زیــــــبا تـەهـــــــــــا
ئازادی وەک چەمکێکی فیکری و مرۆیی، یەکێکە لەو پایە بنەڕەتیانەی کە شارستانییەتەکان لەسەری بنیاد نراون و پێشکەوتنی کۆمەڵگەکان بەندە بە چۆنیەتی تێگەیشتن و پیادەکردنییەوە. کاتێک باسی ئازادی دەکرێت، زۆرجار وەک مافێکی گشتگیر سەیر دەکرێت، بەڵام کاتێک ئەم چەمکە دەبەسترێتەوە بە نیوەی کۆمەڵگەوە، واتە ئافرەت، ڕەهەندێکی قووڵتر و کاریگەرتر بەخۆیدا دەبینێت. ئازادیی ئافرەت تەنها بریتی نییە لە چەمکێکی ڕووکەش یان داواکارییەکی لاوەکی، بەڵکو مەرجێکی پێشوەختەیە بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی تەندروست، هۆشیار و پێشکەوتوو. ئافرەت کە نیوەی کۆمەڵگە پڕدەکاتەوە و نیوەکەی تریش پەروەردە دەکات، ناتوانێت بە تەواوی ڕۆڵی خۆی لە بنیادنانی شارستانییەتدا بگێڕێت ئەگەر لە چوارچێوەی بەربەستە توندەکان و کۆتوبەندە نەریتییەکاندا قەتیس مابێت. بۆیە تێگەیشتن لە ئازادیی ئافرەت وەک ئامرازێک بۆ پێشخستنی تاک و کۆمەڵ، پێویستی بە گۆڕانکارییەکی فیکری و کۆمەڵایەتی هەیە کە تێیدا ئازادی نە وەک هەڕەشە، بەڵکو وەک دەرفەتێک بۆ داهێنان و گەشەپێدان سەیر بکرێت.
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، کۆمەڵگەکان چەندە ڕێگەیان بە بەشداریی کارای ئافرەت داوە، هێندە گەشەیان کردووە و پەرەیان سەندووە. ئازادی لە بنەڕەتدا بەرزترین ئاستی بەرپرسیارێتییە؛ کاتێک ئافرەت ئازاد دەبێت لە بیرکردنەوە، بڕیاردان، خوێندن، و کارکردندا، دەتوانێت تواناکانی خۆی بخاتە گەڕ و لە بوارە جیاوازەکاندا پێشەنگ بێت. پێشکەوتنی کۆمەڵگە بەبێ بەشداریی ئافرەت مەحاڵە. ئازادیی ئافرەت دەرفەت بە ئافرەت دەدات ببێتە خاوەنی بڕیاری خۆی، تواناکانی گەشە پێبدات و لە ڕووی ئابووری، ڕۆشنبیری و سیاسییەوە کاریگەریی ئەرێنی دروست بکات. کاتێک ئافرەت لە چوارچێوەی نەریتە شێواوەکان دەردەچێت و مافە سروشتییەکانی خۆی بەدەستدەهێنێت، توانای ئەوەی دەبێت نەک تەنها ژیانی خۆی، بەڵکو ئاڕاستەی نەوەکانی داهاتووش بەرەو باشتر بگۆڕێت.
یەکێک لە گرنگترین ڕەهەندەکانی بەکارهێنانی ئازادی لەلایەن ئافرەتەوە، بواری پەروەردە و فێرکردنە. کاتێک کۆمەڵگە ڕێگە بە ئافرەت دەدات تا ئاستە بەرزەکانی خوێندن بڕوات و لە هەموو بوارە زانستییەکاندا بخوێنێت، لە ڕاستیدا بنەمای کۆمەڵگەیەکی هۆشیاری داکوتاوە. ئافرەتی خوێندەوار و ئازاد، دایکێکی زانا و ڕۆشنبیرە کە دەتوانێت نەوەیەکی تێگەیشتوو، بەئاگا و خاوەن بیرکردنەوەی رەخنەگرانە پێبگەیەنێت. ئازادی لێرەدا دەبێتە پردێک بۆ گواستنەوەی زانیاری و بەها مەزنەکان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر، و ڕێگری دەکات لە دووبارەبوونەوەی هەڵە مێژووییەکان و چەقبەستوویی فیكری لە ناو خێزان و کۆمەڵگەدا.
