سەهەند کۆیی
مرۆڤ لە بنەڕەتدا بوونەوەرێکی داڕێژەرە و ژیانی هەر تاکێکیش وەک دەقێکی کراوە وایە کە لەنێوان بەرگی لەدایکبوون و کۆچی دواییدا دەنووسرێتەوە. کاتێک باس لە چەمکی “ڕۆمانی ژیان” دەکەین، تەنها مەبەستمان گێڕانەوەی ڕووداوەکان نییە بەپێی ڕیزبەندیی کات، بەڵکو مەبەستمان ئەو پرۆسە ئاڵۆزەیە کە تێیدا مرۆڤ لە بکەرێکی ناچالاکەوە دەبێتە بکەرێکی چالاک و خاوەن بڕیار لە داڕشتنی چارەنووسی خۆیدا. فەلسەفەی بوونگەرایی پێمان دەڵێت کە مرۆڤ پێش هەموو شتێک بوونی هەیە و پاشان ناسنامەی خۆی دروست دەکات، ئەمەش ڕێک ئەو خاڵەیە کە تێیدا پێنووسی نووسینەوەی ژیان دەکەوێتە دەست خودی مرۆڤەکە. بۆ ئەوەی ببینە نووسەری چیرۆکی خۆمان، دەبێت سەرەتا لەوە تێبگەین کە ژیان تەنها زنجیرەیەک لە ڕووداوی هەڕەمەکی نییە، بەڵکو گوزارشتە لەو مانایانەی کە ئێمە بەسەر ئەو ڕووداوانەدا دەیانبەخشین.
لە پهراوێزی کەنارەوە بۆ چەقی بڕیاردان
یەکەمین هەنگاو لە نووسینەوەی چیرۆکی ژیاندا بریتییە لە گۆڕینی ڕۆڵی مرۆڤ لە کەسایەتییەکی لاوەکی یان قوربانییەکی دەستی قەدەر بۆ پاڵەوانێکی خاوەن ئیرادە. زۆرینەی خەڵکی وا ڕاهاتوون کە ژیانیان وەک زنجیرەیەک لە شکست و ناچاری ببینن، بەڵام نووسەری ڕاستەقینەی ژیان ئەو کەسەیە کە دەتوانێت تەنانەت لەناو جەرگەی ئازارەکانیشدا مانایەک بدۆزێتەوە و ڕێڕەوی چیرۆکەکە بگۆڕێت. ئەمە پێویستی بە تێڕامانێکی قووڵ و بڕیارێکی بوێر هەیە بۆ ئەوەی مرۆڤ چیتر ڕێگە نەدات دەوروبەر و کۆمەڵگە و ڕابردوو هێڵە گشتییەکانی چیرۆکەکەی بۆ بکێشن. کاتێک ئێمە بەرپرسیارێتی تەواوی کردارەکانمان دەگرینە ئەستۆ، لەو ساتەوە دەست دەکەین بە نووسینی یەکەمین دێڕەکانی سەربەخۆیی خۆمان لە کتێبی ژیاندا.
کێشانی هێڵە گشتییەکانی ململانێ و ئامانج
هەموو ڕۆمانێکی سەرکەوتوو پێویستی بە بناغەیەکی پتەو بەهێز و ململانێی ڕاستەقینە هەیە، ژیانی مرۆڤیش بێبەش نییە لەم بنەمایە. ململانێکان چ لە ناوەوەی خود بن یان لەگەڵ جیهانی دەرەوە، ئەو بزوێنەرە سەرەکییانەن کە کارەکتەری ئێمە گەشە پێدەدەن. نووسەری زیرەک ئەو کەسەیە کە لە ململانێکان ناترسێت، بەڵکو وەک دەرفەتێک بۆ گۆڕانکاری و بەرزبوونەوە بەکاریان دەهێنێت. لەم پرۆسەیەدا، پێویستە ئامانجەکانمان بە ڕوونی دیاری بکەین و پلانێکی تۆکمە بۆ گەیشتن پێیان دابڕێژین، چونکە بێ ئامانج چیرۆکی ژیان دەبێتە دەقێکی شێواو و بێ سەروبەر کە هیچ سەرەنجامێکی لێ سەوز نابێت. داڕشتنی نەخشەی ژیان واتە زانینی ئەوەی کە ئێستا لە کوێین و دەمانەوێت بەرەو کوێ بڕۆین، ئەمەش پێویستی بە دیسپلین و بەردەوامییەکی بێوچان هەیە.
