ئابڵۆقە و لێکەوتەکانی

فازڵ میرانی
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەگەر زیانێکی بەربکەوێت، گوێ بە ناو و نازناوی بێ‌کردار نادات. یەکێک لە توندترین و ڕەقترین ئامرازەکانی ڕێگریکردن یان کۆنتڕۆڵکردن بۆ ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوی سیاسی—چ وەک سزادان بێت یان خۆشکردنی زەمینە بۆ گۆڕینی دەسەڵات—بریتییە لە ئابڵۆقە. ئەمە سزایەکە بەپێی لێکەوتەکانی، ئاستەنگ و ئاڵۆزییەک دەخولقێنێت کە هیچ کەس تاڵییەکەی ناچێژێت، مەگەر ئەوەی خۆی تاقی کردبێتەوە.
واز لەو دەوڵەمەند و بەکرێگیراوانە بن کە بڕیاریان داوە زمانی درۆبن؛ جۆری یەکەم بەو ماڵە تاڵانکراوەی لەبەردەستیان دایە پێداویستیی خۆیان دابین دەکەن، جۆری دووەمیش—کە بەرگری لە باتڵ دەکەن—یان هەڵدێن، یان ڕەنگی زمانیان دەگۆڕن، یانیش لەسەر دەستی نەیارەکانیان لەناو دەبرێن. بەڵام قوربانییە هەرە گەورەکە، هاووڵاتییانن؛ ئەوانەی ڕۆژگار و هوشیارییان بەرامبەر دەسەڵاتدارەکانیان، تووشی بەڵای کردوون. ئابڵۆقە چەندین ڕووی هەیە، کە هەموویان ناشێرینن. بە کورتترین پێناسە: وەدەرنانێکە کات ڕادەگرێت و قوربانییەکە بەرەو دۆخێک ئاواڵە دەکات کە سەراپای خرابی و سەرگەردانییە؛ ئابڵۆقە ڕێک وەک وێڵبوونە لە بیاباندا.
ئابڵۆقە وەک زیندانێک وایە؛ بە تاوانێک سزادراویت کە کەسێکی تر کردوویەتی، بەڵام تۆ زیندانییەکەی و نازانێت کەی ئازاد دەبیت؛ تۆ دەستبەسەریت و مافی هیچ ناڕەزایەتییەکت نییە. تەنانەت ئاگاداربوونت لە جیهانی دەرەوە سنووردار دەکرێت، چونکە زیندانەکەت بێ‌پەنجەرەیە. ئەوەی بووەتە هۆی ئەم سزایە، خۆی وەک تۆ زیندانییە، بەڵام هەموو مافەکانی تۆی دزیوە؛ لە ترسی تۆدا، جگە لەو ئابڵۆقەیەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەسەر هەردووکتاندا سەپاندوویەتی، کۆت و زنجیری زیاتری لە ناو زیندانەکەدا خستووەتە سەرپێت.
لە ڕاستیدا تۆ لە ناو دوو زینداندا دەژیت: زیندانی ناوخۆیی کە حاکمێک شووراکانی بەرز کردووەتەوە کە ژیانی خۆتت داوەتە دەستی، و زیندانی نێودەوڵەتی بە بڕیارێک کە بڕیارەکەی دەڵێت: ڕەوا نییە بێدەنگ و گوێڕایەڵ بێت بۆ دەسەڵاتێک کە بڕیاری سیاسی گرتووەتە دەست و زیان بە بەرژەوەندییەکانی خێزانی نێودەوڵەتی دەگەیەنێت. ئەم بابەتە ئاماژەیە بۆ قووڵیی پەیوەندییەکی ناتەندروست لە نێوان حاکم و مەحکوم؛ حاکم وا دەزانیت کەس ناتوانێت لێپرسینەوەی لێ بکات، مەحکومیش وا دەزانێت حاکمەکەی قەزا و قەدەرێکە و بەسەریدا هاتووە. لەگەڵ تێکەڵاوبوونی بەرژەوەندی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەکاندا، بارودۆخی ناوخۆیی دەوڵەتەکە بە نەخۆشی ماوەتەوە و نە چارەسەر دەکرێت و نە دان بەوەشدا دەندرێت کە نەخۆشە.
ئابڵۆقە، بیانووی ئەوانەی هۆکاربوون لە ڕوودانیدا هەرچەندە بە دروشمەوە پێچراوبێت، بە خێرایی درۆزنییان ئاشکرا دەبێت. لە ڕووداوەکانی ئیمڕۆدا کەمجار هەیە سیستەمێکی سیاسی گەمارۆدراو لە قسەکانیدا ڕاستگۆ بێت، چونکە وەقایعی ڕووداوەکان بەسەن بۆ ئاشکراکردنی ئەو دز و پیاوکوژەی کە خۆی لە پشت بەرگی بێتاوانییەوە شاردووەتەوە.
پێش ئەوەی بچینە ناو دەرئەنجامەکانی ئابڵۆقەکەوە، سەیری هۆکارەکانی بڕیارەکە بکەن: بەر لە بڕیارەکە چۆن بوون و دواتر بوونە چی؟ چ دەستکەوتێکیان بۆ خۆیان و چ دەستکەوتێکیان لە ئەرکە گشتییەکاندا بەدەستهێناوە؟
لە کاتی ئابڵۆقەدا، تاکێکی ئاسایی توانای دەستکەوتنی خۆراک و دەرمانی نابێت، تەنانەت بە بوونی بەرنامەی فریاگوزاریش توانای کڕین دادەبەزێت و مەودای نەخۆشی و مەرگ بەرفراوانتر دەبن. لە هەمان کاتدا چینێکی نوێ دەردەکەون کە دەبنە دەستڕۆیشتووی بازاڕی ڕەش (که لە بازاڕی ئاسایی گەورەتر دەبێت)، تاوان گەشە دەکات، ڕێکخراوە پەڕگیرەکان سەرهەڵدەدەن و لاڕێبوون بڵاو دەبێتەوە.
ئابڵۆقە ڕاستەوخۆ زەبر لە منداڵان و بەساڵاچووان دەدات کە دوو توێژی لاوازن، بەڵام زەبرە قورسەکان ئاڕاستەی گەنجان دەکرێن، بەمەش ئامانجێکی درێژخایەن دەپێکێت کە پچڕاندنی بەردەوامیی نێوان نەوەکانە. جگە لەوەش ناوبانگێک دروست دەکات کە تەنانەت بە ڕووخانی ڕژێمەکەش ناسڕێتەوە و خێزانی نێودەوڵەتی گومانەکانی لەو ناوچەیەدا دەهێڵێتەوە، بەمەش سەروەریی ناوخۆ دەفەوتێت و بڕیارەکان دەبنە سەپێندراوی دەرەکی.
زۆربەی ئەو خرابییەی ئەمڕۆ هەستی پێدەکەن و ئازارتان دەدات، بەرهەمی ئابڵۆقەی ڕابردوو و ترسی ئابڵۆقەی داهاتووە. بابەتەکە درێژەی هەیە و بەڵگەکانیش حاشاهەڵنەگرن.