مزەفەر فەیلی
زیاتر لە سەدەیەك واتە ١٠٥ ساڵ لەمەوبەر، لە ڕێكەوتی ٢٣/٨/١٩٢١ فەیسەڵی یەکەم بووە پاشای سەر عێراق. دوای ئەوەی بەریتانیا، عێراقی داگیر کرد و دەسەڵاتی خۆی بەسەر عێراقدا سەپاند، بووە هۆی ناڕەزایەتیی خەڵكی عێراق و هەڵگیرسانی شۆڕشی بیستەم كە بە (ثورە العشرین) بەناوبانگ بوو. ساڵی ١٩٢٠ شۆڕشی گەلانی وڵاتی نێوان دوو رووبار (بلاد ما بینالنهرین) و عێراق سەری هەڵدا و، هێزەکانی بەریتانیا سەدان كوژراویان دا و، مادی و مەعنەوی زەرەری زۆریان کرد؛ وای لێ هات بەریتانیا، دەیویست لە عێراق بكشێتەوە!
هەر لەو كاتە ڕۆژنامەگەریی بەریتانیا داوای كۆتاییهێنان بە خۆسەپاندنی بەریتانی كرد. بۆ چارەسەركردنی ئەم بارودۆخە كەسێكیان بە ناوی (پرسی كوكس؛ Percy Cox) بۆ عێراق ڕەوانە كرد بۆ مەبەستی ئارامكردنەوەی بارودۆخی عێراق. لە میانەی سەردانی نوێنەری حكومەتی بەریتانیا، دەستی كرد بە كۆمەڵێك سەردان و ڕاوێژكردن لەگەڵ كەسایەتییە ناودارەکانی عێراق و هەروەها كاربەدەستانی بەریتانی لەناو عێراق بۆ مەبەستی دامەزراندنی حكومەتێکی کاتی بۆ عێراق، لەژێر چاودێری ڕاوێژكارانی بەریتانی بەشێوەیەك كە ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی عێراق لەژێر چاودێری ڕاستەوخۆی حكومەتی بەریتانیا بێت. ئەم حكومەتە كاتییە پێك هاتبوو لە هەشت وەزیر و وەزارەت لەگەڵ ڕاوێژكارێك بۆ هەر وەزارەتێك و هەروەها دە وەزیری بێ وەزارەت بۆ مەبەستی نوێنەرایەتیکردنی ناوچە جیاجیاکانی عێراق. بۆ ئەم مەبەستە نەقیبی ئەشرافی بەغدا عەبدولڕەحمان گەیلانی کرایە سەرۆكوەزیرانی حكومەتی كاتی. شایانی باسە کە رێکەوتی ٢/١١/١٩٢٠ یەكەمین كۆبوونەوە لە ماڵی عەبدولڕەحمان گەیلانیدا گرێ درا. بەڵام ئەم حكومەتە لەلایەن خەڵك نەهاتە پاڵپشتی و پشتگیریكردن، هەر بۆیە حكومەتی بەریتانیا هەستا بە دارشتنی هێڵكارییەك بۆ ئامادەسازی دامەزراندنی حكومەتێكی شێوەی كۆماری یان پاشایەتی. سەرەتا خەڵك زیاتر پاڵپشتی لە دامەزراندنی حكومەتێكی سێستەمی كۆماری دەكردن، بەڵام ئەمە بێگومان لە بەرژەوەندی حكومەتی بەریتانیا نەبوو بۆیە بە پاساوی ئەوەی كە عێراق هێشتا ئامادە نییە بۆ دامەزراندنی حكومەتی جۆری كۆماری! بۆیە سێستەمی پاشایەتییان بۆ عێراق هەڵبژارد. دوای ئەمە خاڵی دووەمی سەرەكی ئەوە بوو كە چ كەسێك وەكو پاشا لەسەر تەختی عێراق دابنرێت. بۆ ئەم مەبەستە كۆمەڵێك كەسایەتی عێراقی و عەرەبی و ئیسلامی هاتە دەستنیشانكردن بۆ سەر تەختی عێراق. لە ڕاستیدا لە سەرەتا كۆمەڵە كەسێك بەربژێر بوون بۆ سەر تەختی پاشایەت عێراق لەوانە:
1- عەبدولڕەحمان گەیلانی نەقیب: ئەگەرچی پیاوێكی ئایینی و دیار بوو، بەڵام لەبەر ئەوەی بەتەمەن بوو، دوور خرایەوە.
