ئەیاد سەعدەدین
کاتێک باسی شارستانیەت دەکەین، زۆربەمان ڕاستەوخۆ بیر لە باڵەخانە بەرزەکان، تەکنۆلۆژیا و ڕێگاوبان دەکەینەوە، بەڵام هیچ کام لەمانە بە تەنیا شارستانیەت دروست ناکەن. شارستانیەتێکی ڕاستەقینە ئەوەیە کە مرۆڤ تێیدا هەست بە ئاسایش، دادپەروەری و ئازادی بکات. ئەو هێزەی ئەمانەش دەپارێزێت ناوێکی تر نییە جگە لە یاسا.
یاسا تەنها چەند ماددەیەک نییە لە کتێبی فەرمیدا، بەڵکو ڕۆحی کۆمەڵگایە. وەک چۆن لەش بێ ڕۆح دەمرێت، کۆمەڵگاش بێ یاسا دەبێتە دارستانێک کە تێیدا بەهێزەکان لاوازەکان لەناو دەبەن.
١. یاسا و ئاسایش
یەکەم کاری یاسا پاراستنی ژیان، ماڵ و ناوبانگی خەڵکە. لە کۆمەڵگەی بێ یاسادا کەس ناتوانێت بە دڵنیاییەوە بچێتە دەرەوە، بازرگانی بکات، یان منداڵەکانی بۆ قوتابخانە بنێرێت؛ بە کورتی: ترس حوکم دەکات.
بەڵام کاتێک یاسا هەیە، هاووڵاتی دەزانێت ئەگەر مافەکەی پێشێل کرا، دەزگایەکی دادپەروەر هەیە لێی بپرسێتەوە. ئەم دڵنیاییە دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ بیر لە زانست، هونەر و ئاوەدانی بکاتەوە. هیچ شارێک ئاوەدان نابێت ئەگەر خەڵکەکەی لە ترسدا بژین، بۆیە یەکەم بناغەی هەر شارستانیەتێک یاسایە.
٢. یاسا؛ ڕێکخەری ژیانی ڕۆژانەمان
لە ژیانی ڕۆژانەدا ملیۆنان مامەڵە ڕوودەدەن: کڕین و فرۆشتن، گرێبەست، هاوسەرگیری، میرات و قەرز. ئەگەر یاسا نەبێت، ئەم هەموو پەیوەندییە دەبنە سەرچاوەی ململانێ و دوژمنایەتی.
یاسا دێت و دادپەروەرانە کار دەکات؛ دیاری دەکات کە ئەم زەوییە هی کێیە، ئەم قەرزە چۆن دەدرێتەوە، و ئەگەر زیانێک کرا چۆن قەرەبوو دەکرێتەوە. بەم شێوەیە متمانە دروست دەبێت، متمانەش بناغەی هەر بازاڕ و کۆمەڵگایەکی شارستانییە. بەبێ یاسا ئابووری دەمرێت، چونکە هیچ کەسێک ئامادە نییە پارەی خۆی بخاتە مەترسییەوە.
٣. یاسا؛ دیواری پاراستنی ئازادی
هەڵەیەکی باو هەیە کە دەڵێن یاسا تەنها بۆ قەدەغەکردنە، بەڵام پێچەوانەکەی ڕاستە: یاسای باش، ئازادی دەڕەخسێنێت.
یاسا سنوور بۆ دەسەڵات دادەنێت. پۆلیس ناتوانێت بەبێ بڕیاری دادگا کەس دەستگیر بکات، فەرمانبەریش ناتوانێت بە ویستی خۆی مافی خەڵک پێشێل بکات. لەبەردەم یاسادا هەموومان یەکسانین؛ هەژار و دەوڵەمەند، بەهێز و لاواز، هەموویان یەک ماددەی یاسایان لەسەر جێبەجێ دەبێت.
٤. یاسا و ئەخلاق: دوو باڵی شارستانیەت
یاسا و ئەخلاق ناتوانرێت لە یەک جیا بکرێنەوە، هەردوویان دژی درۆ، دزی، زوڵم و خیانەتن. بەڵام جیاوازییەکی گەورەیان هەیە: ئەخلاق پشت بە ویژدان دەبەستێت، بەڵام یاسا پشت بە هێزی جێبەجێکردن دەبەستێت.
بۆیە دەڵێین یاسا بریتییە لە «ئەخلاقێکی نووسراو» کە زامنی جێبەجێکردنی هەیە. کۆمەڵگایەکی تەندروست ئەوەیە کە هاووڵاتییەکەی نەک تەنها لەبەر ترسی سزا، بەڵکو لەبەر باوەڕی بە دادپەروەری ڕێز لە یاسا بگرێت.
٥. وانەیەکی مێژوویی
ئەگەر سەیری شارستانیەتە گەورەکانی مێژوو بکەین، دەبینین هەموویان یاسایان هەبووە:
● بابل «یاساکانی حەمۆرابی»ی هەبوو.
● ڕۆما «یاسای مەدەنی»ی هەبوو کە تا ئەمڕۆش بناغەی زۆرێک لە یاساکانی جیهانە.
هۆی مانەوەی ناوی ئەم نەتەوانە لە مێژوودا ئەوە بوو کە توانیان ژیانیان بە یاسا ڕێکبخەن، بەڵام ئەو نەتەوانەی تر کە یاسایان شکاند یان پشتگوێیان خست، ناویان لە مێژوودا نەما.
شارستانیەت دروست نابێت ئەگەر تەنها دادوەر و پۆلیس یاسا بزانن. پێویستە مامۆستا، فەرمانبەر، بازرگان، شۆفێر و هەموو چینەکانی کۆمەڵگا بزانن سنووری ئازادییان لە کوێ دەست پێدەکات و لە کوێ کۆتایی دێت.
دەرئەنجام
کەواتە، ئەگەر دۆخی وڵاتێکی شارستانی و ئاراممان دەوێت، ڕێگاکەی ڕوونە: ڕێزگرتن لە یاسا.
دەوڵەت ئەرکی سەرشانیەتی یاسا بە دادپەروەری جێبەجێ بکات و هۆشیاری یاسایی بڵاو بکاتەوە، هاووڵاتیش ئەرکیەتی یاسا نەک تەنها بیپارێزێت، بەڵکو وەک لایەنێکی چاودێر ڕۆڵی خۆی لەسەر جێبەجێکردنی بگێڕێت.
یاسا ڕۆحی شارستانیەتە؛ با ڕێگە نەدەین ئەم ڕۆحە لە کۆمەڵگاکەماندا بڕووخێت.