حەسەن حەمەد ئاندێکی
لە چوارچێوەی هەوڵە بەردەوامەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ ئەنجامدانی چاکسازیی دارایی و کارگێڕی، پرۆسەی بەدیجیتاڵکردنی دامەزراوەکان وەک یەکێک لە کارە لەپێشینە ستراتیژییەکان سەیر دەکرێت. لەم نێوەندەدا، جێبەجێکردنی سیستەمی ئۆتۆماتیکی بۆ داتاکانی گومرگ کە بە “ئەسیکۆدا” (ASYCUDA) دەناسرێت، بە یەکێک لە گرنگترین و کاریگەریترین هەنگاوەکان دادەنرێت لە مێژووی نوێی کارگێڕی و ئابووری هەرێمدا. ئەم سیستەمە تەنها گۆڕانکارییەکی تەکنیکی سادە نییە، بەڵکو میکانیزمێکی گشتگیرە بۆ ڕێکخستنەوەی بازرگانی، زیادکردنی داهاتی گشتی و، بەهێزکردنی شەفافیەت.
سیستەمی ئەسیکۆدا چییە؟
سیستەمی ئەسیکۆدا (Automated System for Customs Data) سیستەمێکی پێشکەوتووی کۆمپیوتەرییە کە لەلایەن کۆنفرانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بازرگانی و گەشەپێدان (UNCTAD) پەرەی پێدراوە. ئەم سیستەمە لە ئێستادا لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتی جیهاندا بەکار دێت و ئامانجی سەرەکیی بریتییە لە بەڕێوەبردنی گشتگیری پرۆسەکانی گومرگ، لەوانەش: تۆمارکردنی مانیفێست، ڕاگەیاندنی گومرگی، ڕێوشوێنەکانی ترانزێت و، کۆکردنەوەی باج و ڕسومات بە شێوازی ئەلیکترۆنیی مۆدێرن.
لێکەوتە ئەرێنییەکانی ئەسیکۆدا بۆ هەرێمی کوردستان
جێبەجێکردنی ئەم سیستەمە لە دەروازە سنوورییە سەرەکییەکانی هەرێمی کوردستان (وەک ئیبراهیم خەلیل، حاجی ئۆمەران، پەروێزخان و، فڕۆکەخانە نێودەوڵەتییەکان) لێکەوتەی ئەرێنی زۆری هەیە کە دەکرێت لە چەند تەوەرێکی سەرەکیدا کورتیان بکەینەوە:
١. بنبڕکردنی گەندەڵی و بەرزکردنەوەی ئاستی شەفافیەت
سیستەمی کۆن و نەریتی گومرگ لە هەرێمی کوردستان، کە بۆ چەندین ساڵ پشتی بە کارگێڕی کاغەزی و دەستی دەبەست، زەمینەیەکی لەباری بۆ دەستێوەردانی مرۆیی ڕەخساندبوو. ئەمەش دەبووە هۆی دروستبوونی دیاردەی نەرێنی وەک سەرپێچی گومرگی و خۆدزینەوە لە باج. سیستەمی ئەسیکۆدا لە ڕێگەی ئۆتۆماتیککردنی تەواوی پرۆسەکان و کەمکردنەوەی پەیوەندی ڕاستەوخۆی نێوان بازرگان و کارمەند، ئەگەری دەستکاریکردنی داتاکان بە تەواوی کەم دەکاتەوە و شەفافیەتێکی ڕەها لە دەروازەکاندا بەدی دەهێنێت، ئەمەش متمانەی هاووڵاتیان و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان بە دامەزراوەکانی هەرێم بەرز دەکاتەوە.
٢. زیادکردنی داهاتی گشتی نانەوتی
بەهۆی دیاریکردنی وردی بەهای کاڵاکان و جێبەجێکردنی یەکسان و دادپەروەرانەی پێناسەی گومرگی لەسەر هەموو جۆرە هاوردەیەک، ئەسیکۆدا ڕێگری لە دیاردەی کەمکردنەوەی بەهای کاڵاکان (Under-invoicing) دەکات. ئەمەش ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی داهاتی نانەوتی حکومەتی هەرێمی کوردستان. لەم قۆناغەدا کە هەرێم بەدەست کێشە داراییەکان و ڕاگرتنی هەناردەی نەوتەوە دەناڵێنێت، پەرەپێدانی داهاتی ناوخۆیی لە ڕێگەی گومرگەوە سەرچاوەیەکی دارایی گرنگ و جێگیر بۆ دابینکردنی مووچە و پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان مسۆگەر دەکات.
