زیــــــبا تـەهـــــــــــا
کوشتنی ئافرەت، کە بە زاراوەکانی ئافرەتکوژ یان کۆمەڵکوژیی رەگەزی دەناسرێت، یەکێکە لە تاوانە گەورەکانی توندوتیژیی جێندەری. ئەم دیاردەیە تەنیا ڕووداوێکی تاوانکاریی ڕێکەوت یان ئارەزوویەکی کاتیی تاوانبارەکە نییە؛ بەڵکو دەرئەنجامی ڕەوتێکی مێژوویی درێژخایەنی نادادی، باڵادەستیی سیستەمی باوکسالارییە. لەم سیستەمەدا جەستە و ژیانی ئافرەت دەکرێتە قوربانیی شەرەف و دەسەڵاتخوازی. ئافرەت کوشتن لووتکەی ئەو توندوتیژییانەیە کە ئافرەتان ڕۆژانە ڕووبەڕووی دەبنەوە؛ لە توندوتیژیی دەروونی و جەستەیییەوە تا دەگاتە زەوتکردنی بێبەزەییانەی مافی ژیان. کاتێک ئافرەتێک تەنیا لەبەرئەوەی ”ئافرەتە” دەکوژرێت، پەیامێکی ترسناک دەدرێتە تەواوی کۆمەڵگە کە مافی بوون و ئازادیی ئافرەت هێشتا لەژێر ڕەحمەتی بڕیارە نەریتگەرا و چەوتەکاندایە.
ڕەگی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی ئەم دیاردەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو تێگەیشتنە هەڵانەی لە دەوری چەمکی “شەرەف” و “کۆنترۆڵ” دروست بوون. لە زۆربەی کۆمەڵگە نەریتگەراکاندا، شەرەف نەک وەک بەهایەکی ئەخلاقیی تاکەکەسی، بەڵکو وەک سەرمایەیەکی کۆمەڵایەتی سەیر کراوە کە بارکراوە بەسەر جەستە، ڕەفتار و بڕیارەکانی ئافرەتدا. ئەم ئاراستە فکرییە وا دەکات هەر جۆرە دەربڕینێکی ئازادی، سەربەخۆیی، یان ڕەتکردنەوەی داواکارییەکانی پیاو لەلایەن ئافرەتێکەوە، وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر پێگە و شەرەفی خێزان یان پیاوەکە بینرێت. لەم هاوکێشە ناهاوسەنگەدا، کوشتن دەبێتە ئامرازێک بۆ سڕینەوەی ئەو “پەڵەیە”ی کە بە بڕوای ئەوان بەر خێزان کەوتووە. ئەم دیدگایەی جەستەی ئافرەت بە موڵکی خێزان یان هاوسەر دەزانێت، بنەمای جۆرەکانی ئافرەت کوشتن پێکدەهێنێت لە کوشتن بە ناوی شەرەفەوە تا دەگاتە توندوتیژیی خێزانی لەلایەن هاوبەشی ژیانەوە.
یەکێک لە باوترین ڕوخسارەکانی ئافرەتکوشتن، توندوتیژیی خێزانییە کە تا ئاستی تاوان بەرەوپێش دەچێت. زۆرێک لە قوربانییان پێشتر بۆ ماوەیەکی درێژ لەژێر گوشار و توندوتیژیی بەردەوامی هاوسەر، باوک، یان برادا بوون. کۆمەڵگە زۆرجار بەبیانووی “پاراستنی شیرازەی خێزان” یان “کێشەی ناوخۆیی”، چاو لەم دەستپێکە توندوتیژانەیە دەپۆشێت، کە ئەمەش ڕێگە خۆش دەکات تاوانبار بەردەوام بێت و لە کۆتاییدا تاوانە گەورەکە ئەنجام بدات. لە زۆر حاڵەتدا، داواکردنی جیابوونەوە، ڕەتکردنەوەی هاوسەرگیریی زۆرەملێ، یان هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی دارایی، دەبێتە هۆی تووڕەییی ئەو دەسەڵاتە باوکسالارەی کە ناتوانێت کۆنترۆڵکردنی ئافرەت لەدەست بدات، و بەو هۆیەوە بڕیاری کوشتنی دەدرێت.
کاریگەرییەکانی ئافرەت کوشتن تەنیا لە لەدەستدانی کەسێکدا قەتیس نامێنێتەوە، بەڵکو زەبرێکی سەخت لە تەواوی جەستەی کۆمەڵگە دەدات. کاتێک کچێک، دایکێک، یان خوشکێک دەکوژرێت، کەشێکی گشتی لە ترس و دڵەڕاوکێ باڵ بەسەر ئافرەتانی دیکەدا دەکێشێت. ئەم ترسە دەبێتە هۆی پاشەکشەی ئافرەتان لە بەشداریکردنی کاریگەر لە ژیانی کۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسیدا. کاتێک کۆمەڵگەیەک ناتوانێت ئاسایشی جەستەیی بۆ ئافرەت دابین بکات، ئازادیی ڕادەربڕین و گەشەی کۆمەڵایەتی تووشی ئیفلیجی دەبێت. هاوکات منداڵانێک کە دایکیان لە دەست دەدەن یان شایەتحاڵی کوشتنی دایکیان دەبن، تووشی زەبری دەروونیی هەمیشەیی دەبن کە نەوە دوای نەوە کاریگەرییە نەرێنییەکانی دەمێنێتەوە.
