شاخەوان عەلی حەمەد مامۆكی*
ئەم ناونیشانەی سەرەوە تازەترین كتێبی نووسەری لاو و بەسەلیقەو خودان ئەزموون مامۆستا( ئاری ئاغۆك)ە كە لە دووتوێی (94) لاپەڕە و بە تیراژی (500) دانە لە چاپخانەی هێڤی و لەسەر ئەركی (د. پشتیوان صادق) وەزیری ئەوقاف و كاروباری ئایینی حكومەتی هەرێمی كوردستان رۆشنایی چاپی بینیوە.
نووسەر پێشبینەیەكی ئەدەبی جوانی هەیە و لە دەریای دەیان بابەتی جیاوازدا خۆی ئەزموون كردووە و مەلەوانێكی كارامە و سەركەوتووە كە شەپۆلە توندوتیژەكانی بەردەم هەنگاوەكانی نووسین، نەیچەقێنن و رەخنە رووخێنەرەكان لە وەتەری پیشەییدا ساردی نەكەنەوە كە هەر لەو روانگەوە بە حەوسەڵە و هەناسەیەكی دوورودرێژەوە لە دەرگای چەندین بابەتی داوە و جێپەنجەی دیار و بەرچاوە و كتێبە چاپكراوەكانی گەواهیدەری ئەو راستیەن، ئەوەش بۆ پەرۆشی خودی نووسەر دەگەڕێتەوە كە دەیەوێ خزمەت بە وشەی رەسەن و دنیابینیەكی گەش و ئەرخەوانی بەكۆمەڵگاكەی بناسێنێت.
كتێبی (ژینگەپارێزی لە روانگەی ئایینەكانەوە) لە سۆنگەی هەستكردن بە بەرپرسیارەتی و وشیاریی كۆمەڵایەتی وەك پێویستیەكی سەردەمیانە لە بەردەم گۆڕانكاریەكانی ژینگە و ئاو و هەوا و ئەو هەڕەشانەی مەترسیی گەورە و زەنگی خەتەرناكن، مامۆستا ئاری هاتووە لە روانگەی ئایینەكانەوە ژینگە دەكاتە مینبەر و پەیامێك دەدا پێمان کە هەموومان خاوەنی یەك هەسارەین، لەسەر یەك زەوی دەژێین، یەك ژینگە پێکمان دەبەستێتەوە، یەك ژینگە كۆمان دەكاتەوە با ژینگەپارێز بین.
نووسەر بە فۆرمێكی تازەوە لە پێشەكیی كتێبەكەیدا لە هەمبەر ئەو پرسە جیهانییە دەنووسێ: ((ژینگە پرس و بابەتێكی گشتییە، هەر تاكێك لە كۆمەڵگا بە جۆرێك لێی دەڕوانێ و خوێندنەوەی بۆ دەكات، بۆیە ئەو پرس و بابەتە گشتییە، پێویستی بە تێگەیشتنی زیاتر و خوێندنەوەی ورتر هەیە، بۆ ئەوەی هەر تاكێكی نێو كۆمەڵگە بە ئاستێكی پڕ و بەرز و زانستیانە بابەتەكان وەربگرێ. ئایینیش وەك بنەمایەكی گرنگی مرۆڤایەتی هەڵگری چەندین چەمك و پەیام و بەهای كۆمەڵایەتیە كە بە چەندین دیوەوە لە خزمەتی خۆشگوزەرانی مرۆڤایەتیدایە، یەكێك لەم بەها گرنگانە، چەمكی ژینگەپارێزییە.))
هەروەها نووسەر لەمەڕ هەوێنی ئەو كتێبەوە دەنووسێ: ((دوای وەرگرتنی بۆچوونی ئایینەكانی دیكە، یەك بابەت و یەك تایتڵ و یەك پەیام سەرنجی راكێشام، ئەویش ئایینەكان هەر دیدگایەكیان هەبێت، بەڵام لە ژینگەپارێزیدا هەمووان لەسەر یەك هێڵ یەكسانن ئەویش “هەموو ئایینەكان داوای ژینگەپارێزیمان لێ دەكەن”)).
گومانیش لەوەدا نییە ژینگە بریتییە لە تەواو ئەو شتانەی لە دەوروبەرماندا هەیە، جا ئەو شتانە زیندەوەر و گیانلەبەر بن یا بێگیان. زاراوەی ژینگەپارێزیش لە بنەڕەتدا هەموو تاكێكی كۆمەڵگا لەخۆ دەگرێ و بە دیاریكراوی ئەوەی داكۆكیكارە و لەسەری پێداگرە، ئەوانەن خۆشەویستیان بۆ ژینگە هەیە و هەوڵ بۆ پاراستنی دەدەن.