2- شازادە غوڵامڕەزا خان والی فەیلی: فەرمانڕەوای حكومەتی لوڕستان فەیلی.
3- عبدالهادی العمری: لە خانەوادەیەكی بەناوبانگ خەڵكی مووسڵ و تەنها لە مووسڵ دیار و بەناوبانگ بوو.
4- تاڵب نەقیب: كەسایەتییەكی خەڵكی شاری بەسرە و پەیوەندی بەرفراوانی هەبوو لەگەڵ میرەكانی عەرەبی لە خوڕەمشار (محمرە) و كوێت. پێش یەکەم شەڕی جیهانی هەوڵی دا بۆ دامەزراندنی حكومەتێكی عەرەبی لە باشووری عێراق وەكو هاوشێوەی حكومەت و میرنشینەكانی ناوچەكە و هەروەها سەركردەی بزوتنەوەیەكی نەتەوەیی بوو لە بەسرە.
5- شازادە عەبدوڵا شەریف حسێن: رێکەوتی ٨/٣/١٩٢٠ لە دیمەشق، كۆنگرەی عێراقی هەڵیانبژارد بۆ ئەوەی ببێتە پاشا لەسەر عێراق لە كاتی ڕێوشوێنی بەپاشاكردنی شازادە فەیسەڵ حسێن وەكو پاشا لەسەر سوریا، كە دواتر بووە پاشا لەسەر ئەردن.
6-(عبدالعزیز عەبدولڕەحمان آل سعود): بە ڕەغبەت نەبوو چوونكە لە وەهابییەكان بوو و خانەوادەكەی سەركردەی كۆمەڵێك هێرش كردن بوونە لەسەر ناوچە شیعەكان لە عێراق، بۆیە كاریگەرییەكی خەراپی هەبوو لەسەر بۆچوونی عێراقییەكان.
7- (برهانەدینی کوڕی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووهەم: ئەو میرە تورکە، بەرەغبەت نەبوو لەلایەن بەریتانییەكانەوە چوونكە لە خانەوادەی عوسمانییەكان بوو.
8- یەكی لە میرەكانی بنەماڵەی دەسەڵاتدار لە میسر.
9- (آغا خان): سەركردەی ئیسماعیلییەكان.
10- شێخ خەزعەل کەعبی: میری خوڕەمشار (محەممەرە)، بەڵام بەریتانیاییەكان مەیلیان لەسەر نەبوو؛ تەنانەت داوایان لێی كرد كە خۆی هەڵنەبژێرێت تا زیاتر ڕێگە بكرێتەوە بۆ میر فەیسەڵ و شانسی زیاتری هەبێت بۆ سەركەوتنی بۆ سەر تەختی پاشایەتی.
11- فەیسەڵ حسێن، كە بوو بە پاشای سووریا.
دواتر ناوی بەربژێرەكان كەمتر كرا بە شێوەیەك كە ئەوانەی لە هەموو گرنگترن و بەناوبانگتر بوون و لە پێنج كەس پێك هاتبوون:
1. عەبدولڕەحمان نەقیب
2. جەعفەر ئەبو تیمەن
3. شێخ خەزعەل
4. شازادە غوڵامڕەزا خان فەیلی
5. شا فەیسەڵی یەكەم
هەروەها لەسەر بەربژێرانی تەختی پاشایەتی عێراق، شایانی باسكردنە كە (فەیلیپ ویلارد ایرلاند؛ Philip Willard Ireland) لە كتێبەكەیدا بە ناوی (IRAQ،A Study in Political Development)، باسی بەربژێرەكان دەكات و لەوانەش باسی خوڵامڕەزا شا خان والی دەكات وەكو ((والی پشتكۆ)).
