حەسەن حەمەد ئاندێکی
لە جیهانی پەروەردە وفێرکردنی هاوچەرخدا، پەیوەندییەکی ئاڵۆز و دانەبڕاو لە نێوان سێ جەمسەری سەرەکیدا هەیە کە دەکرێت بە سێکوچکەی قوتابی ناوزەد بکرێت: قوتابی، تاقیکردنەوە و، دڵەڕاوکێ. ئەم سێ لایەنە بە شێوەیەک تێکەڵاون کە گۆڕانکاری لە هەر یەکێکیاندا کاریگەری ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەسەر دوو لایەنەکەی دیکە دروست دەکات.
قوتابی؛ چەقی بازنەکە و وەرگری فشارەکان
قوتابی وەک کارەکتەری سەرەکی لە پرۆسەی خوێندندا، هەمیشە لە ژێر گوشاری بەدەستهێنانی زانیاری و سەلماندنی تواناکانیدایە. لە ڕوانگەیەکی دەروونناسییەوە، قوتابی تەنها وەرگرێکی زانیاری نییە، بەڵکو کۆمەڵێک هۆکاری بایۆلۆژی، کۆمەڵایەتی و دەروونی کار لەسەر ئاستی وەرگرتنی دەکەن. قوتابی ئەو لایەنەیە کە هەموو کاریگەرییەکان تێیدا کۆدەبنەوە. ئامانجەکانی قوتابی، خەونەکانی و ئەو چاوەڕوانییە زۆرەی کۆمەڵگە و خێزان لێی هەیانە، دەبنە بارێکی قورس کە زۆرجار لە شێوەی دڵەڕاوکێیەکی تونددا دەردەکەوێت. قوتابی لەم نێوەندەدا وەک سەربازێک وایە دەبێت لە چەندین بەرەوە شەڕ بکات، بەرەی تێگەیشتن لە وانەکان، بەرەی ڕکابەری لەگەڵ هاوتەمەنەکانی و، بەرەی ڕەزامەندکردنی دەوروبەرەکەی.
تاقیکردنەوە… ئامرازێکی پێوانە یان مۆتەکەی داهاتوو؟
تاقیکردنەوە لە بنەڕەتدا ئامرازێکی زانستییە بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی تێگەیشتنی قوتابی و دیاریکردنی خاڵە بەهێز و لاوازەکان. بەڵام لە سیستەمە پەروەردەییە کلاسیکی و تەنانەت زۆرێک لە سیستەمە هاوچەرخەکانیشدا، تاقیکردنەوە لە ئامرازێکی پێوانەکردنەوە گۆڕاوە بۆ مەترسییەک کە تەواوی داهاتووی پیشەیی و کۆمەڵایەتی قوتابی دیاری دەکات. ئەم گۆڕانکارییە وای کردووە تاقیکردنەوە ببێتە هۆکاری سەرەکی بۆ دروستبوونی دڵەڕاوکێ. کاتێک تاقیکردنەوە تەنها دەبێتە پێوەر بۆ سەرکەوتن یان شکستی مرۆڤ، نەک بۆ باشترکردنی پرۆسەی فێربوون، لێرەوە کێشەکە قووڵ دەبێتەوە. تاقیکردنەوە دەبێتە ئەو پردە تەسکەی کە قوتابی دەبێت پێیدا تێپەڕێت و، ئەم تێپەڕینەش بەبێ ترس و دڵەڕاوکێی توند مەحاڵە.
دڵەڕاوکێ؛ میوانە نەخوازراوەکە و تێکدەری سەرنج
دڵەڕاوکێی تاقیکردنەوە (Test Anxiety) دیاردەیەکی دەروونی ئاڵۆزە کە تێیدا قوتابی هەست بە ترس، نیگەرانی و فشاری دەروونی زۆر دەکات پێش تاقیکردنەوە یان لە کاتی تاقیکردنەوەدا. توێژینەوە زانستییەکان دەریانخستووە کە ئاستێکی دیاریکراو لە دڵەڕاوکێ کە بە دڵەڕاوکێی ئەرێنی یان هاندەر ناسراوە پێویستە بۆ ئەوەی قوتابی هان بدات بۆ خوێندن. بەڵام کاتێک ئەم ئاستە تێدەپەڕێت، دەبێتە هۆی پەککەوتنی تەواوی توانای مێشک. دڵەڕاوکێ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەربیرگەی کارکردن یا بیرگەی کارا (Working Memory)، کە بەرپرسە لە کۆنترۆڵکردنی زانیارییەکان و شیکارکردنی کێشەکان لە کاتی تاقیکردنەوەدا. کاتێک مێشک بە دڵەڕاوکێ و بیرکردنەوەی نەرێنی سەرقاڵ دەبێت، شوێنی کەمتر دەمێنێتەوە بۆ بیرکەوتنەوەی ئەو زانیارییانەی کە قوتابی پێشتر خوێندوویەتی. ئەمەش وای لێ دەکات قوتابی لە کاتی تاقیکردنەوەدا تووشی بلۆکبوونی مێشک بێت، هەرچەندە پێشتر وانەکانی بە باشی خوێندبێت.
