کلارا عەلی محەمەد
پرسی توندوتیژی دژ بە ژنان یەکێکە لەو پرسانە کۆمەڵایەتییە دیارانەی کە ئەمڕۆ کۆمەڵگەی کوردی ڕووبەڕووی بووەتەوە، سەرەڕای پێشکەوتن لە بواری پەروەردە و مافەکانی مرۆڤدا. لە زۆر بواردا ژنان هێشتا بەدەست جۆرەها توندوتیژیی جەستەیی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەوە دەناڵێنن، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەو نەریتە کولتووری و ئایینی و کۆمەڵایەتییە ڕەگ و ڕیشە قووڵانەیە کە بۆ دەیان ساڵە بەردەوامن.
لە کۆمەڵگەی کوردیدا داب و نەریت ڕۆڵێکی بەرچاو لە دیاریکردنی پێگە و ڕۆڵی ژندا دەبینن. هێشتا زۆرێک لە خێزانەکان وەک هێمای شەرەفی بنەماڵە سەیری ژنان دەکەن نەک وەک تاکێکی سەربەخۆ و مافی بڕیاردانی خۆیان هەبێت. ئەم تێڕوانینە هەڵەیە وایان لێ دەکات ڕووبەڕووی جیاکاری ببنەوە و لە هەندێک حاڵەتدا دەتوانێت ببێتە هۆی “کوشتنی شەرەف” یان هاوسەرگیریی زۆرەملێ. هەروەها کەمیی هۆشیاری لە ناوچە گوندنشینەکاندا بەشدارە لە بەردەوامبوونی ئەم پڕاکتیکانە، بە لەبەرچاوگرتنی لاوازیی دامەزراوە پەروەردەیی و میدیاییەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی بیرکردنەوەی نەریتی.
لە ڕووی ئابوورییەوە، زۆرێک لە ژنان بەدەست هەژاری و بێکارییەوە دەناڵێنن، ئەمەش وایان لێ دەکات زیاتر ڕووبەڕووی توندوتیژیی خێزانی یان ئیستغلالکردن لە شوێنی کاردا ببنەوە. سەختیی دارایی هەندێک ناچار دەکات کە خراپ بەکارهێنان قبووڵ بکەن لە ترسی لەدەستدانی شوێنی حەوانەوە یان سەرچاوەی داهاتیان، بەتایبەتی لە غیابی سیستەمێکی کاریگەری پشتیوانیی حکوومەتدا.
لە ڕوانگەی ئایینی و کولتوورییەوە، هەندێک جار لێکدانەوەی توندی هەندێک دەقی ئایینی بەکار دەهێنرێت بۆ پاساوهێنانەوە بۆ هەژموونی پیاو بەسەر ژناندا، هەرچەندە ئایین لە ناوەڕۆکەکەیدا بانگەشە بۆ یەکسانی و بەزەیی دەکات. نەبوونی دامەزراوەی تایبەتمەند بۆ پاراستنی ژنان، وەک پەناگەی سەلامەت یان سەنتەری چاکسازیی یاسایی و دەروونی، دۆخەکە زیاتر خراپتر دەکات.
لە کۆتاییدا، کەمکردنەوەی دەستدرێژیکردنە سەر ژنان لە کوردستان پێویستی بە هەوڵی یەکگرتوو هەیە لەلایەن حکوومەت و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و دامەزراوە پەروەردەیی و ئایینییەکانەوە بۆ هۆشیارکردنەوە و جێبەجێکردنی یاساکان و بنیاتنانی کۆمەڵگەیەک کە ڕێز لە کەرامەتی ژنان بگرێت و مافەکانیان بپارێزێت وەک پایەیەکی بنەڕەتیی پێشکەوتن و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی.
توندوتیژی دژی ژنان لە هەرێمی کوردستان
