زیــــــبا تـەهـــــــــــا
خوێندنەوەی مێژووی شۆڕش و بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەکانی گەلی کوردستان، بەبێ شیکردنەوەی پێکهاتەیی بۆ داینەمۆ کۆمەڵایەتییەکان، تەنها وەک گێڕانەوەیەکی سهرهتایی دەمێنێتەوە. لەم نێوەندەشدا، شۆڕشی گوڵانی پێشکەوتنخواز لە ساڵی ١٩٧٦دا، تەنها وەرچەرخانێکی سیاسی نەبوو بۆ تێپەڕاندنی قۆناغی پاش نسکۆ، ڕابوونێکی سۆسیۆلۆژیی گشتگیر بوو کە تێیدا ئافرەتی کورد لە پێگەی نەریتیی خۆی وەک قوربانییەکی نادیار بووە بکەرێکی مێژوویی و سیاسی خاوەن بڕیار. لەو سەردەمەدا کە ڕژێمی تۆتالیتاری بەعس وەک دەوڵەتێکی باوکسالاری توندوتیژ، هەموو ئامرازەکانی سەرکوتکاری بۆ سڕینهوهی ناسنامەی نەتەوەیی و تێکدانی شیرازەی کۆمەڵگەی کوردی بەکاردەهێنا، ئافرەتان بوونە قەڵایەکی پۆڵایین بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگیی هێز لە بەرژەوەندیی شۆڕش. لێکۆڵینەوە لە ڕۆڵی ئافرەت لە شۆڕشی گوڵاندا لە ڕوانگەی کۆمەڵناسیی سیاسییەوە، دەریدەخات کە چۆن ئەم توێژە توانی ڕۆڵی له کایە جیاوازەکانی خەباتی ژێرزەمینی، لۆجیستیکی، پەروەردەیی و تەندروستی ههبێت و چەمکە کهلتوورییەکانی باوکسالاری ڕژێم تێکبشکێنێت. ئەم وتارە لە چوارچێوەی شیکارییەکی سۆسیۆلۆژییدا، تیشک دەخاتە سەر ئەو گۆڕانکارییە پێکهاتەییەی کە ئافرەتانی کورد لە ناو جەرگەی شۆڕشی گوڵاندا بەدیهێنا.
خوێندنەوەی ڕۆڵی ئافرەت لە شۆڕشی گوڵاندا لە ڕوانگەی کۆمەڵناسیی سیاسییەوە، تەنها گێڕانەوەی ڕووداوە مێژووییەکان یان ستایشکردنی سۆزدارییانەی قوربانیدان نییە، شیکردنەوەی ئەو دینامیکیە پێکهاتەییە نواندنەیە، کە چۆن ئەکتەری کۆمەڵایەتیی پەراوێزخراو لە ساتەوەختێکی قەیراناویدا دەبێتە بکەرێکی سیاسیی کاریگەر. ڕژێمی بەعس لەو سەردەمەدا وەک دەوڵەتێکی باوکسالاری توندوتیژ کاری دهكرد، کە پێیوابوو بە گۆشەگیرکردنی پیاوان دەتوانێت بزووتنەوەی کوردی پەکبخات، بەڵام ئافرەتی کورد لە شۆڕشی گوڵاندا چەمکی کایەی تایبەتی و گشتی گۆڕی و ماڵەکانی لە حەشارگەیەکی سادەوە کردە ناوەندێکی بڕیاردانی سیاسی و داینەمۆی پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی، بەمەش فۆرمێکی نوێی لە هاوسەنگکردنەوەی هێز هێنایە کایەوە.
لە ڕوانگەی تیۆریی سەرمایەی کۆمەڵایەتییەوە، ئافرەتان بوونە گرێچنی سەرەکی لە تۆڕە پەیوەندییە نادیارەکانی نێوان شار و شاخ، چونکە بەهۆی ئەو جۆرە کۆسپە كەلتوورییەی کە ڕژێم تێیدا کەمتر گومانی لە جووڵەی ئافرەتان دەکرد، ئەوان توانییان ئاڵۆزترین ئەرکی لۆجیستی وەک گواستنەوەی چەک، تەقەمەنی، کەرەستەی چاپ و نامە نهێنییەکان جێبەجێ بکەن. ئەم کارەش بنەمایەکی پۆڵایینی بۆ بەرگریی پارتیزانیی شار دروستکرد، بە چەشنێک کە ڕێکخراوەکانی وەک یەکێتی ئافرەتانی کوردستان نەک تەنها پەیامی شۆڕشیان بڵاودەکردەوە، بەڵکو هۆشیارییەکی جێندەری و نەتەوەیی ئاوێتەیان بەرهەم دەهێنا کە ڕێگر بوو لە کشانەوە یان سستبوونی جەماوەر لە دەوری دۆزی ڕەوای گەلەکەیان.
