دیمانە: حەسەن حەمەد ئاندێکی
د. سامان عومەر حەمەد، مامۆستای بەشی مێژووی کۆلیژی ئادابی زانکۆی سەلاحەدین، توێژەری مێژووی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانە؛ بڕوانامەی ماستەرەکەی لەسەر مێژووی هاوچەرخی کوردە و لە زانکۆی لێستەر (بەریتانیا)دا خوێندوویەتی؛ دکتۆراکەیشی لەسەر مێژووی سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە بەرامبەر کوردانی عێراق، کە لە زانکۆی سەلاحەدیندا تەواوی کردووە. خاوەنی چەندین توێژینەوە و وتاری زانستییە لەسەر دیپلۆماسیی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، مێژووی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی گەلی کورد و بزووتنەوە سیاسییەکانی باشووری کوردستان؛ بەڕێزیان لە دیمانەیەکی رۆژنامەی “هەولێر”ـدا، تیشکی خستەسەر مێژووی دامەزرانى پارتی دیموکراتی کوردستان، هۆکارە ناوخۆیی و دەرەکیەکان، ڕۆڵى کەسایەتیی بارزانى نەمر لە دامەزراندنى پارتیدا و، بەرنامە و ئامانجەکانى پارتیى خستە روو.
چ هۆکارێکى مێژوویى و سیاسیى و نەتەوەیى هاندەربوون بۆ دامەزراندنى پارتی دیموکراتی کوردستان (پ. د. ک) لە ساڵى ١٩٤٦دا؟
دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦، (هاوکات لە دایک بونی جەنابی سەرۆک مەسعود بارزانیشە) وەرچەرخانێکی ڕیشەیی و مێژوویی بوو لە مێژووی هاوچەرخی کورددا. ئەم ڕووداوە ئاماژەیەک بوو بۆ تێپەڕین لە ڕاپەڕینە ناوچەیی و خێڵەکییەکانەوە بەرەو بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی هاوچەرخ، بەدامەزراوەیی و نێودەوڵەتی.
– لەو سەردەمەدا چەند هۆکارێکی سەرەکی بووە هۆی ئەوەی کە دامەزراندنی پارتەکە ببێتە پێویستییەکی حەتمی؛ لەوانە:
یەکەم/ گۆڕانکارییە جیۆپۆلیتیکییەکانی دوای جەنگی دووەمی جیهانی، تەوژمێکی جیهانیی لێ کەوتەوە لەپێناو ڕزگاریخوازی نەتەوەیی و مافی بڕیاردانی چارەی خۆنووسیندا؛ ئەمەش سەرکردە کوردەکانی هاندا هاوشان لەگەڵ تەوژمی بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانی جیهان، بزوتنەوەیەکی سیاسیی تۆکمە دروست بکەن تا بتوانێت لە ئاستی نێوخۆیی و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا کار بکات.
دووەم/ کەمکوڕییەکانی ڕاپەڕینە ناوچەیییەکان: ڕاپەڕینەکانی پێشووی سەرەتای سەدەی بیستەم جگە لە ئازایەتی و خەباتی نەتەوەیی، بەڵام دابڕاوی جوگرافی و نەبوونی چوارچێوەیەکی ڕێکخراوەیی بەردەوامیان پێوە دیاربوو، ئەمەش ئەنجام و دەستکەوتەکانی سنووردارکردبوو.
سێییەم/ یەکخستنی ڕۆشنبیرانی شار و خەباتی چەکداری: دامەزراندنی پارتی توانیی تێکۆشەرانی شار و ڕێکخراوە نهێنییەکان (وەک حزبی هیوا و ڕزگاری) لەگەڵ خەباتی چەکداریی دێهاتەکان و شاخەکان بە ڕابەرایەتیی مەلا مستەفا بارزانی لەژێر چەتری بەرەیەکی یەکگرتووی نەتەوەییدا کۆ بکاتەوە.
