فازڵ میرانی
هیچ ململانێیەک ئاسان نییە، نووسینیش لەسەر ئاڵۆزییەکان سەختە؛ بەتایبەت ئەگەر نووسەر خەڵک بباتە ناو ڕاستیی ڕووداوەکانەوە. لەگەڵ هەموو کارامەییەک لە نووسیندا، گونجاندنی وشەکان بۆ وردەکاریی ڕووداوە گەورەکان هەر لە چوارچێوەیەکی سنوورداردا دەمێنێتەوە؛ تەنانەت وێنەش کە لە وشە ڕەوانترە، ڕەنگە تەنیا گۆشەیەک پێشان بدات و بەمەش بەشێک لە زانیارییەکان وندەبن یاخود کاڵ دەبنەوە.
کاتێک قسە لەسەر خەبات دەکەین، ئێمە ئەو فشارە زۆرە کورت دەکەینەوە کە بەسەر گەلەکەمان و ئێمەدا هات؛ کە گەمارۆدان و بە ئامانجگرتنی ژیان بوو. ئێوە دەتوانن ئەم کورتکراوانە بکەنە وردەکاریی واقیعی تا کۆمەڵگەیەکی بچووککراوەی چەکدار ببینن کە هەڵگری بیرۆکەی دادپەروەرییە و لەلایەن چەکێکی گەورە و پرۆپاگەندەیەکی گەورەترەوە گەمارۆ دراوە؛ ئامانجی پرۆپاگەندەکەش ناشرینکردنی وێنەمان بوو لای ئەوانی تر بە شتێک کە تێماندا نەبوو، تا کوشتنمان بە چەک ڕەوا ببینن.
ئاسان نییە بۆ کەسێک بڕوای بە دۆزێک هەبێت ڕێگەی خەبات بگرێتە بەر، سەتا سەتیش نییە کە لەسەر بڕواکەی بمێنێتەوە و هیچ دەستەبەرێکیش نییە بە سەلامەتی ڕزگاری بێت تا ڕێگەکەی تەواو بکات. ئایا ڕستەی «النحت علی الصخر»تان بیرە؟ تەنانەت ئەم ڕستە قووڵەش بە قووڵیی ئەو واقیعە نییە کە خەباتکارە ڕاستەقینەکانمان تێیدا ژیان؛ ئەوانەی کاریان بۆ بەرژەوەندیی نەتەوەکەیان هەڵبژارد و تا ئێستاش ڕووبەڕووی شێواندنی ئەنقەست و دووبارەکردنەوەی لەسەر بنەمای نەزانین دەبنەوە.
جەهلاندن و تەزویر، دوو چەکن کە لە وێرانکارییاندا بەسەر چەکە قەدەغەکراوەکانیشدا سەردەکەون. یاریکردن بە ڕاستییەکان، شاردنەوەیان، یان گۆڕینیان لە بەرژەوەندیی دوژمن و بەکارهێنانیان وەک کاڵایەک، نەریتی هەموو ئەو کەس و لایەنانەیە کە ئامانجی نزم و بێبەهایان هەیە. فرەییی چەکەکان، لایەنی بەئامانجگیراو ناچار دەکات پەنا بۆ قەڵغانی زیاتر ببات؛ چونکە ئەو چەکانە ئەگەر پێشی نەپێکن، وزەی دەسووتێنن و سەرقاڵی دەکەن.
ئەرکی ئێمە تا ئێستاش بەشێکی گەورەی بۆ هۆشیارکردنەوە و خۆپڕچەککردنی هزری تەرخان کراوە؛ چونکە سرووشتی ڕکابەرەکانمان لەسەر شێواندنی پرۆپاگەندەیی کار دەکات. ئەوان دوژمنایەتییان هەڵبژارد چونکە هەردوولامان دەزانین سەرکەوتنی دۆزەکەی ئێمە کە مافی خۆمانە مانای ئاشکرابوونی درۆکانی ئەوان دەبێت؛ هەرواش ڕووی دا و درۆی گەلێک ڕژێم و ڕێکخراو لە ئیدیعاکانیاندا بەرامبەرمان ڕوون بووەوە.
