سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
شانۆنامەی **”هاملێت”**ی ویلیام شکسپیر تەنها بەرهەمێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو دیاردەیەکی فەلسەفی و دەروونییە کە بە درێژایی چوار سەدە، وەک تابلۆیەکی بێگەردی مرۆڤایەتی ماوەتەوە. لەناو کۆی ئەو شاکارانەی کە شکسپیر پێشکەشی جیهانی کردوون، هاملێت بە درێژترین و ئاڵۆزترین دەق دادەنرێت، کە بە قووڵی و گشتگیریی بابەتەکانی، پێگەیەکی بێوێنەی لەناو کانۆنی ئەدەبیی جیهانیدا داگیر کردووە
پرسیارە بنەڕەتییەکە لێرەدا ئەوەیە: بۆچی ئەم دەقە، کە باس لە تۆڵەسەندنەوەی شازادەیەکی دوودڵی دانیمارک دەکات، توانیویەتی بەو شێوەیە ببێتە ئاوێنەیەک بۆ هەموو سەردەم و کولتوورێک؟ گەورەیی و ماناداریی ئەم تێکستە لە چیدایە و ئەو نهێنییە گەورانە چین کە شکسپیر دەیانخاتە ڕوو و چاوی هەموو جیهانی لەسەر ڕادەگرن؟
تێزی سەرەکیی ئەم شیکردنەوەیە ئەوەیە کە هاملێت لە سەرووی هەموو دەقەکانەوە دەمێنێتەوە، چونکە شکسپیر بە شێوەیەکی بێوێنە قووڵ دەبێتەوە لە شیکاریی دەروونی (سایکۆئەنالیز)، پرسیارە فەلسەفییە بوونگەراییەکان، و ڕەخنەی سیاسیی توند، کە ئەم سێ ڕەهەندە پێکەوە دەقێکی وا ئاڵۆز و گشتگیر دروست دەکەن کە قسە لەبری هەمووان دەکات.لوتکەی ئەدەبی و شۆڕشی سوبژێکتیڤیەت ڕەخنەگران بە یەک دەنگ هاملێت وەک سەرتۆپی ئەدەبی و بەرزترین دەستکەوتی شکسپیر دەبینن. هۆکارەکە تەنها لە جوانیی زمانی شیعریدا نییە، بەڵکو لەو شۆڕشە فیکرییەدایە کە لە ڕێگەی کەسایەتیی هاملێتەوە ئەنجامی دەدات. هاملێت یەکەمین کەسایەتیی ئەدەبیی گەورەیە کە بەو شێوە قووڵە لەگەڵ ناوەوەی خۆیدا دەدوێت و گومان لە هەموو شتێک دەکات . پێش هاملێت، کەسایەتییە شانۆییەکان زیاتر نوێنەرایەتیی جۆرێک لە ڕەوشت یان چارەنووسێکی دیاریکراویان دەکرد، بەڵام هاملێت نوێنەرایەتیی مرۆڤی بیرکەرەوە دەکات.مۆنۆلۆگە بێشومارەکانی هاملێت، بە تایبەت وتارە بەناوبانگەکەی “بوون یان نەبوون”، دەروازەیەک دەکەنەوە بۆ ناو هۆش و ناهۆشی کەسایەتییەکە. ئەم مۆنۆلۆگانە تەنها قسەکردنێکی سادە نین، بەڵکو پڕۆسەیەکی فەلسەفیی قووڵن کە تێیدا هاملێت هەوڵ دەدات مانای کردار، ژیان، و مەرگ بدۆزێتەوە. ئەم شێوازی نوێیەی شکسپیر لە خستنەڕووی سوبژێکتیڤیەت (خودێتی) وایکردووە کە هاملێت ببێتە باوکی کەسایەتییە ئاڵۆزەکانی ئەدەبیاتی مۆدێرن . لە ڕێگەی هاملێتەوە، شکسپیر بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئەدەبدا، قووڵایی و ئاڵۆزیی دەروونی مرۆڤ وەک بابەتێکی سەرەکی دەخاتە ڕوو.