عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
بە گشتی خوێنەران دوو دەستەن: خوێنەری هەقیقی و خوێنەری گریمانەكراو؛ خوێنەری هەقیقی: لەڕێگەی رەنگدانەوەی كردە باوەڕپێكراوەكانیەوە ناس دەكرێ. خوێنەری گریمانەكراو، رەنگە هەموو هەڵە شیاوەكانی دەق بەسەریدا بشكێتەوە؛ خوێنەری گریمانەكراو چەندین لقی لێ دەبێتەوە، لەوانە: خوێنەری هەقیقی و خوێنەری نموونەیی.
خوێنەری هەقیقی
خوێنەری هەقیقی لە بنەڕەتدا ئامادەییەكی تەواوی لەنێو لێكۆڵینەوە میژووییەكان و وەڵامدانەوەكاندا هەیە، واتە بایەخی خۆی لە شێوازی گەیشتن بە جەماوەرێكی دیاریكراوی كاری ئەدەبی چڕ دەكاتەوە. كەواتە حوكمەكانی ئەو خوێنەرە خۆی لە رەنگدانەوەی هەڵوێست و پێوانە باوەكانی جەماوەرێكی دیاریكراو هەڵدەگرێتەوە. بەم جۆرە لای ئەو خوێنەرە ئەدەب رەنگدانەوەی ئەو رێچكە رۆشنبیریەیە كە دەكەوێتە نێو مەرجەكانی ئەو حوكمەوە. واتە ئەو خوێنەرە سەر بە رەنگدانەوەیەكی دیاریكراوی زەمەن و رێبازی ئەدەبییە، حوكمەكانیشی بەڵگەی خۆیان لەو رێباز و زەمەنە ئەدەبییە بەدەست هێناوە و دەكەوێتە سەر چێژی تایبەتەوە.
گرفتی ئەو خوێنەرە لەوەدایە ئەگەر لەگەڵ زەمەن، وەك یەك سەیریان بكەین، یان ئاوێتەی ئەو چەرخەی بكەین، كە نووسەر دەقی تێدا بەرهەمهێناوە، ئەوە تەنها ئەو رۆڵە دەبینێ كە دانەر لە خوێنەری دەوێ! چونكە پشت بە بەڵگەكانی ئەو زەمەنە دیاریكراوە دەبەستێ. بەڵام هەر چەندە لەو زەمەنە دوور بكەوێتەوە، ئەوەندە هاوگونجانەكانی دەگمەن دەكەوێتەوە.
لێرەدا ئەو خوێنەرە هاوچەرخانە، سێ نموونەیان هەیە: یەكێكیان هەقیقی و مێژووییە، لە بەڵگەنامە مەوجودەكاندا خۆی دەبینێتەوە. دوو نموونەكەی دیكەش گریمانەكراون: یەكەم تێكەڵەیەكە لە مەعریفەی كۆمەڵایەتی و مێژوویی ماوەیەكی دیاریكراو و دووەمیان خۆی لە رۆڵی خوێنەرێكدا دەبینێتەوە كە لە دەق هەڵێنجراوە.
خوێنەری نموونەیی
خوێنەری نموونەیی، دیاریكردنی ئەو خوێنەرە قورسە، چونكە لە زەینی زمانەوانی یان خودی رەخنەگر هەڵقوڵاوە. بەڵام ناشێ رەخنەگر خوێنەری نموونەیی بێ، چونكە دەقی جۆراوجۆری خوێندۆتەوە دەشێ رەخنەگر خوێنەری رۆشنبیر بێ. خوێنەری نموونەیی دەبێ هەمان رێچكەی دانەر بگرێ و دواتر دەبێ لە نیازە شاراوەكانی دانەر بگات، یان لەو كردەیە بەشداری بكات، ئەگەر ئەوە شیاو بێ ئەوە ئەو گەیشتنە تەواو زیاد دەكەوێتەوە، چونكە مرۆ ناگاتە ئەو شتەی كە پێشتر لە ناردن و وەرگرتنی بەشدار نەبووە.
قسەیەك هەیە دەڵێ دانەر بۆ خۆی خوێنەری نموونەییە. بەڵام ناشێ دانەر خوێنەری نموونەیی بێ، كەواتە خوێنەری نموونەیی زیادەیە.
