شێرکۆ حەبیب
لە ماوەی ئەم یەک دوو ڕۆژی ڕابردوودا، ڕووداوێک لە هەولێر ڕوویدا کە نابێت بە ئاسانی لێی تێپەڕین، چونکە پەیوەندی بە ژیانی هاووڵاتیان و کۆمەڵگاوە هەیە. بەگوێرەی ئەو زانیارییەی لە هەندێک دەزگای راگەیاندن بڵاوکراوەتەوە، زیاتر لە سەد هاووڵاتی، دوای خواردن لە عەرەبانەیەکی فرۆشتنی خواردن لە یەکێک لە شەقامەکانی گەرەکی فەرمانبەران، تووشی نەخۆشی (تەسەمووم) بوون. ئەگەر ئەم زانیارییە پشتڕاست بکرێتەوە، ئەوا بەڕاستی پرسیارێکی گەورە لەبەردەم لایەنە پەیوەندیدارەکان دادەنێت:
چۆن دەکرێت عەرەبانەیەکی خواردن، لە شوێنێکی گشتی و بەبێ چاودێریی پێویست، بتوانێت خواردن بەو ژمارەیە لە هاووڵاتیان بفرۆشێت؟
پرسیارەکە تەنیا ئەوە نییە کە خواردنەکە چی بووە و بۆچی بووەتە هۆی نەخۆشبوونی ئەو ژمارەیە لە هاووڵاتیان، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە: پێش ڕووداوەکە کێ چاودێریی دەکرد؟
ئەگەر خاوەن عەرەبانەکە مۆڵەتی نەبووە، چۆن توانی کار بکات؟ ئەگەر مۆڵەتی هەبووە، کێ پشکنینی تەندروستیی بۆ کردوە؟ ئەگەر هیچ کامیان نەبووە، بۆچی تا ئەو کاتە هیچ لایەنێک پشکنینی نەکردووە؟
ئەم پرسیارانە پێویستیان بە وەڵامی ڕوون هەیە، نەک تەنیا دوای ڕووداوێک. ئێمە زۆرجار کاتێک کارەساتێک ڕوودەدات، دەست دەکەین بە دۆزینەوەی بەرپرسیار، بەڵام چاودێریی ڕاستەقینە ئەوەیە پێش ئەوەی کارەساتێک ڕووبدات، مەترسییەکە ببینرێت بۆ ئەوەی کارەسات ڕوونەدات.
ئەگەر خواردنێک بە شێوەیەکی نادروست ئامادە بکرێت یان هەڵبگیرێت، زیانەکەی ئەگەری هەیە تەنیا نەخۆشییەکی کاتی بێت، بەڵام لە هەندێک بارودۆخدا دەکرێت ژیانی مرۆڤ بخاتە مەترسییەوە. لەبەر ئەوە، چاودێریی خواردن بابەتێکی بایەخدارە و نابێت بە بابەتێکی لاوەکی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، بە تایبەتی لەم وەرزی گەرمەدا کە خواردن بەبێ هیچ ئامێرێکی ساردکردنەوە دەتوانێت مەترسییەکی زیاتر دروست بکات.
تیرۆر تەنیا تەقینەوە نییە، بەڵام هەمان کات نابێت هەر ڕووداوێکی تەندروستی، بەبێ بەڵگە، بە ناوی تیرۆر ناوببرێت. ئەوەی گرنگە، پاراستنی ژیانی مرۆڤە و ناسینەوەی هۆکاری ڕاستەقینەی ڕووداوەکە. هەر کردارێک کە بە شێوەیەکی مەترسیدار سەلامەتی و ژیانی خەڵک بخاتە مەترسییەوە، نابێت بە گرنگیی کەم لێی بڕوانرێت. مەترسیی ژیانی مرۆڤ تەنیا لەوەوە نایەت کە کەسێک چەک هەڵبگرێت یان تەقینەوەیەک ڕووبدات.
لە شارێکی وەک هەولێر، کە بەخێرایی گەشە دەکات و ژمارەی شوێنەکانی فرۆشتنی خواردن و خواردنەوە زیاد دەبێت، پێویستە سیستەمی چاودێریش بە هەمان شێوە بەهێز بکرێت.
هاووڵاتی کاتێک خواردن لە شوێنێکی گشتی دەکڕێت، نابێت پێویستی بەوە هەبێت بزانێت ئەو شوێنە مۆڵەتی هەیە یان نا، خواردنەکە بە شێوەی تەندروست ئامادە کراوە یان نا، یان کێ چاودێریی دەکات.
ئەمە ئەرکی هاووڵاتی نییە، ئەمە ئەرکی سیستەمی چاودێریی لایەنی پەیوەندیدارە.
ئەگەر لایەنێک مۆڵەت دەدات، دەبێت چاودێریش بکات. ئەگەر چاودێری دەکات، دەبێت پێش ڕووداوەکە مەترسییەکان دەست نیشان بکات. و ئەگەر کەسێک بەبێ مۆڵەت کار دەکات، دەبێت یاسا بەسەریدا جێبەجێ بکرێت.
ئەگەر ئەم ڕووداوە بەهۆی خواردنی ناتەندروست بووبێت، نابێت تەنیا بە سزادانی خاوەن عەرەبانەکە کۆتایی پێ بێت، بەڵکو دەبێت بزانرێت چۆن ڕێگە درا بەم شێوازە ئەو خواردنانە بفرۆشرێن.
لە کۆتاییدا، پاراستنی هاووڵاتی تەنیا پاراستنی لە تەقینەوە و هێرشی چەکدارانە نییە. پاراستنی گیانی مرۆڤ لە هەموو ئەو مەترسییانەیە کە دەکرێت بەهۆی کەمچاودێری، سستی یان پشتگوێخستنی یاسا دروست ببن. بۆیە ئەم ڕووداوە نابێت تەنیا بە ژمارەی نەخۆشبووان کۆتایی پێ بێت.
هاووڵاتی پرسیار دەکات: چاودێری لە کوێ بوو؟
وەڵامی ئەم پرسیارە گرنگترە لە هەر وەڵامێکی تر، چونکە سەلامەتیی هاووڵاتیان نابێت دوای ڕووداو بێتە یاد، دەبێت پێش ڕووداو ببێتە ئەرک.
بۆیە پێویستە حکومەتی هەرێم لێپێچینەوەی ڕوون و جددی بکات، تا هۆکاری ئەم ڕووداوە بزانرێت و ڕێگە لە دووبارەبوونەوەی نەدرێت، و ئەوانەی کەمتەرخەم بوون سزا بدرێن.