بۆ سەلماندنی ڕاستی، ئەوانەی ئیدیعایان بەرامبەر دەکردین، خزمەتیان کردین و زەحمەتیی پرۆپاگەندەکەی خۆیانیان لەسەر ئاسان کردینەوە. بە بێ مەبەست ئەم دەستکەوتەیان پێ بەخشین، چونکە پرۆپاگەندە و دروشم شتێکە و ڕەفتاری فەرمیی ڕۆژانەش شتێکی ترە کاتێک کەلێن لە نێوانیاندا دروست دەبێت.
سووربوون لەسەر هەڵە بە دووبارەکردنەوەی و گرتنەبەری هەمان چارەسەر و پاساوهێنانەوە بۆی، جۆرێکە لە گەمژەیی. ڕژێم و ڕێکخراوەکان تەنیا لەبەر ئەوەی پێیان وابوو لەوانی تر زیرەکترن کەوتنە ناو ئەو گەمژەیییەوە؛ ئەم هەستەش لە حەماقەت زیاتر نییە کە کورتکراوەکەی دەبێتە ئەمە: لە ژوورەکانی ئەشکەنجەدانی زیندان، دەستدرێژییەکان لەژێر وێنەی سەرکردەیەکدا ڕوو دەدەن کە لە ژێریدا نووسراوە: «بەبەزەیی بن بەرامبەر تۆمەتبار».
ئێوە دەتوانن وێنەی هەستی تۆمەتبارەکە بکەن کاتێک لە ژێر وێنەکەی و ڕاسپاردەکەیدا ئەشکەنجە دەدرێت! لەم نموونەیەوە شیکردنەوەکانم بۆ ناونیشانی وتارەکە دەکەم: لە ئەنجامدا ئەوان خزمەتێکیان پێ گەیاندین کە وردەکارییەکانی ئازاربەخشن؛ چونکە لاوازیی پرۆپاگەندەکەی خۆیانیان دەرخست. دوای ئەم ئەزموونانە ئێمە لە بەردەم لێکدانەوەیەکدا بین کە گرنگە پەندی لێ وەربگرین؛ ئەوان یاخود لە دروشمەکانی خۆیان بچووکتر بوون، یاخود هەڵگری شتێک بوون کە لێی تێنەگەیشتبوون.
مەخلووقێکی بێئاگایە ئەو مرۆڤەی بیر لە بڕیارەکانی، ڕێگاکانی جێبەجێکردنیان و ئەنجامەکانیان ناکاتەوە؛ ئەم وەسفەش بۆ دەسەڵات و ڕێکخراوەکانیش ڕاستە. هەر ڕژێمێک یاسایەک بنووسێت کە نەرمیی نالەبار بنوێنێت بۆ ئەوەی ماف بە باتڵ بەدی بهێنێت، ڕژێمێکە هزری نەخۆشە.
سەپاندنی سزا بەسەر مافەکاندا، ڕەفتارێکی سیاسی و دادوەریی ڕەتکراوەیە کە بەردەوامیی نابێت چونکە دژی یاسا سروشتییەکانی ژیانە. ڕەفتاری ڕژێمەکان بەرامبەرمان هیچی تر نەبوو جگە لە دووبارەکردنەوەی ئەم سزادانەی مافەکانمان. ئەم بڕیارەی ئەوان بەس بوو بۆ بێزارکردنی هەر تاکێک کە جیاوازی لە نێوان ڕاست و هەڵەدا دەکات. ئەمەش خزمەتێکە کە سوپاسیان ناکەین لەسەری، چونکە لەو پێناوەدا ئەوەندە خوێن، کات و سەروەت و سامانمان لێ بە زایە چوو، قەرەبوو ناکرێتەوە.