لەلایەکی ترەوە، لە بەرامبەر ستراتیژیی ڕژێم بۆ سڕینەوەی كەلتووری و بەعەرەبكردن لە ڕێگەی دەزگا فەرمییەکانەوە، مۆدێلی دایکی شۆڕشگێڕ وەک هێزێکی دژە هەژموون سەریهەڵدا کە تێیدا دایکانی کورد لە ناو ماڵەکانیاندا پرۆسەیەکی پەروەردەیی بەدیلیان ڕێبەرایەتی دەکرد. دایکی کورد بە گواستنەوەی زمان، گێڕانەوەی چیرۆکی پاڵەوانێتییەکان و چاندنی هزری نیشتمانپەروەری لە ناخی نەوەی نوێدا، پڕۆسەی لاوازكردنی سیاسی و کهلتووریی دەوڵەتی پەکخست، ئەمەش نیشانی دەدات کە چۆن خێزان لە دامەزراوەیەکی بایۆلۆژییەوە گۆڕا بۆ یەکەیەکی بەرگریی ئایدۆلۆژیی کارا کە توانای بەرهەمهێنانەوەی شۆڕشی هەبوو.
هاوکات، لە کاتێکدا کە دەسەڵاتی تۆتالیتاری بەعس جەستەی ئافرەتی وەک ئامرازێکی توندوتیژیی سیاسی و کەرەستەیەکی جەنگی بۆ تێکدانی شکۆی کۆمەڵایەتیی شۆڕشگێڕان بەکاردەهێنا، ئافرەتانی زیندانیکراو بە خۆڕاگریی بێوێنەیان لەژێر ئەشکەنجەدا، جەستەی خۆیان گۆڕی بۆ ڕووبەرێکی نوێی ململانێ و سیمبۆلێکی پیرۆزی نەتەوەیی. ئەوان بە نەدرکاندنی نهێنییەکانی شۆڕش، پێناسە كەلتوورییە باوەکانیان تێکشکاند کە ئافرەتیان وەک خاڵی لاوازی کۆمەڵگە تەماشا دەکرد، و بەمەش سەلماندیان کە ئیرادەی سیاسیی ئەوان کۆڵەکەیەکی سەرەکییە لە پاراستنی کەرامەت و بەردەوامیی خەباتی چەکداریدا.
لە کایەی مرۆیی و تەندروستیشدا، ئافرهتانی پەرستار کە لە شارەکانەوە ڕوویان لە شاخ دەکرد یان دانیشتووی گوندەکان بوون، جۆرە دابەشبوونێکی کاری نوێیان لە پێکهاتەی شۆڕشدا هێنایە ئاراوە، بە جۆرێک کە بە دامەزراندنی نەخۆشخانەی مەیدانی لە ناو ئەشکەوت و کهپرەکاندا، تێچووی مرۆیی شۆڕشیان بەشێوەیەکی بەرچاو کەمکردەوە. ئەم خزمەتە پزیشکی و دەروونییە تەنها کارێکی خۆبهخشی نەبوو، بەڵکو کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر مانەوە و بەردەوامیی هێزی مرۆیی پێشمەرگە هەبوو، کە ئەمەش لە زانستی کۆمەڵناسیی سیاسیدا وەک کاری بەرهەمهێنەری ستراتیژی پۆلێن دەکرێت و پێگەی ئافرەتی لە هاوکارێکی لاوەکییەوە کردە پێویستییەکی حەتمیی سەربازی.
ههروهك سهرۆك بارزانی لهبارهی بهشداری و ڕۆڵی ئافرهتانهوه ئاماژه بهوه دهكات كه ئافرەتانی کوردستان شانبەشانی پیاوان قوربانییان داوە و بەشێکی دانەبڕاون لە مێژووی خەبات و خۆڕاگریی گەلەکەمان؛ ئەگەر خۆڕاگری و دڵسۆزیی دایکان و هاوسەرانی پێشمەرگە نەبووایە، شۆڕش نەیدەتوانی لە بەرامبەر دڕندەیی دوژمناندا بەردەوام بێت. كهواته دهتوانین بڵێین كه شۆڕشی گوڵان وەک قوتابخانەیەکی سۆسیۆلۆژی دەرکەوت کە تێیدا ئافرەتی کورد لە پێگەی نەریتیی خۆی وەک قوربانییەکی پاسیڤ هاتهدەرێ و بووە بکەرێکی مێژوویی خاوەن بڕیار، بە جۆرێک کە ئەگەر هۆشیاری، ڕێکخستنی نهێنی، و فیداکاریی ئەوان نەبووایا، شۆڕش نەیدەتوانی لە بەرامبەر ماشینێکی گەورەی سەرکوتکاری وەک بەعسدا خۆی ڕاگرێت. ئەو دەستکەوتە گشتی و سیاسیانەی کە ئەمڕۆ ئافرەتانی کوردستان لە کایە جیاوازەکاندا هەیانە، ڕەگێکی قووڵی لەو وەرچەرخانە پێکهاتەییەدا هەیە کە لە شۆڕشی گوڵاندا بە خوێن و خۆڕاگریی ئافرەتان تۆمارکرا و بۆ هەمیشە هاوسەنگیی هێزی لە مێژووی کۆمەڵگەی کوردیدا گۆڕی.