٣. خێراکردنی پرۆسەی بازرگانی و کەمکردنەوەی تێچوو
یەکێک لە گەورەترین گلەییەکانی بازرگانان، دواکەوتنی کەلوپەل و کاڵاکانیان بوو لە مەرزەکاندا. سیستەمی نوێ کاتی پێویست بۆ ڕایییکردنی مامەڵە گومرگییەکان لە چەند ڕۆژێکەوە بۆ چەند کاتژمێرێک یان خولەکێک کەم دەکاتەوە. ئەم خێراکردنە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی تێچووی کۆگاکردن و گواستنەوە، ئەمەش لە بەرژەوەندی بازرگانان و دواجار بەکاربەراندایە، چونکە بەهای تێچووی کاڵاکان لە بازاڕەکانی هەرێمدا کەمدەکاتەوە.
٤. یەکخستنی گومرگەکان و ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا
پرسی داهاتی دەروازە سنوورییەکان و جیاوازی پێناسەی گومرگی هەمیشە یەکێک بووە لە خاڵە ناکۆکەکانی نێوان هەولێر و بەغدا. بەو پێیەی حکومەتی فیدراڵی عێراقیش بەرەو جێبەجێکردنی سیستەمی ئەسیکۆدا هەنگاوی ناوە، هاوئاهەنگکردنی ئەم سیستەمە لە هەرێمی کوردستان دەبێتە هۆی یەکخستنی تەواوی ڕێکارە و تاریفە گومرگییەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی. ئەم هەنگاوە متمانەی نێوان هەردوو لا زیاتر دەکات، ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان شارەکانی هەرێم و ناوەڕاست و باشووری عێراق ئاسانتر دەکات و، کێشە سیاسی-ئابوورییەکان کەم دەکاتەوە.
٥. دابینکردنی داتای ورد بۆ پلاندانانی ستراتیژی
بڕیاردانی ئابووری دروست پێویستی بە داتای ڕاستەقینە هەیە. ئەسیکۆدا بانکێکی زانیاری دەوڵەمەند و ڕاستەوخۆ (Real-time data) بۆ دامەزراوەکانی هەرێم دابین دەکات سەبارەت بە جۆری کاڵا هاوردەکراو و هەناردەکراوەکان، نیشتمانی کاڵاکان و، قەبارەی بازرگانی. ئەم زانیارییانە هاوکاری وەزارەتی دارایی و وەزارەتی پلاندانان دەکەن بۆ داڕشتنی سیاسەتی ئابووری درێژخایەن، پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی لە ڕێگەی ڕێکخستنی هاوردەوە و، ناسینی پێداویستییە ڕاستەقینەکانی بازاڕ.
لەدەرەنجامدا پەیڕەوکردنی سیستەمی ئەسیکۆدا لە لایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە، وەرچەرخانێکی مێژوویی و هەنگاوێکی لێبڕاوانەیە بەرەو مۆدێرنکردنی کەرتی گشتی و جێبەجێکردنی حوکمڕانی چاک. ئەگەرچی جێبەجێکردنی ئەم جۆرە سیستەمە پێشکەوتووانە لە سەرەتادا پێویستی بە مەشق و ڕاهێنانی بەردەوامی کادران و ڕووبەڕووبوونەوەی هەندێک ئاستەنگی تەکنیکی هەیە، بەڵام لێکەوتە ئەرێنییە درێژخایەنەکانی لەسەر بەرزکردنەوەی داهات، کەمکردنەوەی گەندەڵی و، ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی، بنەمایەکی بەهێز بۆ سەقامگیری ئابووری پێکدەهێنن. ئەم سیستەمە پێگەی هەرێمی کوردستان وەک ناوەندێکی بازرگانی گرنگ لە ناوچەکەدا بەهێزتر دەکات و دەروازەکانی هەرێم دەبەستێتەوە بە کاروانی بازرگانی سەردەمیانەی جیهانییەوە.
سەرچاوە:
1.www.unctad.org
2.www.asycuda.org