هاملێت لە تاقیگەی دەروونشیکاریدایەکێک لەو نهێنییە گەورانەی کە چاوی جیهانی لەسەر هاملێت ڕاگرتووە، بریتییە لە مەتەڵی دواخستنی تۆڵە. هاملێت چەندین دەرفەتی زێڕینی بۆ تۆڵەسەندنەوە بۆ دەڕەخسێت، بەڵام بەردەوام دوای دەخات. ئەم دواخستنە بووەتە بنەمای شیکردنەوەی دەروونشیکاریی فرۆیدی (Freudian Psychoanalysis) بۆ دەقەکە.سیگمۆند فرۆید و ڕەخنەگرانی دوای ئەو، تێزی گرێی ئۆدیپ (Oedipus Complex) بەکاردەهێنن بۆ شیکردنەوەی ئەم دواخستنە. بەپێی ئەم شیکردنەوەیە، هاملێت لە ناخودا هەستێکی سێکسیی سەرکوتکراوی بۆ دایکی (گێرترود) هەیە و کلاودیەس (مامی) ئەو کارەی کردووە کە هاملێت خۆی بە نهێنی ئارەزووی دەکرد کوشتنی باوکی و شووکردن بە دایکی . بۆیە، کاتێک هاملێت ڕووبەڕووی کلاودیەس دەبێتەوە، لە ڕاستیدا ڕووبەڕووی ئارەزووە سەرکوتکراوەکانی خۆی دەبێتەوە. فرۆید دەڵێت:”هاملێت ناتوانێت تۆڵە بکاتەوە، چونکە کلاودیەس وەک جێگرەوەیەک بۆ ئارەزووە سەرکوتکراوەکانی خۆی دەبینێت.”ئەم شیکردنەوەیە وایکردووە کە هاملێت لە شانۆنامەیەکی تۆڵەسەندنەوەی سادەوە بگۆڕێت بۆ تاقیگەیەکی دەروونیی ئاڵۆز. نهێنیی دواخستنی تۆڵە، لەم ڕوانگەیەوە، نیشانەی لاوازیی کردار نییە، بەڵکو نیشانەی ململانێیەکی دەروونیی قووڵە لە نێوان “ئید” (ئارەزووە سەرەتاییەکان) و “ئیگۆ” (ویژدان و هۆش) .هەروەها، شێتیی هاملێت نهێنییەکی دیکەیە کە ڕێگە بە لێکدانەوەی دەروونی دەدات. ئایا شێتییەکەی تەنها نواندنە بۆ فریودانی کلاودیەس، یان لە ئەنجامی ئەو فشارە دەروونییە زۆرەی کە لەسەریەتی، بەشێکی ڕاستەقینەی شێتی لێ دروست دەبێت؟ شکسپیر بە ئەنقەست وەڵامێکی یەکلاکەرەوە ناداتەوە، ئەمەش وادەکات کەسایەتیی هاملێت بۆ هەمیشە کراوە بێت بۆ لێکدانەوەی دەروونیی نوێ.پرسیارە بوونگەراییەکان و گشتگیریی فەلسەفیگەورەیی و ماناداریی هاملێت لەوەدایە کە پرسیارە فەلسەفییە بنەڕەتییەکان دەوروژێنێت کە پەیوەندییان بە بوونی مرۆڤەوە هەیە. ناوەندی ئەم پرسیارانە وتاری **”بوون یان نەبوون”**ە. ئەم وتارە تەنها قسەکردن نییە لەسەر خۆکوشتن، بەڵکو پرسیارە لەسەر مانای بوون لە جیهانێکدا کە پڕە لە ئازار و نادادپەروەری. هاملێت لێرەدا قسە لەبری هەمووان دەکات، چونکە پرسیار لەسەر ئەو دوودڵییە ئەخلاقییە دەکات کە هەموو مرۆڤێک لە ژیانیدا ڕووبەڕووی دەبێتەوە:ڕەهەندی پرسیارەکەشیکردنەوەی فەلسەفیبوون (To be)قبوڵکردنی ئازارەکانی ژیان، بەرگەگرتنی زوڵم و ستەم، و ژیان لەناو دۆخێکی نادادپەروەردا.نەبوون (Not to be)کۆتاییهێنان بە ئازارەکان، بەڵام ڕووبەڕووبوونەوەی نادیاریی دوای مردن، کە هاملێت بە “خەوێکی نەزانراو” ناوی دەبات.ئەم ململانێیە ئەخلاقییە لە نێوان تۆڵەی خوێناوی (کە یاسایەکی کۆنی کۆمەڵایەتییە) و ویژدانی مرۆیی (کە بەهای ژیان بەرز دەنرخێنێت) وایکردووە کە هاملێت ببێتە دەقێکی بوونگەرایی (Existential) .