لە لایەکی ترەوە، ئازادیی ئابووری بنەمایەکی سەرەکییە بۆ سەربەخۆیی ئافرەت. مێژوو پێمان دەڵێت کە کۆیلەیی ئابووری هەمیشە دەبێتە هۆی کۆیلەیی فیکری و جەستەییش. کاتێک ئافرەت توانای دارایی خۆی هەبێت و بتوانێت لە ڕێگەی کارکردن و بەشداریی لە بازاڕی کاردا داهاتی خۆی دابین بکات، توانای بڕیاردانیشی بەهێزتر دەبێت. ئازادی لەم ڕووەوە ڕێگە بە ئافرەت دەدات لە هەلومەرجی نادادپەروەر دەرباز بێت و ببێتە بەشدارێکی کارا لە بژێوی خێزان و گەشەپێدانی ئابووریی نیشتمانیدا. کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان ئەو کۆمەڵگەیانەن کە دەستی کاری نیوەی تری کۆمەڵگە فەرامۆش ناکەن، بەڵکو ژینگەیەکی گونجاویان بۆ دابین دەکەن تا لە ڕێگەی داهێنان و کارامەیی خۆیانەوە سامانی نیشتمانی زیاد بکەن و ئاستی بژێوی گشتی بەرز بکەنەوە.
بەشداریی سیاسی و کۆمەڵایەتیش ڕەهەندێکی تری زۆر گرنگی ئازادیی ئافرەتە. ئافرەت نابێت تەنها وەک بوونەوەرێکی پاسیڤ لە کەناری ژیانی گشتیدا سەیر بکرێت، بەڵکو دەبێت لە ناوەندەکانی بڕیار، پەرلەمان، حکومەت و ڕێکخراوە مەدەنییەکاندا ڕۆڵی سەرەکی هەبێت. کاتێک ئافرەت ئازادە لە دەربڕینی ڕای خۆی و بەشداریکردن لە پرۆسەی دیموکراسیدا، دیدگا و کێشەکانی کۆمەڵگە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە دەگەنە ناوەندەکانی بڕیاردان. ئەمەش دەبێتە هۆی دەرکردنی بڕيار و یاسای دادپەروەرانەتر کە پارێزگاری لە مافی هەمووان دەکات و یەکسانیی جێندەری لە کۆمەڵگەدا بەرجەستە دەکاتەوە. کۆمەڵگەیەک کە ئافرەت تێیدا لە بڕیاردانی سیاسیدا بێبەش بێت، کۆمەڵگەیەکی ناتەواوە و لە ڕووی دیموکراسییەوە کەمبوونی گەورەی تێدایە.
بەڵام پرسیار لێرەدایە: بۆچی کۆمەڵگە لە زۆر کاتدا ڕێگری لە ئازادیی ئافرەت دەکات؟ لە ڕاستیدا، ترسی کۆمەڵگە لە ئازادیی ئافرەت زۆرجار لە نەریتە کۆنەپەرستەکان، و سیستەمی پیاوسالارییەوە سەرچاوە دەگرێت کە دەیەوێت دەسەڵات و هەژمونی خۆی بەسەر تاكەکاندا بپارێزێت.