پاراستنی ژینگە ئەو بەرنامە و خزمەتگوزاریانە دەگرێتەوە كە ئامانج لێی كەمكردنەوەی مەترسییە بۆ سەر ژینگە و هەوڵەكان لە هۆشیاری هاونیشتمانیان چڕ دەكەنەوە كە هەموومان بەرپرسین دەبێ خۆمان بە خاوەنی ئەو هەسارەیە بزانین كە ئەوەش وێڕای دەستەجەمعی و هاوڕابوونی رێكەوتنێكی نێو دەوڵەتی كە هەمووان پابەند بكات بە پاراستنی ژینگەی مرۆڤایەتی، لە تەكدا ئەركی سیاسەتمەدار و حوكمڕانانی هەر وڵاتێكە كە لەلای خۆیەوە بەجددی مشوور لەو پرسە بخوات كە لەم رۆژگارە پڕ جەنجاڵ و پڕ دانیشتوانەدا، خەریكە پیسداگەڕانی ژینگە تەنگ بە مرۆڤایەتی هەڵدەچنێ و رۆژبەڕۆژ شوێنەوارە خراپەكانی تێكدانی ژینگە زیاتر دەردەكەوێ، ئەوەتا كونبوونی چینی ئۆزۆن و پیسداگەڕانی ئاو و هەوا و ئەو گەرمایەی کەشوهەوای دنیای گۆڕیوە لە وشكەساڵی و بێبارانی و بڵاوبوونەوەی دەیان نەخۆشی و، هتد، هەموو ئەوانە پێمان دەڵێن ئەگەر بەر بەو پیسداگەڕان نەدرێ لە سەدەكانی داهاتوودا ژیانكردن لەسەر ئەم هەسارەیە پەكی دەكەوێ و، ژیان بەكۆتا دێت..
ئاخر جەنگ و شەڕوشۆ و تاقیكردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی و پیسكردنی دەریا و زەریاكان بە نەوت و گاز و ئەو پاشماوانەی تا تەمەنێكی زۆر شی نابنەوە لە بویڵ و نایلۆن و ژاوەژاو و بوونی هەزاران كارگە و سووتانی دارستان و بڕینەوەی دار و نەبوونی هاوسەنگی ژینگەیی و چی و چی هەموو ئەوانە رۆژ بەرۆژ ژیان بەرتەسك دەكەنەوە كە لەو روانگەوە ئەركی ژینگەپارێزانە هەوڵەكانیان زیاتر بەگەڕ بخەن لە رووی دروستكردنی فشار و ئەنجامدانی كۆڕ و سیمینار و خولی رۆشنبیریی بەرهەمدار و ئامادەكردنی پۆستەر و سەردانی مەیدانی و میدیایی كە ئامانج لێی خۆشویستنی ئەو ژینگەیە بێ كە مرۆڤ تێیدا گوزەر دەكات. نووسەر مامۆستا ئاری بۆ دەوڵەمەندكردنی ئەو پرسە هەستیار و گرنگە وەك كۆدەنگی و هاوهەڵوێست و یەك دید و پەیام، لە روانگەی هەر ئایینێكەوە وتەی نووسەرانی ئەو سێكتەرە دەگوازێتەوە ئەوەش دیوێكی دیكەی لێهاتوویی نووسەرە بۆ ئەو بابەتە، بۆ نموونە:
١. لە روانگەی ئیسلامەوە:
ئەندازیار عەبدولرەحمان سدیق وەك كەسێكی دەقگرتوو و قاڵبوو بە ژینگە لە دە بەشدا (ژینگەپارێزی لە قورئان و فەرموودەدا) وەردەگرێ كە لە دە بەش پێك هاتوە (بنەما قورئانییەكان بۆ رۆڵی ئینسان (جێنشینی _ خستنە بەردەست _ ئاوەدانكردنەوە) _ بنەما قورئانییەكان بۆ پاراستنی ژینگە(پاراستنی هاوسەنگی _ بەستنەوەی مرۆڤ بە توخمەكانی ژینگەوە _ دووركەوتنەوە لە زیادەڕەوەیی و ئیسراف _ پاراستنی ژینگە گوفتارە رەفتارە) _ پێكهێنەرە سەرەكییەكانی ژینگە لە قورئاندا (ئاو _ خاك _ هەوا) _ سەرچاوەكانی وزەی خاوێن لە قورئاندا (وزەی خۆر _ وزەی ئاو _ وزەی گەرمی _ وزەی با) _ گیانلەبەران و ژینگە _ رووەكپارێزیی و پاراستنی ژینگە لە قورئاندا _ جوانبینی لە قورئاندا _ نەخشەی بیناسازیی و پاراستنی ژینگە _ پاراستنی ئاشتی بۆ پاراستنی ژینگە _ سترتیژییەتی چارەسەرە پێشنیاركراوەكان)) گرنگی ژینگە دەخاتە ڕوو.