هێزی وشەکان لە نەخشاندنی ڕاستی ڕووداوەکان
ئەو زمانەی کە ئێمە لە دەروونی خۆماندا بۆ گێڕانەوەی ژیانمان بەکاری دەهێنین، کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر چۆنیەتی ئەزموونکردنی واقیع هەیە. ئەگەر زمانی ئێمە پڕ بێت لە وشەی نائومێدی و بێهیوایی، بێگومان ڕۆمانی ژیانمان دەبێتە کارەساتێکی خەمناک. بەڵام کاتێک فێری بەکارهێنانی زمانێکی پۆزەتیڤ و زانستی دەبین، دەتوانین وێنەیەکی ڕوونتر و گەشاوەتر بۆ داهاتووی خۆمان بکێشین. زمان تەنها ئامرازێکی گەیاندن نییە، بەڵکو ئامرازێکی دروستکردنی واقیعە. بۆیە پێویستە وەک نووسەرێکی کارامە، وریای هەڵبژاردنی وشەکانمان بین و ڕێگە نەدەین زمانە نەرێنییەکان ببنە بەشێک لە ناسنامەی ئێمە. هەر وشەیەک کە دەربارەی خۆمان و تواناکانمان دەیڵێین، دێڕێکە لەو چیرۆکەی کە خەریکین دەینووسینەوە.
ڕۆڵی دەوروبەر لە نێوان پاڵپشتی و ڕێگریدا
لە هەموو چیرۆکێکدا کۆمەڵێک کارەکتەری لاوەکی هەن کە کاریگەرییان لەسەر پاڵەوانی سەرەکی دەبێت، لە ژیانی ڕاستەقینەشدا مرۆڤەکانی دەوروبەرمان ئەو کارەکتەرانەن. ئەو کەسەی دەبێتە نووسەری ژیانی خۆی، دەبێت بزانێت کێ دەکاتە هاوبەشی ڕۆژەکانی و کێ لە ژیانیدا دوور دەخاتەوە. پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دەبێت بە جۆرێک بن کە خزمەت بە گەشەی کەسایەتی و ئامانجە باڵاکانی مرۆڤ بکەن. ئەگەر کارەکتەرە لاوەکییەکان ببنە ڕێگر لە بەردەم پێشکەوتنی پاڵەوان، ئەوا پێویستە نووسەر بوێری ئەوەی هەبێت ڕۆڵی ئەوان کەم بکاتەوە یان بە تەواوی بیگۆڕێت. ئەمە بە واتای گۆشەگیری نایەت، بەڵکو بە واتای هەڵبژاردنی هۆشمەندانەی ئەو ژینگەیەیە کە تێیدا چیرۆکەکەمان گەشە دەکات.
هەڵسەنگاندنی ئەزموونەکانی ڕابردوو
هەموو نووسەرێکی سەرکەوتوو پێش ئەوەی دەست بە نووسینی بەشە نوێیەکانی بکات پێویستە وەک ڕەخنەگرێکی بوێر سەیری لاپەڕەکانی ڕابردووی بکات. ئەمە بەو مانایە نایەت کە مرۆڤ لەناو پەشیمانیدا بژی بەڵکو مەبەست لێی تێگەیشتنە لەو هەڵە گوزارشتی و بڕیارانەی کە لە ڕابردوودا چیرۆکەکەیان بەرەو ئاراستەیەکی هەڵە بردووە، کاتێک ئێمە بە چاوێکی کراوە سەیری شکستی وەرزەکانی پێشووی ژیانمان دەکەین دەتوانین وەک ئەزموونێکی دەوڵەمەند بۆ بەهێزکردنی ڕووداوەکانی داهاتوو بەکاریان بهێنین. نووسەری هۆشیار ڕابردوو وەک زیندان نابینێت بەڵکو وەک کتێبخانەیەک دەیبینێت کە وانەی تێدایە بۆ ئەوەی چیتر هەمان هەڵە لە لاپەڕە سپییەکانی بەردەمیدا دووبارە نەکاتەوە، ئەم پرۆسەیە پێویستی بە جۆرێک لە ئاشتبوونەوەی دەروونی هەیە کە ڕێگە دەدات مرۆڤ بەبێ ڕق و کینە لەگەڵ وێنە کۆنەکانی خۆی بدوێت و بڕیار بدات کە بەشەکانی داهاتوو بە کوالێتییەکی بەرزتر بنووسێتەوە.