دوای یەکەم شەڕی جیهانی ناوچەكانی عێراق و ئۆردن و فەلەستین كەوتنە ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا. ساڵی ١٩٢٠ هەموو چین و توێژەكانی عێراق بە شیعە و سونە و خەڵکی ناوچەکانی تری عێراقیش ڕاپەرین و شۆڕشێکی گەورەی نیشتمانی هەڵگیرسا كە دوایی بە شۆڕشی بیستەم (ثورە عشرین) ناوبانگی دایەوە. لە سەرەتا ئەم شۆڕشە لە ناوچە شیعەنشینەكانی باشوور و ناوەندی فورات و بەتایبەت لە كەربەلاوە دەستی پێی كرد و دواتر هەموو ناوچەكانی تری گرتەوە. ئەم شۆڕشە سەرتانسەرییە هەموو گەلانی عێراقی بە شیعە و سوننەوە لە دژی ئیستیعماری بەریتانیا هان دا؛ بەنیازی دامەزراندنی حكومەتێكی فەرمیی عێراقی عەرەبی بوون؛ دوای لێکهەڵوەشانەوەی عوسمانی، لە ڕێكەوتی ٢٣/٩/١٩٢١ـدا ئەم حكومەتە لەژێر سەرپەرشتیی بەریتانیا هاتە دامەزراندن. دوای ڕاپەرینی گەلانی عێراقی دژی ئیستیعماری بەریتانی، حكومەتی بەریتانیا ڕەزامەندی دا لەسەر دامەزراندنی سێستەمی پاشایەتی لە عێراق بەشێوەیەك كە نیوەسەربەخۆ بێت لەژێر سەرپەرشتی حكومەتی بەریتانی.
شایانی باس كردنە كە پێش دروستبوونی حكومەتی پاشایەتی لە عیراق، بە پێی كۆنگرەیەكی تایبەت بە عێراق و وڵاتانی عەرەبی. لە میانەی كۆنگرەكە ئایندەی ڕامیاری كۆمەڵێك وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هاتە دارشتن وەكو عێراق و ئەردەن و فەلەستین ئەوەش دوای لەناوچوونی دەوڵەتی عوسمانی و دەست بەسەرداگرتنی ناوچەكە لەلایەن بەریتانیا لە یەکەم جەنگی جیهانی. كۆنگرەكە ڕێكەوتی ١٢/٣/١٩٢١ لە قاهیرەدا بەسترا كە بە كۆنگرەی (قاهیرە) بەناوبانگە. بە ئامادەبوونی (ونستون چرچل) وەزیری دەرەوەی بەریتانیا و چل بەریتانی لە بوارەكانی كارگیری و سیاسی و سەربازی كە پۆستی گرنگیان هەبوو لە ناوچەی عەرەبی لەو كاتەدا لەوانە: (توماس ئیدوارد لۆرنس) ڕاویژكاری تایبەت نووسینگەی وەزیری دەرەوە، (پرسی كوكس) نوێنەری باوەڕپێكراو لە عێراق، خاتوو (گیرترود بیل) سكرتێری ڕۆژهەڵاتی فەرمانگەی باوەڕپێكراو لە عێراق، ژەنەراڵ (هۆڵدن) سوپاسالاری بەریتانیا لە عێراق و (جەعفەر عەسكەری) وەزیری بەرگری و (ساسون حسقیل) وەزیری ئابووری لە یەكەم حكومەت لە شانشینی عێراق و كۆمەڵێك ڕاوێژكار لە دەوڵەتە كاتییەکەی عێراقی سەر بە بەریتانیا بوون.