هاملێت لە ڕێگەی ئەم دوودڵییەوە، پرسیار لەسەر چەمکی کردار دەکات. ئایا کردارێکی ڕاستەقینە چییە؟ ئایا کردارێکی ڕاستەقینە دەبێت لەسەر بنەمای سۆز و هەست بێت، یان لەسەر بنەمای بیرکردنەوە و دڵنیایی؟ ئەم پرسیارانە سنووری کات و کولتوور دەبەزێنن و وادەکەن کە هاملێت بۆ هەمیشە مانادار بێت.
هاملێت تەنها شانۆنامەیەکی دەروونی نییە، بەڵکو ڕەخنەیەکی توندی سیاسییە. شکسپیر لە ڕێگەی گەندەڵیی دەرباری دانیمارکەوە، کە هاملێت بە “زیندانێک” و “باخچەیەکی پڕ لە گژوگیا” ناوی دەبات، ڕەخنە لە دەسەڵاتی پاشایەتیی گەندەڵ و دیکتاتۆری دەگرێت .
کلاودیەس، پاشای نوێ، نوێنەرایەتیی گەندەڵیی سیاسی دەکات کە بە ژەهر و خیانەت دەسەڵاتی گرتووەتە دەست. ئەم گەندەڵییە تەنها لەسەر ئاستی سیاسی نامێنێتەوە، بەڵکو دەچێتە ناو هەموو جومگەکانی کۆمەڵگاوە. هاملێت لەم دۆخەدا دەبێتە قوربانیی گەندەڵیی سیاسی و لە هەمان کاتدا ڕەخنەگری کۆمەڵایەتی.هۆکاری ئەوەی کە بۆچی هاملێت بۆ هەموان و لەبری هەمووان قسان دەکات، لەم گشتگیرییەدایە. بابەتەکانی گەندەڵی، خیانەت، سیخوڕی، و نادادپەروەری، لە هەموو سەردەمێکدا بوونیان هەیە. کاتێک خوێنەرێک لە سەدەی بیست و یەکەمدا هاملێت دەخوێنێتەوە، خۆی لەناو گەندەڵیی دەرباری دانیمارکدا دەبینێتەوە، چونکە ئەو کێشانەی کە هاملێت ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، کێشەی مرۆڤایەتیی گشتین. هاملێت پرسیار لەسەر ئەوە دەکات کە چۆن مرۆڤ دەتوانێت لەناو جیهانێکی گەندەڵدا ویژدانی خۆی بپارێزێت و کردارێکی ڕاستەقینە ئەنجام بدات.دەرەنجام: دەقێک کە هەرگیز کۆتایی نایەت .
بۆیە، گەورەیی و ماناداریی هاملێت لەوەدایە کە شکسپیر بە ئەنقەست وەڵامی یەکلاکەرەوەی بۆ پرسیارە گەورەکان نەداوەتەوە. ئایا هاملێت شێت بوو؟ ئایا تۆڵەسەندنەوەکەی ڕەوا بوو؟ ئایا تارماییەکە ڕاستەقینە بوو؟ ئەم نهێنییانە وادەکەن کە هاملێت نەبێتە چیرۆکێکی داخراو، بەڵکو ببێتە دەقێکی کراوە بۆ لێکدانەوەی بێ کۆتایی.هاملێت سەرتۆپی دەقەکانی شکسپیرە، چونکە یەکەمین و قووڵترین شیکاریی دەروونیی مرۆڤایەتییە لە ئەدەبدا. ئەو لەبری هەمووان قسان دەکات، چونکە پرسیار لەسەر دوودڵییەکانی هەموو مرۆڤێک دەکات ململانێی نێوان بیرکردنەوە و کردار، نێوان ژیان و مەرگ، و نێوان ویژدان و تۆڵە. هەر ئەمەشە وایکردووە کە هاملێت بۆ هەمیشە چاوی جیهانی لەسەر بێت و وەک ئاوێنەیەکی بێگەردی مرۆڤایەتی بمێنێتەوە.