هەندێکجار کۆمەڵگە ئازادی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر کەلتوور و بەها ڕەسەنەکان دەبینێت، لە کاتێکدا کەلتووری تەندروست ئەوەیە کە پەرە بە مرۆڤ بدات نەک کۆتی بکات. ترس لەوەی کە ئافرەتی ئازاد ببێتە خاوەنی کەسایەتییەکی سەربەخۆ، وایکردووە هەندێک سیستەمی کۆمەڵایەتی پەنا بۆ توندوتیژی، سەرکوتکردن و دانانی بەربەستی یاسایی و خێزانی بەرن دژ بە ئافرەت.
بۆ ئەوەی کۆمەڵگە لەم ترسە نەخۆشییە دەرباز بێت، پێویستە تێڕوانینی خۆی بۆ چەمکی ئازادی بگۆڕێت. ئازادیی ئافرەت بە مانای هەڵوەشاندنەوەی بەها خێزانییەکان یان لەدەستدانی ڕەوشت نییە، وەک هەندێک بانگەشەی بۆ دەکەن، بەڵکو بە مانای ڕێزگرتنە لە مرۆبوونی ئافرەت و پێدانی ئەو مافە سروشتیانەی کە مرۆڤ پێیان لەدایک دەبێت. کۆمەڵگە دەبێت تێبگات کە پاراستنی سنووری زۆرەملێ لەسەر ئافرەت تەنها دەبێتە هۆی دواکەوتوویی گشتی و دروستکردنی کەسایەتیی لاواز کە ناتوانن بەرپرسیارێتی هەڵگرن. ئازادی کاتێک ڕێکوپێک و بنیادنەر دەبێت کە لەسەر بنەمای هۆشیاریی تاکەکسی و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی بنیاد بنرێت.
پەروەردەکردنی کۆمەڵگە لەسەر بنەمای قبوڵکردنی یەکتر و یەکسانی، یەکێکە لەو ڕێگا چارە گرنگانەی کە ڕێگری لە سەرکوتکردنی ئازادیی ئافرەت دەکات. پێویستە پرۆگرامەکانی خوێندن، میدیا و سەکۆ ڕۆشنبیرییەکان کار بۆ سڕینەوەی ئەو هزرە پیاوسالارییە بکەن کە ئافرەت وەک بوونەوەرێکی پلە دوو دەبینێت. کاتێک نەوەیەکی نوێ لەسەر بنەمای یەکسانی و ڕێزگرتن گەورە دەبێت، ئیدی ئازادیی ئافرەت نابێتە جێگەی نیگەرانی، بەڵکو دەبێتە فەخر و شانازی بۆ هەمووان. پیاوی هۆشیار و کۆمەڵگەی پێشکەوتوو ئەو کەسانەن کە شانازی بە سەرکەوتن و ئازادیی هاوسەر، خوشک و دایکیانەوە دەکەن، نەک ئەو کەسانەی کە هەوڵی سەرکوتکردنی دەدەن.
ئازادی کاتێک بە تەواوی ئامانجەکەی دەپێکێت کە لەگەڵ بەرپرسیارێتیدا هاوسەنگ بێت. ئافرەتی ئازاد تەنها داوای ماف ناکات، بەڵکو ئاگاداری ئەرکەکانیەتی بەرامبەر بە خێزان و کۆمەڵگەكەی. ئەم هاوسەنگییە نێوان ماف و ئەرکەکانە کە متمانەی کۆمەڵگە بە ئافرەت بەهێزتر دەکات. کاتێک ئافرەت دەبینێت کە کۆمەڵگە پشتگیری دەکات و دەرفەتی پێ دەدات، ئەویش بە دڵسۆزییەوە هەموو تواناکانی بۆ خزمەتکردن و سەرخستنی ئەو کۆمەڵگەیە تەرخان دەکات. ئەمەش بازنەیەکی پۆزەتیف دروست دەکات کە تێیدا ئازادی دەبێتە هۆی پێشکەوتن و پێشکەوتنی کۆمەڵگەش دەبێتە زەمینەخۆشکەر بۆ ئازادییەکی زیاتر و قووڵتر.