کارلێکی سێ لایەنەکە؛ بازنەیەکی داخراو
پەیوەندی نێوان ئەم سێ لایەنە بازنەییە و یەکتر بەهێز دەکەن. تاقیکردنەوە فشار دەخاتە سەر قوتابی، قوتابی تووشی دڵەڕاوکێ دەبێت و، دڵەڕاوکێش دەبێتە هۆی ئەوەی قوتابی نەتوانێت لە تاقیکردنەوەدا ئەنجامێکی باش بەدەست بهێنێت. ئەم شکستە یان نمرە نزمە، دووبارە دڵەڕاوکێی قوتابی بۆ تاقیکردنەوەکانی داهاتوو چەند هێندە زیاد دەکات. ئەم بازنە داخراوە دەکرێت کاریگەری درێژخایەنی لەسەر تەندروستی دەروونی قوتابی هەبێت، وەک کەمبوونەوەی متمانە بە خۆ و دروستبوونی ترسی بەردەوام لە شکست. لە ڕووی بایۆلۆژییەوە، لە کاتی دڵەڕاوکێدا جەستە هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵ (Cortisol) دەردەدات. زیادبوونی ئەم هۆرمۆنە بۆ ماوەیەکی درێژ دەبێتە هۆی تێکچوونی سەرنج، خاوبوونەوەی پرۆسەی بیرکەوتنەوە و تەنانەت تێکچوونی خەو و کۆئەندامی هەرس. لە لایەکی دیکەوە، ژینگەی کۆمەڵایەتی و خێزانی وەک بزوێنەری ئەم دڵەڕاوکێیە کار دەکەن. کاتێک خێزان نمرەی بەرز وەک تەنها بەڵگەی زیرەکی و داهاتووی گەشی منداڵەکەی دەبینێت، قوتابی هەست دەکات کە تاقیکردنەوە نەک تەنها تاقیکردنەوەی زانیارییە، بەڵکو تاقیکردنەوەی بەهای ئەوە وەک مرۆڤ لە ناو خێزان و کۆمەڵگەدا. ئەمەش بارگرانییەکی دەروونی دروست دەکات کە زۆرجار لە توانای قوتابی تێدەپەڕێت.
ڕۆڵی سیستەمی پەروەردە و میدیا
میدیا و سیستەمی پەروەردە زۆرجار بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دڵەڕاوکێی تاقیکردنەوە گەورە دەکەن. بڵاوکردنەوەی ناوی یەکەمەکان و دروستکردنی کەشێکی ڕکابەری توند، وای کردووە کە خوێندن لە پرۆسەیەکی چێژبەخشی فێربوونەوە بگۆڕێت بۆ پێشبڕکێیەکی بێبەزەییانە. ئەم کەشە وای کردووە قوتابی هەمیشە لە ترسی ئەوەدا بێت لە کاروانی سەرکەوتن جێ بمێنێت. ئەم فشارە تەنها لەسەر قوتابی نییە، بەڵکو مامۆستایانیش لە ژێر فشاردان بۆ ئەوەی ڕێژەی دەرچوونی قوتابیانیان بەرز بێت، ئەمەش فشارەکە دەگوازێتەوە بۆ ناو پۆلەکان.
بەرەو چارەسەرێکی بنەڕەتی
بۆ شکاندنی ئەم سێکوچکە مەترسیدارە، پێویستە گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە تێڕوانینی ئێمە بۆ تاقیکردنەوە و سەرکەوتن ڕووبدات. تاقیکردنەوە دەبێت ببێتە بەشێکی ئاسایی لە پرۆسەی فێربوون، نەک کۆتایی ژیان. قوتابیان پێویستیان بە فێربوونی تەکنیکەکانی بەڕێوەبردنی فشار هەیە، وەک وەرزش، خەوی ڕێک و، تەکنیکەکانی هەناسەدان. هەروەها، پێویستە سیستەمی هەڵسەنگاندن هەمەجۆر بکرێت و تەنها پشت بە تاقیکردنەوەی نووسین نەبەسترێت. سێکوچکەی قوتابی، تاقیکردنەوە و دڵەڕاوکێ، ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگری پرۆسەی خوێندنن لە سەدەی بیستویەکەمدا. بەڵام بە تێگەیشتنێکی زانستی قووڵ و گۆڕینی شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەنجامەکان، دەتوانین دڵەڕاوکێ لە مۆتەکەیەکەوە بگۆڕین بۆ هاندەرێکی ئەرێنی. پرۆسەی خوێندن کاتێک بە ئامانجە ڕاستەقینەکەی دەگات کە قوتابی تێیدا هەست بە ئارامی و ئاسایش بکات، چونکە مێشکی ئارام و دوور لە فشاری توند، باشترین ژینگەیە بۆ داهێنان، بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و فێربوونی ڕاستەقینە. پێویستە هەموومان کار بکەین بۆ ئەوەی قوتابخانەکان بکەینە شوێنی گەشەکردنی کەسایەتی، نەک تەنها کارگەی بەرهەمهێنانی نمرە.
سەرچاوەی ئینگلیزی:
1. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10523350/1
2. www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2023.1008679/full