هاوسەنگی ڕاستی و ئاواتە مەزنەکان
یەکێک لە ئاستەنگە گەورەکانی بەردەم نووسەری ژیان ئەوەیە کە چۆن بتوانێت هاوسەنگییەک لەنێوان خەونە گەورەکانی و ئەو دەرفەتە ڕاستەقینانەی لەبەردەستیدان دروست بکات. چیرۆکێکی جوان تەنها لە خەیاڵدا ناژیت بەڵکو دەبێت لەسەر زەمینەی واقیع جێگەی ببێتەوە و کاریگەری دروست بکات. مرۆڤ ئەگەر تەنها لەناو خەیاڵدا بمێنێتەوە دەبێتە نووسەرێکی نائومێد کە ناتوانێت هیچ دێڕێکی کردارەکی بخاتە سەر لاپەڕەی ڕۆژگاری. بۆیە پێویستە فێری ئەوە بین چۆن خەونەکانمان وەربگێڕین بۆ سەر زمانی کارکردن و هەنگاوی بچووک کە لە کۆتاییدا دەبنە دەستکەوتی گەورە. ئەم هاوسەنگییە نێوان “ئەوەی دەمانەوێت” و “ئەوەی دەتوانین بیکەین” وادەکات چیرۆکەکەمان ڕاستگۆیانە بێت و خوێنەرەکانیش کە مەبەستمان خەڵک و دەوروبەرە، بڕوا بەو گۆڕانکارییانە بکەن کە ئێمە لە ژیانی خۆماندا دروستی دەکەین.
پشووی نێوان بەشەکان و گرنگیی بێدەنگی
لە هەموو نووسینێکی ئەدەبیدا شوێنی بەتاڵ و بێدەنگی هەیە کە تێیدا خوێنەر و نووسەر پشوو دەدەن و ژیانیش پێویستی بەو جۆرە بێدەنگییانە هەیە. مرۆڤی سەردەم بەردەوام لەناو جەنجاڵی و ڕاکردنی بێ بڕانەوەدایە و ئەمەش وادەکات لاپەڕەکانی ژیانی زۆر قەرەباڵغ و ماندووکەر بن. ئەو کەسەی بە عاقڵانە ژیانی خۆی دەنووسێتەوە، دەبێت بزانێت کەی پێویستە دەست لە کار هەڵگرێت و کەی کاتێک بۆ خۆی و بیرکردنەوەی قووڵ دابنێت. ئەم وەستانە مانای کۆتایی هاتنی چیرۆکەکە نییە بەڵکو ئامادەکارییە بۆ نووسینی بەشێکی بەهێزتر و پڕ و وزەتر. بێدەنگی وەک ئەو بۆشاییانەی نێوان وشەکان وایە کە مانای ڕاستەقینە بە دەقەکە دەبەخشن و بێ ئەو بۆشاییانە هەموو شتێک تێکەڵ دەبێت و ناسنامە ڕاستەقینەکەی مرۆڤ لەناو دەنگی دەوروبەردا ون دەبێت.
نەرمینواندن و داڕشتنەوەی پلان لە کاتی تەنگانەدا
ژیان هەمیشە بە یەک ئاواز ناڕوات و زۆرجار ڕووداوەکان بە شێوەیەک دەگۆڕێن کە نووسەر ناچار دەکەن شێوازی نووسینەکەی بگۆڕێت. لهكاتی قەیرانە گەورەکاندا مرۆڤ پێویستی بەوە هەیە کە نەرم بێت و بتوانێت پلانی نوێ دابڕێژێت نەک تەنها لەبەر ئەوەی بەشێک لە پلانەکانی تێک چووە، دەست لە هەموو چیرۆکەکە هەڵبگرێت، ئەمە ئەو شوێنەیە کە تێیدا ئازایەتی مرۆڤ دەردەکەوێت. چونکە گۆڕینی ئاراستەی چیرۆک لە کاتی زریاندا نیشانەی توانایەکی بەرزی داڕشتنەوەیە. نووسەری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە کاتێک لاپەڕەیەکی دەدڕێت یان بەشێکی تێک دەچێت بە بێهیواییەوە سەیری ناکات بەڵکو وەک سەرەتایەکی نوێ بۆ نووسینی داستانێکی پڕ لە بەرگری و سەرکەوتن بەکاری دەهێنێت. ئەم توانای خۆگونجاندنە وادەکات مرۆڤ لەهەموو بارودۆخێکدا وەک خاوەنی چیرۆکەکە بمێنێتەوە و ڕێگە نەدات ڕووداوە دەرەکییەکان ببنە نووسەری چارەنووسی ئەو.