بەریتانیا سەرەتا بەنیاز بوو (غوڵامڕەزا شا خان والی) شای لوڕستانی فەیلی لەسەر تەختی عێراق وەكو پاشا هەڵبژێرێت چوونكە هەم لە ڕووی مادی و هەم لە ڕووی مەعنەوییەوە زۆر بەهێزتر و تواناتر بوو. شایانی باسكردنە كە خوڵامڕەزا شا خان والی، شای لوڕستانی فەیلی زۆر دەوڵەمەند بوو و لە ڕووی بنەماڵەییەوە زۆر مڵكی لە لوڕستانی ناو ئێران و تەنانەت لە لوڕستانی ناو عێراقیش مڵك و داراییی زۆری هەبوو و هەروەهاش خەڵكێكی زۆر هەوادار و لایەنگەری هەبوو لە ئێران و هەروەها لە عێراق بەتایبەتی لە ناوەند و ڕۆژهەڵاتی عێراق، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ بەرفراوانبوونی دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی حكومەتی لوڕستانی فەیلی كاتی خۆی پێش دروستبوونی وڵاتی ئێران و عێراقی نوێ. لەوانەیە دەستنیشاننەكردنی غوڵامڕەزا شا خان والی) پەیوەندی بە كاتی بەرگریكردنی خۆی و سوپاكەی لە خاكی عێراق لە بەرامبەر بە بەریتانییەكان بێت كە كاتی خۆی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی داوایان لێی كرد بوو، شایانی باسكردنە كە (شێخ محەمەدڕەزا شەبیبی) لە كتێبەكەی باسی كردووە، لە كاتی سەردانكردنی لەگەڵ شاندی نیردراوی سەردەمی حكومەتی عوسمانی بۆ مەبەستی داواکردنی هاوكاری لە خوڵامڕەزا شا خان والی لە دژی ئۆپەراسیۆنی بەریتانییەكان لە ساڵی ١٩١4_١٩١5. لەلایەكی ترەوە باس لەوە دەكرێت كە خۆی نەیویستووە و ڕەتی كردووە. لە ڕاستی دا حكومەتی بەریتانیا بەدوای كەسێك بوو كە هیچ هێزێكی نەبی و تەنها پشت بە بەریتانیا ببەستێت لە هەموو كارێك! بۆ ئەم مەبەستەش كەس لە (میر فەیسەڵ) باشتر نەبوو. بەریتانیا لە بیری بوو كە فەیسەڵ كوڕی شەریف حسێن لایەنگریان بوو لە كاتی هەڵگیرسانی یەکەم شەڕی جیهانی لە ناوچەكە و هەروەها دوای لەدەستدانی تەختی پاشایەتی لە سوریا ئامادە بوو بۆ وەرگرتنی تەختی پاشایەتی لە هەر وڵاتێك و هەروەها لەبەر حەز و ئارەزووی خاتوو (بیل) سكرتێری ڕۆژهەڵاتی فەرمانگەی باوەڕی بەریتانی بۆ مەبەستی بەربژێركردنی یەكی لە نەوەكانی (شەریف حسێن) بۆ تەختی پاشایەتی عێراق ئەوەش بە دەستنیشانكردنی (میر فەیسەڵ). هەروەها ڕازیبوونی وەزیری دەرەوەی بەریتانیا (چرچل) كە (میر فەیسەڵ) گونجاو بوو بۆ تەختی عێراق و بەم شێوەیەش باشتر دەیانتوانی دەست بگرنە سەر حكومەتی عێراق و حیجاز كە باوكی لەوێ پاشا بوو. ئەم كارەش دەبێتە وەكو هۆكارێك بۆ سوپاسگوزاری لە عەرەبەكان بەگشتی و (شەریف حسێن) بەتایبەتی بەرامبەر لایەنگرییان بۆ بەریتانیا لە شەڕی یەكەمی جیهانی. هەروەها دەستنیشانكردنی میر فەیسەڵ دەبێتە هۆی خۆشحاڵی و پاڵپشتی عەرەبە نەتەوەییەكان لەبەر سەركردایەتیكردنی هێزەكانی شۆڕشگێری عەرەبی و هەروەهاش كاتی دەستنیشانكردنی وەكو یەكەم پاشای عەرەب لە شام و دواتریش نەبوونی پەیوەند باش و بەرفراوانی میر فەیسەڵ لە عێراق كە خۆی لە خۆی دا وادەكات زیاتر لە بەریتانییەكان نزیك بێت و پشتیان پێی ببەستێت و لە هەمان كاتدا وەفادار بێت بۆیان. بۆیە دوای دانیشتن و گفتوگۆی نێوان میر فەیسەڵ و بەریتانیا، لە ڕێكەوتی ٢٩/٦/١٩٢١ـدا میر فەیسەڵ گەیشتە بەغدا و دواتر وەكو پاشا لەسەر تەختی عێراق هەڵبژێردرا بە ئامادەبوونی كۆمەڵە كەسایەتی و شێخ و خەڵكێکی ناسراوی عێراق.