پرسیارێكی دیكە ئەوەیە ئەگەر خوێنەری نموونەیی هەبێ، ئەوە تەواوی شاراوە خەیاڵییەكانی دەق بەجێ دەهێنێ! بەڵام مێژووی وەڵامدانەوە پێمان دەڵێ ئەو بەجێهێنانە چەندان رێگەی جۆراوجۆری هەیە، بۆیە ناشێ یەك كەس بەو هەموو كارە هەڵسێ، چونكە دەشێ لە زەمەنی جیاوازدا هەمان دەق مانای جۆراوجۆر وەرگرێ، یان كە جاری دووەم دەقێك دەخوێنینەوە، لە جاری یەكەم جیاواز بكەوێتەوە.
خوێنەری جیاكار، یان خوێنەری باڵا
ئەو خوێنەرە لەلایەن رەخنەگری فەرەنسیئەمریكی “میكائیل ریفاتێر” دەستنیشان كراوە، بۆ وەسفكردنی كۆمەڵێك خوێنەر لەوانەش خوێنەری (راهێنراو) و خوێنەری (نموونەیی). بەو مانایە خوێنەری (جیاكار/ باڵا) لە پەرچەكرداری هەموو ئەو خوێنەرانە پێكدێت. لێرەدا پڕشنگی دوا فۆرمەلەكردنی ئەو خوێنەرانە دەكەوێتە سەر خوێنەری جیاكار/ باڵا.
كەواتە خوێنەری (جیاكار/ باڵا) كۆمەڵێك بناسن، كە هەمیشە دەگەنە خاڵە چڕ و ئاڵۆز و شاراوەكانی دەق. پاشان لەڕێگەی ئاوێتەبوونیان و رەنگدانەوەیان لەنێو دەقدا هەقیقەتێكی شێوازگەری دادەمەزرێنن! واتە ئەو ناوە كۆمەڵێك خوێنەری جیاواز دەگرێتەوە، كە هەڵگری توانای فرەجۆرن، ئەو وەسفەش بۆ ئەو خوێنەرانە دەگەڕێتەوە، كە خاوەن ئەزموونن.
خوێنەری (جیاكار/ باڵا) بە گۆچانی پیرۆز دەچوێنرێ، كە چڕی مانا شیاوەكان و كۆدەكان نێو دەق كەشف دەكەن. ئەو خوێنەرانە جەخت لەوە دەكەنەوە كە واقیعی شێوازگەری لە كۆنتێكستی دەقدا لەڕێگەی ئەوانەوە دەردەكەوێت، ئاماژە بەو چڕییەی نێو رێچكە نێردراوەكەی دەق دەكەن، ئەو چڕییەی لەڕێگەی بەریەككەوتنی دەقئاوێزانی بەرجەستە دەبێ و لەوێوە شوێنگەی خوێنەری (جیاكار/ باڵا) دیاری دەكات. هەقیقەتی شێوازگەرییانەی خوێنەری (جیاكار/ باڵا) تەنها لەڕێگەی (خودی دەرككەر)ەوە جیا دەكرێتەوە. فۆرمەلەكردنی بەریەككەوتنەكانی نێو دەق وەك كاریگەرییەك دەردەكەوێ، كە ناكرێ تاقی بكرێتەوە تەنها لەلای خوێنەرێك لە خوێنەران نەبێ. بەم جۆرە وەك لای ریفاتێر دەردەكەوێ، شێوازگەری هەر تەنها بە هۆی دانەر و ئامرازی زمانەوانییەوە دیاری ناكرێ.
خوێنەری هەواڵگەیەن/ پەیامبەر
ئەو خوێنەرە تاڕادەیەك لە چەمكی “ستانلی فیش” بۆ خوێنەر جێبەجێ دەبێ. ئەو خوێنەرە هەر تەنها بایەخ بە ناوەندكاری پەرچەكردارەكانی خوێندنەوە نادات، بەڵكو بایەخ بە چارەسەری دەق دەدات. ئەو خوێنەرە دەكەوێتە ژێر كاریگەریی دەق و پەیامی دەق بە ئەویدیكە دەگەیەنێ. بۆیە ئەو خوێنەرە پێویستی بە هەندێ مەرج هەیە:
یەكەم: ئەو كەسە دەبێ بە باشی بەو زمانە بدوێ كە دەقی پێنووسراوە.
دووەم: پێویستە خاوەن توانایەكی بەرفرەوانی مەعریفی بێ (واتە شارەزای سیستمی زمانەوانی و مانای زاراوەكان و هەروەها بنزار و لەهجەكان بێ…) بۆ ئەوەی ئەركی تێگەیشتن بە باشی وازی بكات.
سێیەم: پێویستە توانایەكی بەهێزی ئەدەبیی هەبێ.