گۆڕینی ڕەنگی وشەکان لە وەرزە جیاوازەکانی تەمەندا
نووسەری کارامەی ژیان دەبێت ئەوە بزانێت کە هەموو تەمەنێک زمان و ڕەنگێکی تایبەت بە خۆی هەیە و ناکرێت مرۆڤ لە هەموو قۆناغەکاندا بە یەک شێواز بدوێت. لە سەرەتای گەنجیدا ڕەنگە وشەکان پڕ بن لە جۆش و خرۆش و سەرکێشی بەڵام کاتێک تەمەن بەرەو پێش دەچێت دەبێت وشەکان قووڵتر و پڕماناتر بن. ئەم گۆڕانکارییە لە شێوازی نووسیندا نیشانەی تێگەیشتنی مرۆڤە لە ڕاستییەکانی ژیان و وادەکات چیرۆکەکە لەگەڵ واقیعدا یەک بگرێتەوە. ئەو کەسەی دەیەوێت بە ڕاستی نووسەری ژیانی بێت دەبێت ڕێگە بدات هەر وەرزێک بە زمانی خۆی بدوێت و نەترسێت لەوەی کە هەندێک جار پێویستە هێمنی و دانایی جێگەی هەڵچوون و خێرایی بگرێتەوە. ئەمە وەک گۆڕینی جۆری فۆنت یان ڕەنگی مەرەکەب وایە لە کاتی نووسینی کتێبێکدا کە هەر بەشێکی پێویستی بە جۆرێک لە دەربڕین هەیە تا خوێنەر هەست بە ڕاستگۆیی نووسەرەکە بکات.
پاککردنەوەی ژیان لە تەمومژ و ڕووداوی بێکەڵک
لە هەموو چیرۆکێکدا هەندێک ڕووداو و کەسایەتی هەن کە تەنها کات و وزەی مرۆڤ بەفیڕۆ دەدەن و هیچ سوودێک بە پڵۆتی سەرەکی ناگەیەنن. نووسەری ژیری ژیان دەبێت جورئەتی ئەوەی هەبێت کە ئەو بەشە زیادانە بسڕێتەوە یان وەک پەراوێزێکی بچووک سەیریان بکات نەک وەک ناوەڕۆکی سەرەکی. زۆرجار ئێمە کاتێکی زۆر دەدەین بەو شتانەی کە شایستەی ئەوە نین ببنە بەشێک لە مێژووی ئێمە و ئەمەش وادەکات چیرۆکی ژیانمان پڕ بێت لە گرێوگۆڵی بێمانا. سڕینەوەی ئەو شتانەی کە پێویست نین وادەکات دەقەکەمان ڕوونتر و جوانتر بێت و ڕێگە بۆ ڕووداوە گرنگەکان بکاتەوە کە جێگەی خۆیان لە ناو لاپەڕەکاندا بکەنەوە. ئەمە پرۆسەی پاککردنەوەی ژیانە لەو هەموو دەنگەدەنگە ناپێویستەی کە ناهێڵێت دەنگی ڕاستەقینەی خۆمان ببیسین و چیرۆکەکەمان بەو شێوەیە بنووسین کە خۆمان دەمانەوێت.
دوا قۆناغ و گەیشتن بە لووتکەی ئیرادە
لە کۆتاییدا دەبێت بڵێین کە نووسینەوەی چیرۆکی ژیان پرۆسەیەکە تا دوا هەناسە بەردەوام دەبێت و هیچ کاتێک تەواو نابێت تا ئەو کاتەی مرۆڤ لە گەڕان بەدوای مانادا نەکەوێت. بوون بە نووسەری چیرۆکی خۆمان واتە بوون بە خاوەن ئیرادەیەکی پۆڵایین لە جیهانێکی پڕ لە گۆڕانکاریدا. ئەمە ئەرکێکی ئاسان نییە، بەڵکو پێویستی بە مەشقکردنی ڕۆژانە و تێگەیشتنێکی قووڵ لە خود و دەوروبەر هەیە. کاتێک مرۆڤ دەبێتە نووسەری ڕاستەقینەی ژیانی خۆی، چیتر ترسی لە داهاتوو نابێت، چونکە دەزانێت پێنووسەکە لە دەستی خۆیدایە و دەتوانێت تەنانەت لە تاریکترین ساتەکانیشدا، کۆتاییەکی درەوشاوە بۆ بەشەکانی ژیانی بنووسێتەوە. ئەمەیە ئەو لووتکەیەی مرۆڤی تێگەیشتوو هەوڵی بۆ دەدات و تێیدا دەبێتە ئافەریدەی ئەو ژیانەی کە شایستەیەتی.