د. ئەیوب ساڵحی
• زانین پێش بەکارهێنان :
1- خودا لە قورئاندا دەفەرموێت: ” (وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا) پەیڕەوی شتێک مەکە کە زانیاریت لەسەری نییە، چوونکە گوێ و چاو و دڵ، هەموویان لێپرسینەوەیان لەسەرە.” (ئیسرا: 36). واتە، هیچ شتێک بەکارمەهێنە و پەیڕەوی مەکە تا نەزانی چۆن ئاڕاستەی خێر و چاکە و بەختەوەری بکەیت، نەک خراپە و گەندەڵی. زانست پێش کردار دێت. گوێ و چاو و دڵت تەنها بۆ شتی چاکە بەکاربهێنە، چونکە ئەمانە ئەمانەتی خودان و لە ڕۆژی دواییدا لێپرسینەوەیان لەسەر دەبێت . پێغەمبەر (د.خ) فەرموویەتی: ( نِعمتانِ مغبونٌ فیهما كپیرٌ من الناس الصحە والفراغ ) رواه البخاری ومسلم “دوو نیعمەت هەن زۆرێک لە خەڵک تێیدا زیانمەندن: تەندروستی و کاتی بەتاڵ.” هەر کەسێک ئەم دوو نیعمەتە بەکارنەهێنێت لەوەی کە خودا بۆی دروست کردوون و تێیدا سوودی لێوەرنەگرێت، ئەوا زیانێکی گەورەی کردووە ژیان کێڵگەی قیامەتە و دەرفەتێکە بۆ بازرگانی لەگەڵ خودا هەر کەسێک کردەوە چاکەکانی قورس بن، ئەوا لە ژیانێکی خۆشگوزەراندا دەبێت .
• تەکنەلۆجیای نوێ: نیعمەتێکی خودا :
2 -هەموو شتێک لە گەردووندا موڵکی خودایە و نیعمەتی ئەوە. خودا دەفەرموێت: ( الله خالق كل شیء وهو علی كل شیء وكیل) الزمر: وقال تعالی ( وما بكم من نعمە فمِن اللهِ پم إژا مسكم الچر فإلیهِ تجأرون ) “خودا دروستکەری هەموو شتێکە و ئەو پارێزەری هەموو شتێکە.” (هەروەها دەفەرموێت: “( وما بكم من نعمە فمِن اللهِ پم إژا مسكم الچر فإلیهِ تجأرون )هەر نیعمەتێک لاتانە، لە خوداوەیە، پاشان کاتێک تووشی ناڕەحەتی دەبن، هەر بۆ لای ئەو دەپاڕێنەوە.”خودا هەموو شتێکی بۆمان دروست کردووە و ملکەچی کردووین بۆ خێر و چاکە و ئاوەدانی، بۆ ئەوەی سوپاسی بکەین. تەکنەلۆجیای نوێ، وەک ئاسن کە خودا باسی دەکات: “ئاسنیشمان دابەزاندووە کە هەم هێزێکی زۆری تێدایە و هەم سوودیشی بۆ خەڵک هەیە.” واتە تەکنەلۆجیاش چەکێکی دوو سەرە: دەکرێت ببێتە هۆکارێک بۆ خێر و پەروەردە و فێربوون، یان ببێتە هۆی تیاچوون و وێرانکاری، بەپێی چۆنیەتی بەکارهێنان و پەروەردە و ڕۆشنبیری و ئیمانی مرۆڤ بەداخەوە، زۆربەی خەڵک، ژن و پیاو، گەورە و بچووک، بە شێوەیەکی فەوزەوی بەکاری دەهێنن. کەمێکیان بۆ خێر بەکاری دەهێنن، بەڵکو زۆربەیان بۆ خراپە و فیتنە و بەفیڕۆدانی کات و تێرکردنی ئارەزووەکان و ئالوودەبوون بە ئینتەرنێت. هەر شتێک خراپەکەی زیاتر بێت لە چاکەکەی، ئەوا قەدەغەیە، وەک خواردنەوە کحولییەکان و قومار: “لێت دەپرسن دەربارەی مەی و قومار، بڵێ: لە هەردووکیاندا تاوانێکی گەورە هەیە و سوودیشی تێدایە بۆ خەڵک، بەڵام تاوانەکەیان گەورەترە لە سوودەکەیان.”
• خراپ بەکارهێنانی تەکنەلۆجیای نوێ و زیانەکانی بەفیڕۆدانی کات
3- چەند کەس ڕۆژانە کاتەکانیان بە سەیرکردنی ماڵپەڕەکان و یاری و هەواڵەکان دەکوژن؟ چەند کاتژمێر بەبێ هیچ سوودێک بەفیڕۆ دەدرێت؟ لەکاتێکدا کات گرنگترین شتە لە ژیانی باوەڕداردا و لێپرسینەوەی لەسەر هەموو ساتەکانی دەبێت. خودا لە زۆر ئایەتدا سوێندی بە کات خواردووە (وەک: العصر، اللیل، الشمس، الچحی) بەهۆی گرنگییەکەیەوە. پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: “باوەڕداری بەهێز باشتر و خۆشەویسترە لای خودا لە باوەڕداری لاواز، و لە هەموو یەکێکیاندا خێر هەیە. سووربە لەسەر ئەوەی سوودت پێدەگەیەنێت و داوای یارمەتی لە خودا بکە و بێهیوامەبە.” (موسلیم) .
4- لاوازبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و سیڵەی ڕەحم :
هەندێک کەس سڵاو و قسەکردن و سەردان و پەیوەندی و پیرۆزبایی هەمووی لە فەیسبووکدا دەکەن. هەندێکی تر، تەنانەت لەکاتی سەردانیشدا، خەریکی مۆبایلەکانیانن و منداڵەکانیشیان خەریکی ئایپادن، بەمەش سوود لە سەردانەکە وەرناگیرێت. لەکاتێکدا ئیسلام بایەخێکی زۆری بە سیڵەی ڕەحم و مافی خزمایەتی داوە. مەبەستەکانی ئایین کۆمان دەکاتەوە و تەکنەلۆجیا هەندێک جار لێکمان دەکاتەوە. زۆرجار سکاڵا لە ڕۆژگار و بارودۆخەکە دەکەین، بەڵام هۆکارەکە خۆمانین کە نییەتمان گۆڕاوە و دڵمان ڕەش بووە و ئیمانمان لاواز بووە و نەزانین بە ئایینەکەمان باڵادەست بووە. وەک ئیمام شافعی فەرموویەتی “گلەیی لە ڕۆژگار دەکەین و عەیبەکە لە خۆماندایە چی لە ڕۆژگار بکەم گۆشتی گورگ بخوات؟ زمانی ڕۆژگارمان پیس کردووە بەبێ تاوان، ئەگەر قسەی بکردایە، ئەو قسەی خراپی بە ئێمە دەوت، گورگ گۆشتی گورگ ناخوات،
بەڵام ئێمە بە ئاشکرا یەکتر دەخۆین”فەرهەنگی ماددەپەرستی و خۆشەویستی زۆری بۆی باڵادەست بووە. زۆربەی کارەکانی ژیانمان بریتییە لە کات بەسەربردن و شتی زیادە، تەنها بە پێویستییەکان قایل نین و نوقم بووین لە کات بەسەربردن و یارییەکان، کاتمان نەهێشتووە بۆ خوێندنی قورئان و پەروەردەکردنی دەروون و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و خواپەرستی ..
5 – پاراستنی منداڵەکانمان لە ئینتەرنێت:
پێویست ناکات ماڵپەڕ و مۆبایلیان بۆ دابنێین و بەردەوام مۆبایل یان ئایپاد بەدەستیانەوە بێت ئەمانە زیانی جەستەیی و ڕۆحی و دەروونییان هەیە، چونکە لە یاری و بەرنامە کارتۆنییەکانەوە بیرۆکەی ئارەزووبازی و ماددەپەرستی و تیرۆر و ترس بۆیان دەگوازنەوە و کوێرانە لاسایی دەکەنەوە بۆ ئەنجامدانی تاوان و بێڕەوشتی لە بەرامبەر خێزان و خزم و کۆمەڵگادا. زۆرێکمان بیستوومانە و بینیومانە کە تووشی ئازار لە جەستە و دەمارەکان و کلۆربوونی بڕبڕەکانی پشت و سەرئێشە و چاو و مل و پشت دەبن، هەروەها کاریگەرییە دەروونییەکان کە دەبنە هۆی دڵەڕاوکێ و ترس و خەمۆکی.ئەی دایکان و باوکان، سەیری ئامێرەکانی منداڵەکانتان بکەن، چەند کات بەکاری دەهێنن؟ چۆن؟ و بۆچی؟ ئایا ڕۆژێک لە هەفتەدا بەسە؟ یان کاتژمێرێک لە ڕۆژێکدا بۆ نموونە؟ چاودێری خێزان و ماڵەکەت بکە، تۆ لێیان بەرپرسیار دەبیت. ڕێگەیان پێنەدەیت تا درەنگانی شەو لە بەردەم شاشەکاندا بمێننەوە. پێغەمبەر (د.خ) فەرموویەتی: “هەمووتان شوانی و بەرپرسیارن لە شوانییەکەتان. پێشەوا شوانە و بەرپرسیارە لە شوانییەکەی. پیاو لە ناو خێزانەکەیدا شوانە و بەرپرسیارە لە شوانییەکەی. ژن لە ماڵی مێردەکەیدا شوانە و بەرپرسیارە لە شوانییەکەی.” (بوخاری). خودا دەفەرموێت: “ئەی ئەوانەی باوەڕتان هێناوە، خۆتان و خێزانەکانتان لە ئاگرێک بپارێزن کە سووتەمەنییەکەی خەڵک و بەردە ..