لەسەر چۆنیەتیی دانانی (میر فەیسەڵ) وەكو پاشا بۆ سەر تەختی عێراق دەبێت هەندێك باسی ڕووداوەكانی دوای یەکەم شەڕی جیهانی و خانەوادەی فەیسەڵ بكەین. فەیسەڵ كوڕی (حسێن) شەریفی مەكە لەساڵی ١٨٨٣ لە تائیف سەر بە حیجاز لەدایك بوو. لە سەرەتای ژیانی لەگەڵ بابی بۆ ئیستەنبۆل دوور خرابوونەوە و لە ساڵی ١٩٠٩ گەڕایەوە بۆ وڵاتەكەی. (فەیسەڵ) لەو كاتەدا هەڵسا دەستی کردە كار و چالاکیی سیاسی و لەلایەن خەڵكی (جەدە)وە بۆ نوێنەرایەتی ئەنجومەنی عوسمانی هەڵبژێردرا. ئەو ڕۆڵێكی دیاری هەبوو لەگەڵ بابی لە دژایەتیكردنی هێزەكانی عوسمانیدا؛ بۆیە ساڵی ١٩٢٠ لە تەمەنی ٣٧ ساڵاندا بە هاوكاری و پاڵپشتی بەریتانیا بۆ پاشایەتیی سووریا دەستنیشان كرا. بەڵام دوای ماوەیەك و لەژێر فشاری فەرنسییەكان، سوریای بەجێ هێشت كە لەو كاتە سوریا لەژێر چاودێری و پارێزگاریی فەرەنسا بوو و لە ساڵی ١٩٢١ بە پاڵپشتی بەریتانیا وەكو پاشا لەسەر تەختی عێراق دانرا. ڕاستییەکەی (مەلیک فەیسەڵ) دوای دە ساڵ دوای كۆتاییهاتنی یەکەم شەڕی جیهانی، وەكو هۆكاری بەریتانییەكان بوو لە ناو عێراق هەرچەندە كە عێراق لە ساڵی ١٩٣٢ سەربەخۆیی خۆی لە بەریتانیا وەرگرت. لەم ماوەیە عێراق لە ڕووی سەرچاوە نەوتییەكان زۆر گرنگ و بەناوبانگ دەركەوتوو بوو بۆیە بەریتانیا بۆ بێدەنگكردنی ئەمریكا و فەرەنسا كە داوای بەشێك لە نەوتی عێراقیان دەكرد، ناچار بوو سەدا پەنجای نەوتی عێراق بە كۆمپانیاكانی ئەمریكی و فەرەنسی بدات. (مەلیک فەیسەڵ) لە ڕێكەوتی ٦/٩/١٩٣٣ـدا لە کاتی سەفەر بەرەو وڵاتی سوید بە جەڵتەی دڵ لە تەمەنی ٥٠ ساڵاندا كۆچی دوایی كرد و كوڕەكەی واتە مەلیک غازی جێی باوکی گرتەوە.