٢. لە روانگەی كاكەییەكانەوە:
د. ناز سەید فەلەكەدین كاكەیی ئاماژە بەوە دەكات (لە بیروبۆچوونی دەروێشانەی كاكەییەكان ئازاردانی تەنانەت لقی سەوزی دارێك بە جەریمە لەقەڵەم دەدرێت، تەنانەت هەندێ لەم كەرەستانەی ژینگە پیرۆزی تایبەتی خۆی هەیە وەك هەنار، گوێز كە لە بۆنە ئایینیەكان دەبینرێت). هەروەها وای دەبینێ كە: (ژینگەیەكی جوان و بێگەرد شیاوی ژیانی هەژاران و دەوڵەمەندانە بەبێ جیاوازی، ئەمە فەرمانێكی كۆمەڵایەتی، مرۆڤایەتی، رۆشنبیری، ویژدانییە كەواتە ئەركێكی ئەخلاقییە بەرامبەر بەئەوانەی كە پاش ئێمە دێن؛ یارسانەكان لە ئامێزی ژینگە بۆ ژینگە ژیاون و بۆ ژینگە شەڕیان كردووە).
٣. لە روانگەی جووەوە:
زەوی و ژینگە مڵکی خوایە وەك لە كتێبی تەكوین هاتووە، (شێركۆ عوسمان عەبدوڵا) وەك كەسێكی جوولەكەی كورد ئاماژە بەوە دەدات كە: (لە زۆر شوێنی تەورات و تەلمود و كتێبەكانی تری ئێمەی جوودا باس لە پاراستنی ژینگە كراوە و پاراستنی ژینگە یەكێكە لە فەریزەكانی سەرشانی ئێمەی جوو، پێویستە لەسەر جوو و هەموو بوونەوەرەكانی سەر زەوی و ژێر زەوی و ناو ئاو و هەوا بپارێزێت و، نابێت ببێتە هۆكاری تێكچوونی ژینگە یان لێسەندنەوەی ژیان لە زیندەوەران و بوونەوەران و گیانداران و رووەكەكان. ئێمە جەژنێكمان هەیە دەكەوێتە مانگی دووی هەموو ساڵێكەوە پێی دەگوترێ جەژنی ناشتنی نەمام “جەژنی دارو درەخت” لەم جەژنەدا هەموو جوویەك هەر یەكەو بەپێی توانای خۆی لەدەشت و دەر یان لەناو باخ و باخاتی خۆیاندا نەمام دەنێژن كە ئەمەش جۆرێكە لەپاراستنی ژینگەو سەوزكردنی ژینگە).
4. لە روانگەی مەسیحیەوە:
نزیكەی سەد ئایەت باس لە پاراستنی ژینگە دەكات و هانی شوێنكەوتوانی دەدات و ئاگاداریان دەكاتەوە زەوی پیس نەكەن بە خوێن رشتن، چ جای جەختكردنەوە لەسەر پاراستنی ژینگە بە شێوەیەكی گشتی و ئاستەنگ و بەربەست و لەمپەرەكانی بەردەم ململانێ و كێشەكانی نێوان مرۆڤ و ژینگە، بەرپرسێتی هاوبەش بە ئەركێكی ئیمانی دەزانێت.
5. لە روانگەی ئێزدییەوە:
(خیری بوزانی) وەك ئێزدییەك چوار توخمە سەرەكیە لە ئایینی ئێزدی مانەوەی ژیانە (توخمەكانی ئاو و خۆڵ و هەوا و ئاگر) بەشێكی دانەبڕاون لە ئایینی ئێزدی و بەشێكی سەرەكین لە پەیڕەو و پیادەكردنی ئایینیان.
تەنانەت هیندۆسی و كۆنفۆشیوس و شینتۆ و سیخی هیندی و تاویەی سینی و تەواوی ئایینەكان ژینگە بە بەشێكی دانەبڕاوی ژیان دەزانن و جەخت لە پاراستنی دەكەنەوە.
ئەو هەوڵەی مامۆستا ئاری ئاغۆك هەنگاوێكی جوانە، پەیامێكە پێمان دەڵێت: ئەم زەوییە مڵکی خودایە و بەهەموو جیاوازیەكانەوە هەموومان لەسەری دەژێین بۆیە وەك ئەركێكی ئەخلاقی و ئایینی و مرۆڤایەتی دەبێ بیپارێزین و هەر یەكەمان لەلای خۆیەوە ببێتە ژینگەپارێز.
*سەرپەرشتیاری پەروەردەیی/ قەزای تەقتەق