كەواتە خوێنەری پەیامبەر هەر تەنها خوێنەرێكی رووت نییە، وەكچۆن هەر تەنها خوێنەرێكی هەقیقی نییە، بەڵكو خوێنەرێكی هەجینە، واتە ئەو (من)ە خوێنەرێكی هەقیقییە كە هەموو كارێك دەكات تا بە توانای خۆی ببێتە هەواڵدەری خۆی. ئەو خوێنەرە وەك رابەرێكی خودگەرا ئامانجی گەیاندنی هەواڵە.
خوێنەری نیازخواز/ مەبەستدار
“ئیرین وۆڵف” قسە لە خوێنەری نیازخواز دەكات. خوێنەری مەبەستدار ئەو خوێنەرەیە، كە دانەر لە مێشكی خۆی بۆ مەبەستێك دایدەنێ. بەدیوەكەی دیكە ئەو خوێنەرە بوونەوەرێكی گێڕەڕەوەی نێو دەقە. وێنەی ئەو خوێنەرە لەگەڵ دەقە جیاوازەكان دەگۆڕێ، یان شێوەی ئەو دەقە جیاوازانە وەردەگرێ كە دەیانخوێنێتەوە. ئەو خوێنەرە دەشێ هاوڕای دەق بێ، یان نوێنەرایەتی پێشبینی پێوانە و بەهاكانی خوێنەرانی هاوچەرخ بكات و بە ئارەزووی دانەریان بلكێنێ. یان لەڕێگەی دیاریكردنی هەڵوێست یان نیازی (وەرگرتن) بەشێوەیەكی ویستخوازانە كار بكات. ئەو خوێنەرە نیازمەندە بەشێوەیەكی خەیاڵی لە دەقدا نیشتەجێ دەبێ، مەرج نییە لەگەڵ چەمك و دابونەریتە باوەكان بێتەوە، بەڵكو هەندێجار تەنها ئارەزووی دانەر دەنوێنێ و هەندێجاریش بەپێی ئەو ئارەزووانە كار دەكات، جا چ پەیوەست بێ بە چەمكە باوەكان، یان كاریان لەسەر بكات. خوێنەری نیازمەند خوێنەرێكی سەربەخۆ نییە، بەڵكو ئاوێتەیەكە لە تێڕوانین، خۆی وەك بانگەشەكار و ناوەندیاری ئەو تێڕوانینانە دەبینێ، لەوێوە نیازی خۆی لە تێڕوانینێكدا دەردەبڕێ، واتە تەنها یەك روو دەگەیەنێ، ناتوانێ نوێنەرایەتی زیاد لە رووییەك بكات. ئەو خوێنەرە نوێنەرایەتی دووبارە بنیادنانەوەی دەق دەكات، بەپێی ئامادەگی مێژووییانەی خوێنەرانێك كە دانەر مەبەستیەتی.
خوێنەری ناوەكی/شاراوە
بەپێی رەخنەگرانی وەڵامدانەوەی خوێنەر، لەوانە ئایزەر بەو خوێنەرە گریمانكراوە دەگوترێت، كە دانەر لەكاتی نووسنی دەق شاردوویەتیەوە (بە ئاگاییەوە بێ یان بێ ئاگا) دانەر لە كاتی نووسینی دەق وێنەیەك لەشێوەی خۆی دروست دەكات و وێنەیەكی دیكەش لە خوێنەرانی، دانەر خوێنەرێكی تەواو دروست دەكات وەك چۆن دووبارە خۆی لەنێو دەق دروست دەكاتەوە.
وەك چەمك خوێنەری ناوەكی ئەسڵی ئەو خوێنەرەیە كە دەكەوێتە نێو بنیادی دەقەوە. ناشێ لەگەڵ هیچ خوێنەرێك وەك یەك بێتەوە. هەڵگری وەزیفەیەكی زیندووە، خوێندنەوە جۆراوجۆرەكان لەڕێگەی كۆمەڵێك پەیوەندییەوە لەیەك نزیك دەكاتەوە، واتە هاوپەیوەندییەك لەنێوان خوێندنەوە جیاوازەكان دروست دەكات و بەراوردی نێوانیان دەكات و بۆ شیكردنەوە ئامادەیان دەكات.
لێرەدا خوێنەری ناوەكی وەك بنیادی دەق و وەك كردەی بنیادنان رۆڵ دەگێڕێ.