هۆی سەرەكی گەیشتنی خانەوادەی (شەریف) بۆ فەرمانڕەوایی شام و ئۆردن و عێراق، ڕاستییەکەی بنەماڵەی شەریف دەستی باڵایان هەبوو بۆ لەناوبردنی دەسەڵاتی عوسمانییەكان لە كاتی لۆرنس ئینگلیز. بۆیە بەریتانییەكان سەرەتا پەیمانی حوكمڕانی لەسەر (حجاز)یان بە بنەماڵەی (شەریف) دابوو، بەڵام لەبەر ناكۆكی نێوان ئینگلیز و بنەماڵەی (عبد العزیز ال سعود)، حیجاز بۆ (آل سعود) و عێراق و شام و ئۆردن بە نەوەكانی (گلال) ڕاسپارد. ڕاستییەکەی (خوڵامڕەزا شا خان والی) و سێ كاندیدەكانی تری سەر تەختی عێراق تەنها بەشێوەی فەرمی و تەشەریفاتی لەناو لیستی بەربژێران دانرابوون و ئیستیعماری ئینگلیز هەر لە سەرەتاوە بەنیازی دانانی میر فەیسەڵ بوو لەسەر تەختی عێراق. بەریتانییەكان بەپێی پەیمانێك پاشایەتی عێراق بە بنەماڵەی هاشمی ڕاسپارد كە بە هاوپەیمانی خۆیانی دەزانی و دواتر بەپێی واژوو كردنی پەیمانێكی نوێ لە ساڵی ١٩٣٢ عێراق سەربەخۆیی خۆی وەرگرت. كوڕەكانی (شەریف حسێن) بە پاڵپشتی بەریتانیا حكومەتی نوێ لە عێراق و ئۆردن دامەزراندن. كوڕی گەورەی (شەریف حسێن) كە ناوی (شەریف علی) بوو توانیی بۆ ماوەیەكی كورت لەسەر حیجاز حكومەت بكات و دوو كوڕەكەی تری بە ناوی (عبدالله) و (فەیسەڵ) هەریەك لەسەر ئۆردن و عێراق وەكو پاشا حكومەتیان كرد. فەیسەڵ یەكەم، كوڕی سێیەمی (شەریف حسێن) وەكو یەكەمین پاشا لە عێراقی نوێ و وەكو دامەزرێنەری زنجیرەی هاشمی بوو لە عێراق. دوای (مەلیک فەیسەڵ)، مەلیک غازی و دواتریش (مەلیک فەیسەڵ) دووەم كە دوایین پاشا بوو لەسەر تەختی پاشایەتی عێراق كە بە هۆی كۆدتا سەربازییەکەی ساڵی ١٩٥٨ـەوە لەناو چوو. دوای ئەم كۆدتایە هەر یەك لە (مەلیک فەیسەڵ) دووەم و جانشینی پاشا و نوری سەعید سەرۆكوەزیرانی عێراق هەموو لەسێدارە دران. هەروەها دوای ئەم كۆدتایە دەسەڵاتی عێراق كەوتە ژێر دەسەڵاتی عەرەبی سوننە. لە كاتی بەرفەراوان بوونی دەسەڵاتی عەرەبی سوننە لەسەر عێراق هاوكات بوو بە نائارامی و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئاشورییەكان و كورد و شیعە.