لە لایەکی دیکەوە، ڕۆڵی یاسا و دامەزراوە دادوەرییەکان لەم بابەتەدا حەتمی و یەکلاییکەرەوەیە. لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکاندا کە یاساکانیان ژێرکاریگەریی نەریت و کەلتووری خێڵەکین، سزادانی تاوانبارانی کوشتنی ئافرەتان سستە یان بە بیانووی “کەمکردنەوەی سزا لەبەر هۆکارە جیاوازەکان سزاکان سووک دەکرێن. ئەم دەربازبوونە لە سزادان پەیامێکی مەترسیدار بە تاوانباران دەگەیەنێت کە کوشتنی ئافرەت باجێکی قورسی نییە. کاتێک یاسا ناتوانێت سزای شایستەی تاوانبار بدات یان پاراستن بۆ ئەو ئافرەتانە دابین بکات کە سکاڵا تۆمار دەکەن، متمانەی هاووڵاتییان بە دادپەروەری لاواز دەبێت.
جگە لە یاسا، پەروەردە و میدیا دوو ئامرازی سەرەکین؛ میدیا دەبێت لە بری داپۆشینی تاوانەکان بە دەستەواژەی وەک “کێشەی خێزانی” یان “پاراستنی شەرەف”، ڕووداوەکان وەک تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ڕووپۆش بکات. لەلایەکی ترەوە، سیستەمی پەروەردە دەبێت لە تەمەنێکی بچووکەوە چەمکەکانی یەکسانیی جێندەری و ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ لە پڕۆگرامەکانیدا بگونجێنێت.
لە ڕەهەندی ئابووریشدا، سەربەخۆیی داراییی ئافرەتان پارێزەرێکی بەهێزە لە بەرامبەر توندوتیژیدا. ئافرەتی بێدەسەڵات لە ڕووی دارایییەوە، زۆرجار ناچار دەبێت لە ناو پەیوەندییەکی توندوتیژکاردا بمێنێتەوە. ڕەخساندنی دەرفەتی کار و دابینکردنی ماڵی ئارام لەلایەن دەوڵەت و ڕێکخراوەکانەوە، دەکرێت بڕیاردانی ئافرەتان بۆ دوورکەوتنەوە لە ژینگەی مەترسیدار ئاسانتر بکات و ڕێگە لە کارەسات بگرێت.
چارەسەرکردنی ئەم کێشە قووڵە پێویستی بە ستراتیژییەکی گشتگیر و فرەڕەهەند هەیە:
– پێویستە یاسای توندتر بەرامبەر توندوتیژیی خێزانی دەربچێت، و هێزەکانی پۆلیس مەشقی تایبەتیان پێبکرێت بۆ پاراستنی ئافرەتان پێش ڕوودانی تاوان.
– چالاکوانان، کەسایەتیی ئایینی و ڕۆشنبیران دەبێت گوتاری کۆمەڵایەتی بەرەو ڕێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤ ئاراستە بکەن.
– هەرچەندە پەیماننامەکانی وەک (CEDAW) چوارچێوەیەکی جیهانییان داناوە، بەڵام تا لەسەر ئاستی ناوخۆیی و ڕۆشنبیریی گشتیدا ڕەنگ نەنەنوێنن، ئامانجەکان بەدی ناهێن.
لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین، کوشتنی ئافرەت تەنیا کێشەی ئافرەت خۆی نییە، بەڵکو کێشەی تەواوی مرۆڤایەتی و تێکچوونی شیرازەی کۆمەڵگەیە. کۆمەڵگەیەک کە تێیدا ئافرەت لە ترسی مانەوەی لەژێر هەڕەشەی مەرگدا بژی، هەرگیز ناتوانێت بەرەو پێشکەوتن و ئاشتیی کۆمەڵایەتی هەنگاو بنێت. خەباتکردن لە پێناو بنبڕکردنی ئەم تاوانە پێویستی بە ئیرادەیەکی بەهێزی سیاسی، یاسایی و کۆمەڵایەتی هەیە. تەنیا لە ڕێگەی هاوبەشیی ڕاستەقینەی پیاوان و ئافرەتان، سەروەریی یاسا، و پەروەردەیەکی مرۆڤدوستانەوە دەتوانرێت کۆتایی بەم دیاردە بهێنرێت و ژینگەیەک بنیاد بنرێت کە تێیدا هەموو ئافرەتێک بە ئازادی، کەرامەت و ئاسایشەوە بژی.