وەك بنیادی دەق، دەشێ گریمانەی ئەوە بكەین، كە هەموو دەقێكی ئەدەبی بە رێگەیەك لەڕێگەكان هەڵگری دنیابینییەكە كە دانەر پێشەوایی دەكات (هەڵبەتە ئەو رۆڵە هەر تەنها پەیوەندی بە دانەرەوە نییە) كاری ئەدەبیش هەر تەنها پارچەیەكی رووتی دنیای پێدراوەكان نییە، بەڵكو دەق لەڕێگەی ئەو ئامرازانەی دەكەونە بەر دەستی پێشەوایی دنیایەكی تایبەت بە خۆی دەكات. لەبەر ئەوەی دنیای دەق بە نسبەت خوێنەرە شیاوەكان پلەی گۆڕاوی هەیە (ئەو پلە گۆڕاوانە بە نسبەت هەر خوێنەرێك جیدییەتی خۆی هەیە) بۆیە لەسەر خوێنەران پێویستە بۆچوونی نوێی خۆیان لەو هەلەدا دیاری بكەن، لەگەڵ ئەوەشدا ئەو بارە ناشێ لە خودی دەقدا ئامادەیی هەبێ، چونكە گۆشەیەكە بۆ بینینی دنیای وەك یەك. نابێ خوێنەر بەشێك بێ لەو دنیایە. بەڵكو وەك كردەی بنیادنان پێویستە خوێنەر لەو دنیایە بكەوێتە نێو رووداوەوە، واتە دووبارە بەشداری بنیادنانی ئەو دنیایە بكات، بەو مانایەی كە دەق وەك رووداو لەگەڵ خوێنەر بەرجەستە بێ و خوێنەر لەڕێگەی ئەو رووداوە تەماشای بۆ شتانێك دامەزرێنێ كە شاراوەن و لەڕێگەی خوێندنەوەوە كەشف دەكرێن. سەرەڕای ئەوەش پێویستە ئەو تێڕوانینە توانای ئەوەی هەبێ هاوگونجانێ لەنێوان هەموو خوێنەرە جۆراوجۆرەكان دابمەزرێنێ.
كەواتە خوێنەری ناوەكی وجودێكی هەقیقی نییە، بەڵكو وجودی ئەو لە بەرجەستەكردنی كۆمەڵێك بۆچوونی نێو دەقی خەیاڵیدا خۆی دەبینێتەوە، بۆ ئەوەی بگاتە خەیاڵی دەق، بەم جۆرە خوێنەری ناوەكی لە دەقدا خودی خۆی تۆمار دەكات. كەواتە خوێنەری ناوەكی رۆڵێكە لە دەقدا جێبەجێ دەبێ و هەموو خوێنەرێكیش تەحەمولی دەكات. لێرەدا خوێنەری ناوەكی دەبێتە خاڵی وەڵامدانەوەی كاری ئەدەبی و بنیادی مانا لەڕێگەی كردەی تێگەیشتنەوە بەرجەستە دەكات.
تێبینی: بۆ زێتر شارەزایی لە خوێنەری هەقیقی و خوێنەری نموونەیی – بڕوانە ئەو كتێبەدا: (فعل القراءة، نظرية جمالية التجاوب (في الادب)، ولفغانغ ايزر، ت: د. حميد لحمداني و د. الجلالي الكدية، الفاس-المغرب، ص202).
وۆڵفگانگ ئایزەر (Wolfgang Iser; 1926-2007) برەوی بە چەمكی (كاریگەری ئیستێتیكی)دا، واتە تیۆری خوێندنەوە لەلای ئایزەر دووانەی خود و بابەت هەڵدەوەشێنێتەوە، لە جێیدا چەمكی كاریگەری ئیستێتیكی دادەنێت، كە زادەی ئاوێتەبوونی دەق و خودە، بەڵام بێ ئەوەی باوەڕی بە چەسپاندنی مانا هەبێت.
ئایزەر هەرگیز دەق ناخاتە دەرەوەی خوێنەرەوە، هەر لە رێگای چەمكی كاریگەری ئیستێتیكی تێدەگەین، كە كام بنیاد لە ماوەی مێژوویی دیاریكراودا شوێنی بەرایی لە دەقدا وازی دەكات. هەڵبەتە لەو وازیكردنەشدا هەڵبژاردن و حەز و مەرجی كۆمەڵایەتی و مێژوویی و سیاسی و هەڵوێستی وەرگر و حوكمەكانی وەرگر دەستی لە دروستكردنیدا هەیە. بەم جۆرەش خەسڵەتە دەقییەكان لە وەڵامدانەوەی (كردەی خوێندنەوە)دا دەرك دەكەین.