سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
شانۆگەریی “بۆرژوای نەجیبزادە (Le Bourgeois Gentilhomme)” کە ساڵی ١٦٧٠ مۆلیێر نووسەری ناوداری فەرەنسی نووسیویەتی، یەکێکە لە شاکارە هەمیشەییەکانی ئەدەبیاتی جیهان. ئەم کۆمیدی-بالێیە، کە بە هاوکاریی مۆسیقاژەنی بەناوبانگ ژان-باپتیست لوولی ئامادە کراوە، تابلۆیەکی ڕەخنەگرانە و پڕ لە پێکەنینە لەسەر هەوڵەکانی مرۆڤ بۆ سەرکەوتن بەسەر پەیژەی کۆمەڵایەتیدا و لاساییکردنەوەی چینی ئەرستۆکراتی. مۆلیێر بە شێوازێکی هونەرییانە، گاڵتە بەو کەسانە دەکات کە بە دوای شکۆمەندی و نازناوی ساختەوەن، لە هەمان کاتدا ڕەخنە لەو چینی دەسەڵاتدارەش دەگرێت کە بە ئاسانی کەسانی سادە و ساویلکە دەقۆزێتەوە. ناوەرۆکی شانۆگەرییەکە، پەیامی نووسەر، کارەکتەرە سەرەکییەکان و، ئەو ڕەخنانەی کە ئاراستەی کراون، شیدەکاتەوە.کورتەی چیرۆک و کارەکتەرە سەرەکییەکان چیرۆکی “بۆرژوای نەجیبزادە” لە دەوری کەسایەتیی سەرەکیی “مۆسیۆ ژوردان” دەسوڕێتەوە، کە پیاوێکی ناوەڕاستی تەمەن و دەوڵەمەندی بۆرژوازییە. باوکی ژوردان بازرگانێکی قوماش بووە و سامانێکی زۆری کۆکردووەتەوە. خەونی ژوردان ئەوەیە کە لە چینی بۆرژوازییەوە بەرزبێتەوە و وەک ئەرستۆکراتێک قبوڵ بکرێت. بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، هەوڵ دەدات هونەرەکانی پیاوەتی فێر بێت، وەک شمشێربازی، سەما، مۆسیقا و، فەلسەفە، بەڵام زۆرجار خۆی دەکاتە گاڵتەجاڕ. هاوسەرە ژیرەکەی، مادام ژوردان، هەوڵ دەدات ڕێگەی لێ بگرێت و بیهێنێتەوە سەر ژیانی پێشووی، بەڵام بێسوودە. دۆرانتیش، کە ئەرستۆکراتێکی هەژارە، ژوردان دەقۆزێتەوە و بە پیاهەڵدان و درۆکردن، قەرزەکانی خۆی پێدەداتەوە.ژوردان خەونی ئەوە دەبینێت کە لەگەڵ مارکیز دۆریمێن هاوسەرگیری بکات و کچەکەی، لوسیل، لەگەڵ ئەرستۆکراتێکدا شوو بکات. بەڵام لوسیل عاشقی کلێئۆنتەیە، کە پیاوێکی چینی ناوەڕاستە. ژوردان ڕەتیدەکاتەوە ڕێگە بە هاوسەرگیرییەکەیان بدات. لێرەدا کلێئۆنتە، بە یارمەتیی خزمەتکارەکەی کۆڤیێل و مادام ژوردان، خۆی وەک کوڕی سوڵتانی تورکیا دەگۆڕێت. ژوردان بەم فێڵە هەڵدەخەڵەتێت و دڵخۆش دەبێت بەوەی کچەکەی لەگەڵ شازادەیەکی بیانی هاوسەرگیری دەکات. تەنانەت زیاتر دڵخۆش دەبێت کاتێک “شازادە تورکەکە” پێیدەڵێت کە وەک باوکی بووک، ئەویش لە ڕێوڕەسمێکی تایبەتدا دەکرێتە ئەرستۆکرات. شانۆگەرییەکە بەم ڕێوڕەسمە گاڵتەجاڕییە کۆتایی دێت، کە تێیدا زمانی سابیر (Sabir) وەک زمانی تورکی بەکار دەهێنرێت. پەیامی مۆلیێر و ڕەخنەی کۆمەڵایەتیپەیامی سەرەکیی مۆلیێر لە “بۆرژوای نەجیبزادە”دا ڕەخنەگرتنە لە خۆبەزلزانینی کۆمەڵایەتی و بێماناییی هەوڵدان بۆ سەرکەوتن بەسەر پەیژەی کۆمەڵایەتیدا. مۆلیێر لە ڕێگەی کارەکتەری مۆسیۆ ژوردانەوە، گاڵتە بەو کەسانە دەکات کە سەرەڕای دەوڵەمەندییان، بە شێوەیەکی بێهوودە هەوڵ دەدەن ڕەوشت و خووی چینی ئەرستۆکراتی وەربگرن. هەوڵەکانی ژوردان بۆ فێربوونی شمشێربازی، سەما، مۆسیقا و، فەلسەفە، لە حەزێکی ڕاستەقینە یان تینوێتیی فکرییەوە سەرچاوە ناگرن، بەڵکو لە ئارەزوویەکی ڕووکەشەوە دێن بۆ ئەوەی وەک “بۆرژوایەک” دەربکەوێت، نازناوێک کە لە فەرەنسای سەردەمی مۆلیێردا، تەنها بۆ کەسانی خاوەن بنەچەی ئەرستۆکراتی بوو. ئەم هەوڵدانە وای لێدەکات ببێتە کەسێکی گاڵتەجاڕ و بە ئاسانی لەلایەن ئەوانەی پیاهەڵدانی بۆ دەکەن، بقۆزرێتەوە. جگە لەوەش، ڕەخنەکانی مۆلیێر تەنها ئاراستەی چینی بۆرژوازیی خوازیاری سەرکەوتن نین. ئەو بە شێوەیەکی ژیرانە ڕەخنە لە ڕووکەشێتی و قۆستنەوەی چینی ئەرستۆکراتییش دەگرێت. کارەکتەرەکانی وەک دۆرانت و دۆریمێن، هەرچەندە بە ڕواڵەت شارستانی دەردەکەون، بەڵام وەک کەسانی هەلپەرست و قازانجخواز نیشاندراون کە ئامادەن ساویلکەیی ژوردان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بقۆزنەوە. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە مۆلیێر کەموکووڕییەکانی لە هەردوو چینی کۆمەڵایەتیدا بینیوە و، جەختی لەسەر کۆمەڵگەیەک کردووەتەوە کە تێیدا ڕواڵەت زۆرجار بەسەر ڕەسەنایەتی و شایستەییدا زاڵە. پەیامێکی گرنگی دیکە بریتییە لە گرنگیی ڕەسەنایەتی و خۆناسین. مادام ژوردان و لوسیل نوێنەرایەتیی دیدگایەکی واقیعیتر دەکەن، کە بەهای خۆشەویستیی ڕاستەقینە و ژیریی گشتی زیاترە لە ئارەزووە کۆمەڵایەتییە دەستکردەکان. هەوڵەکانیان بۆ هێنانەوەی ژوردان بۆ ناو واقیع، جەخت لەسەر بانگەشەی مۆلیێر دەکەنەوە بۆ ژیانێک کە بە ڕاستگۆیی بژیێت نەک بەپێی فشارە کۆمەڵایەتییە ڕووکەشانە.ڕەخنە و لێکدانەوەکان لەسەر شانۆگەرییەکەسەرەڕای ستایش و ناوبانگی زۆری، “بۆرژوای نەجیب زادە” چەندین ڕەخنە و لێکدانەوەی جیاوازی ئاراستە کراوە:
1. کۆمیدیای مۆسیقایی “زیاد لە پێویست”: هەندێک لە ڕەخنەگرانی نوێ شانۆگەرییەکەیان وەک کۆمیدیایەکی مۆسیقایی “زیاد لە پێویست” بینیوە، بەو مانایەی کە مۆسیقا و سەمای زۆر (کە تایبەتمەندیی ژانری کۆمیدی-بالێیە) ڕەنگە کاریگەری لەسەر توخمە درامی و گاڵتەجاڕییەکان دابنێت. بەڵام گرنگە ئاماژە بەوە بکرێت کە بینەرانی ڕەسەنی شانۆگەرییەکە، ئەم توخمانەیان وەک بەشێکی دانەبڕاو و خۆشیبەخشی نمایشی دەربار بینیوە.
