۆرێك كە سەدەی داهاتووش ناتوانێت ئەم شاعیرە لە یادەوەریی و كۆنەستی نەتەوەیی ئێمە بسڕێتەوە! هەڵبەتە مانەوەی ئەم شاعیرە هاوتەریب لەگەڵ مێژووی ئێمەدا، تەنها مانەوەیەكی شیعری نییە، بەڵكو سیاسی، شۆڕشگێڕیی، مێژوویی و نەتەوەییە، بەو مانایەی ئێمە كە ناتوانین شێركۆ بە پەراوێزی مێژوو بسپێرین، لە بنەڕەتدا پەیوەندی بەوەوە هەیە كە ئێمە ناتوانین تراژیدیا و كارەساتەكانمان لە بیر بكەین. ئێمە ناتوانین گۆڕستانی چراكان، خاچ و مار و ڕۆژمێریی شاعیرێك و دەربەندی پەپوولە لەبیر بكەین، چونكە ناكرێت ئەنفال و هەڵەبجە و كیمیاباران و شەهید و پێشمەرگە لە بیر بكەین. لە بەرانبەر ئەمەدا، دەیان شاعیری دیكەی كورد نەك هەر لە بیر دەكرێن، بەڵكو كەس ناویشیانی بیر نامێنێت، كە پێویست ناكات ناوی ئەو شاعیرانە بێنین، كە ڕەنگە بە دەیان بن. بێگومان ڕاستە ئەزموونی شیعریی، ئەزموونێكی خودی و تایبەتییە و مەرج نییە شیعر هەر تەنها هەڵگڕی پەیامێكی سیاسی و شۆڕشگێڕیی بێت، بەڵام ئەوەی لێرەدا دەكرێتە پێوەر، ئەو دیدگا كەسی و تایبەتییەی ئێمە نییە، بەڵكو ڕوانگەی گشتییە بۆ شیعر، بەو مانایەی ئەزموونی ئەو شاعیرە چەند لەگەڵ مێژووی برینداریی نەتەوە و ئەو كارەسات و تراژیدیانەدا تێكەڵ بووە، كە بە سەر نەتەوە داهاتوون. كاتێ شێركۆ لە بیر ناكرێت، بەڵام بە دەیان شاعیری دیكە، دەچنە پەراوێزی مێژوو، ئەمە هەر تەنها پەیوەندی بە شیعر و ئەزموونی شاعیرەوە نییە، بەڵكو پەیوەندی بەو پەیام و گوتارە هەیە، كە شیعر هەڵیدەگرێت. لێرەوەش مانەوەی شێركۆ مانەوەیەكی شیعری نییە، بەڵكو سیاسی و نەتەوەیی و شۆڕشگێڕییە، هەر لەبەر ئەمەشە ئێمە ناتوانین و بگرە بۆ سەدەی داهاتووش ئەم شاعیرە لە بیر بكەین، چونكە وابەستەیی ئێمە بە شیعرەكانی ئەو، تەنها پەیوەستبوونێكی ئاسایی و شیعری نییە، وەك ئەوەی لە ئەزموونی ئەوانیتر دەیبینین، بەڵكو پەیوەستبوونێكی سیاسی و نەتەوەییشە، چونكە دواجار هەموو ئەم ئایكۆنانە لە شیعری ئەودا، بوونیان هەیە. كاتێ ئەم شاعیرە شەهید لە شیعرێكدا نەمر دەكات، ئەم شیعرە، هەمیشە دەمێنێتەوە، چونكە مێژووی ئێمە لە ئێستاو بگرە داهاتووش، مێژووێك نییە بە دەر لە قوربانیدان و شەهیدبوون، كردەی خۆبەختكردن لە پێناو خاك و نیشتماندا، پیرۆزیی نیشتمان و مانەوە لە سەنگەریی بەرگریی و داكۆكی لە ناسنامە، بەلایەنی كەمەوە تا ئێستاو ڕەنگە پەنجا ساڵی داهاتووش هەر بمێنێتەوە، چونكە ئێمە هێشتا نەتەوەیەكی ژێر دەستە و چەوساوەین. كەواتا ڕەهەندی نیشتمانی و سیاسی و نەتەوەیی ئەو شیعرانە، هەر دەمێنن چونكە شیعر دەبێتە بەشێك لە بوون و مانەوەی نەتەوە. لێرەوەش دەبینین كاتێ گۆڕستانی چراكان و لاوكی هەڵەبجە بە نموونە لە بیر ناكرێن، ئەوا ئێمە ناتوانین كارەساتەكانمان لە بیر بكەین، بەڵام زۆر بە ئاسانی ئەزموونی ڕۆمانسی و كەسی تایبەتییانەی شاعیرێك لە شیعردا نەك هەر لە بیر بكەین، بەڵكو نەشیخوێنینەوە ! لە ڕاستیدا، زۆرجار لە بەهای شیعر دەدرێت، بەو مانایەی نابێ شیعر هەڵگڕی پەیامێكی سیاسی و ئایدۆلۆژیی و شۆڕشگێڕیی بێت، بەڵام واقیعی سیاسی و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەی ئێمە، پێچەوانەی ئەو ڕوانگەیە، كاتێ بەراوردی ئەزموونی شیعری شاعیرانیش بە یەكتری دەكەین، ئەوا باشتر ئەو ڕاستییەمان بۆ دەردەكەوێت، كە ئێمە ناتوانین شێركۆ بێكەس لە بیر بكەین، بەڵام دەتوانین دەیان و سەدان دەقی شیعری شاعیرانی تر لە بیر بكەین، چونكە هەست ناكەین بەشێكن لە مێژوو، یادەوەریی، نیشتمان و ڕوحی برینداری نەتەوەیی ئێمە.