هەروەها لەسەر خانەوادەی (غوڵامڕەزا شا خان والی) هەر وەكو لە سەرچاوەكان هاتووە، خوڵامڕەزا شا خان والی لە شاری بەغدا نیشتەجێ بوو و زۆر بەهێز بوو لە ڕووی هێزی ماددی و مەعنەویەوە؛ ١٤ كوڕ و ١٢ كچی هەبووە؛ لە عێراق مڵكی زۆر هەبوو و مەشغولی كشتوكاڵ و بازرگانی بوو. خۆی بنەماڵەی ئەبوقەدارە (نازناوی حسێن قولی خان والی، بابی خوڵامڕەزا شا خان والی كە دواتر بووە نازناوی بنەماڵەی والیانی لوڕستانی فەیلی) وەكو بنەماڵەیەكی بەناوبانگ و دەوڵەمەندی فەیلی ناسراو بوون لە بەغدا. پێش ئەوەی كە (غوڵامڕەزا شا خان والی) بۆ هەمیشە بچیتە بەغدا، بنەماڵەی والی خاوەنی مڵكی بەرفراوانی كشت و كاڵی و بازرگانی زۆر بوون و زۆر لە بنەماڵەی والی لە مێژ بوو لە بەغدا ژیابوون و هەربۆیە (غوڵامڕەزا شا خان والی) بەرەو عێراق ڕۆیشت و خۆی گەیاندە خزمەكانی لە بەغدا. لەم دواییانە و لە كاتی هەڵگیرسانی شەڕی نێوان عێراق و ئێران ڕژیمی بەعسی لەم بنەماڵەیە داوای كرد كە یان ئەندام و لایەنگری ڕژیمی بەعس بن یان دەبێت عێراق بەجێ بێڵن. بۆیە كەس و كاری ئەم بنەماڵەیە بە ناچاری بەرەو ئێران و ئەوروپا و ئەمریكا، عێراقیان بەجێ هێشت و هەموو دارایییان لەلایەن ڕژیمی بەعسەوە دەستی بەسەردا گیرا. دوای لەناوچوونی سەدام و ڕژیمی بەعس هەندیك لەم بنەماڵەیە گەڕانەوە عێراق.
شایانی باسكردنە كە لە كاتی هاتنی خوڵامڕەزا شا خان فەیلی بۆ عێراق و شاری بەغدا باڵوێزی ئێران لە بەغدا دەڵێت: پێشوازییەكی زۆر گەورەی میللی و شاهانەی لێ كرا، پێش هاتنی ڕژیمە داوەشاوەکەی بەعس، بە شێوەیەك كە تەنانەت لە ئەحمەد شای قەجەر نەكرابوو لە كاتی چوونی بۆ عێراق. هۆكاری ئەم پێشوازییە گرانە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ٣ملیۆن و ٢٠٠هەزار فەیلییەی عێراق و، مڵك و ماڵی بەرفراوان و، هێزی سیاسی و، زانكۆیی و كۆمەڵایەتی لە بەغدا و شارەكانی ڕۆژهەڵاتی دیجلە. خوڵامڕەزا شا خان والی فەیلی، ساڵی ١٩٣٩ لە بەغدا كۆچی دوایی كرد و لە گۆرستانی تایبەت بە خانەوادەی والی لە نەجەفی ئەشرەف لەگەڵ باب و باپیران بەخاك سپێردرا. شایانی باسكردنە كە حوسێن خان فەیلی (١٦٣١_١٥٩٨) یەكەمین فەرمانڕەوا و دامەزرێنەری حكومەتی لوڕستانی فەیلی و غوڵامڕەزا شا خان والی فەیلی (١٩00_١٩29) دوایین فەرمانڕەوای ناوچەی لوڕستانی فەیلییە.
هەروەها شایانی باسە كە لە كاتی كۆچی دوایی (غوڵامڕەزا شا خان فەیلی)، ئاڵای وڵاتی عێراق بۆ ماوەی سێ ڕۆژ نیوەشەکاوە هەڵدرابوو. بە كۆچی دوایی (خوڵامڕەزا شا خان فەیلی) فەرمانڕەوایی بە درێژایی زیاتر لە حەوت ساڵ لە ناوچەی سەربەخۆی لوڕستان فەیلی كۆتایی پێی هات. (مەلیک مەنسور خان عەلەوی فەیلی) یەكی لە كوڕانی (غوڵامڕەزا شا خان فەیلی) هەر لەگەڵ بابی لە شاری بەغدا نیشتەجێ بوو و بۆ چەندین خول بووە ئەندامی نوێنەرانی ئەنجومەنی نیشتمانی عێراق.
سەرچاوەكان:
1- فەیلییان و ململانێی سیاسی.
2- الموسوعە الفلسطینیە، القاهرە (مؤتمر ١٩٢١).
3- الاهرام، تشرشل و دیجول.. نهایە عصر الزعامات التاریخیە.
4- IRAQ، A Study in Political Development
5- راەهای باستانی و پایتختهای قدیمی غرب ایران.