2. ڕۆژهەڵاتناسی و هەستیاریی کلتووری: بەکارهێنانی “تورکەکان (turqueries)” لە شانۆگەرییەکەدا – واتە ڕێوڕەسمی تورکی لە کۆتایی شانۆگەرییەکەدا – بووەتە خاڵێکی ڕەخنەیی لە سەردەمی نوێدا. هەرچەندە مەبەست لێی توخمێکی گاڵتەجاڕی بووە بۆ زیاتر هەڵخەڵەتاندنی ژوردان و گاڵتەکردن بە باڵیۆزی عوسمانی سولەیمان ئاغا (کە بێڕێزیی بەرامبەر دەرباری لویسی چواردەهەم کردبوو)، بەڵام شیکارییە هاوچەرخەکان هەندێکجار بە نمایشێکی ڕۆژهەڵاتناسی ناوی دەبەن. ئەم ڕەخنەیە ئاماژە بە وێناکردنی نامۆ و کلیشەیی کلتوورە نا-ئەوروپییەکان دەکات بۆ مەبەستی کۆمیدی، کە لە دیدگایەکی نوێوە دەکرێت وەک بێهەستیی کلتووری سەیر بکرێت.
3. ناڕوونیی ئامانجی گاڵتەجاڕی: هەندێک لێکدانەوە باس لەوە دەکەن کە ئایا گاڵتەجاڕییەکەی مۆلیێر بەڕاستی هاوسەنگە یان زیاتر گاڵتە بە بۆرژوازی دەکات نەک ئەرستۆکراسی. هەرچەندە دۆرانت و دۆریمێن وەک هەلپەرست نیشان دراون، بەڵام گێلێتیی ژوردان زۆرجار وەک ئاشکراتر و ناوەندیتر بۆ کۆمیدیاکە دەردەکەوێت، ئەمەش دەبێتە هۆی گفتوگۆ لەسەر ڕادەی ڕەخنەکانی مۆلیێر لە سیستەمی ئەرستۆکراتیی دامەزراو.
4. نەبوونی چارەسەری ئەخلاقی: بە پێچەوانەی هەندێک لە شانۆگەرییەکانی تری مۆلیێر کە ڕەنگە چارەسەرێکی ئەخلاقیی ڕوونتر یان گۆڕانکاریی کارەکتەرییان تێدابێت، ژوردان لە کۆتایی “بەڕێزەکە”دا بە شێوەیەکی گشتی هەر لە خەیاڵدانی خۆیدا دەمێنێتەوە. ئەمەش لەلایەن هەندێکەوە وەک ڕەخنەیەک سەیر دەکرێت کە شێوازێکی پەروەردەییتر بە باشتر دەزانن، لە کاتێکدا هەندێکی تر وەک وێناکردنێکی واقیعییانەی گێلێتیی مرۆڤ دەیبینن کە سەرەڕای هەموو بەڵگەکان، بەردەوامە. بۆیە”بۆرژوای نەجیبزادە”ی مۆلیێر، بە تێپەڕینی سەدەکان، هێشتا وەک شاکارێکی کۆمیدی و ڕەخنەگرانە دەمێنێتەوە. پەیامە سەرەکییەکانی مۆلیێر سەبارەت بە خۆبەزلزانینی کۆمەڵایەتی، ڕووکەشێتی و، گرنگیی ڕەسەنایەتی، هێشتا لە سەردەمی ئێستاشدا کاریگەر و گونجاون. هەرچەندە هەندێک ڕەخنەی وەک ڕۆژهەڵاتناسی و ناڕوونیی ئامانجی گاڵتەجاڕی ئاراستە کراوە، بەڵام ئەم شانۆگەرییە بەردەوامە لە نمایشکردن و لێکۆڵینەوەی لەسەرکردن، کە ئەمەش بەڵگەیە لەسەر هێز و قووڵیی پەیامەکانی. “بۆرزوای نەجیبزادە” تەنها کۆمیدیایەک نییە بۆ پێکەنین، بەڵکو ئاوێنەیەکە بۆ کۆمەڵگە و سروشتی مرۆڤ، کە تێیدا هەوڵەکانی مرۆڤ بۆ گەیشتن بە شکۆمەندیی. ساختە، بە شێوەیەکی هەمیشەیی و گاڵتەجاڕانە وێنا دەکرێت.