ڕۆڵى بارزانیی نەمر و کەسایەتییەکانى دیکە لە دامەزراندنى پارتى و دانانى بەردى بناغەى خەباتى نەتەوەیى چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟
مەلا مستەفا بارزانی سەرکردە و ڕابەری مێژوویی، بناغە و کۆلەکەی سەرەکیی تەواوی بزووتنەوەکە بوو. ڕابەرایەتیی ئەو لە ڕاپەڕینەکانی بارزان (١٩٤٣–١٩٤٥) و بەشدارییە کاراکەی وەک فەرماندەی گشتیی هێزەکانی کۆماری مەهاباد، بوو بە هێمایەکی نەتەوەیی لەسەرتاسەری کوردستان. کاریگەری کەسایەتی بارزانی پێگەی جەماوەری، توانای بەرگریی ستراتیژی و، گیانی بەرخودانی پێشمەرگەی بە پارتەکە بەخشی.
لە هەمان کاتدا، کەسایەتییە سیاسی و ڕۆشنبیرەکانی شار ڕۆڵێکی کەم وێنەیان گێڕا لە داڕشتنی بەرنامە و پێکهاتەی حزبی: حەمزە عەبدوڵڵا: وەک یەکەم سکرتێری گشتیی حزب هەڵبژێردرا دوای بەستنی کۆنگرەی یەکەم بە نهێنی لە بەغدا. ئیبراهیم ئەحمەد: کە پێشتر سەرۆکایەتیی لقی سلێمانیی “کۆمەڵەی ژ. ک”ی دەکرد، لە سەردەمی دوورخستنەوە و تاراوگەی بارزانیدا ڕۆڵی سەرەکیی گێڕا لە ڕێکخستنی ناوخۆیی و لە کۆنگرەی دووەم لە ساڵی ١٩٥١ بووە سەرۆکی کۆمیتەی ناوەندیی حزب. ئەمەش بەڵگەیە کە هاوکاری و تێکەڵاوبوونی پێگەی سەربازی و جەماوەریی بارزانی لەگەڵ توانای سیاسی و فکریی ڕۆشنبیرانی شار، پارتیی کردە پێشەنگێکی نەتەوەیی کارا.
کۆمارى کوردستان لە مەهاباد تا چەند کاریگەریی لەسەر بیرۆکە و سەرهەڵدانى پارتی دیموکراتی کوردستان هەبوو؟
کۆماری کوردستان لە مەهاباد (١٩٤٦) وەک تاقیگە و بنەمایەکی کرداری و فکری بۆ دامەزراندنی پارتی لە باشووری کوردستان بوو. گۆڕانی “کۆمەڵەی ژ. ک” بۆ حیزبی دیموکراتی کوردستان لە ڕۆژهەڵات سەلماندی کە حوکمڕانیی هاوچەرخ پێویستی بە حزبی ئاشکرا، خوێندن بە زمانی دایک و، کارگێڕیی مەدەنی هەیە.
فەرماندەییکردنی هێزە چەکدارەکانی مەهاباد لەلایەن مەلا مستەفا بارزانییەوە، پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەنێوان خەباتی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵات و باشووری کوردستاندا دروست کرد. بڵاوکراوەکانی ئەو سەردەمە، وەک گۆڤاری نیشتمان و ڕۆژنامەی کوردستان یارمەتیدەر بوون لە بڵاوکردنەوەی بیری دیمۆکراسی لە سەرتانسەری سنوورەکاندا. کاتێک کۆماری مەهاباد لە کۆتایی ساڵی ١٩٤٦دا بەهۆی کشانەوەی پشتیوانیی سۆڤیەت ڕووخا، پارتی لە باشووری کوردستان ئەرکی پاراستنی ئاڵاکە و ئاراستەکردنی خەباتی گرتە ئەستۆ.
یەکەم بەرنامە و ئامانجەکانى پارتى چی بوون و، تا چەند وەڵامدەرەوەى پێداویستییەکانى ئەو سەردەمە بوون؟
بەرنامەی دامەزراندنی حزب لە کۆنگرەی یەکەمدا داڕێژرا، کە ١٦ی ئابی ١٩٤٦ بە نهێنی لە ماڵی (سەعید فەهیم) لە شاری بەغدا بە ئامادەبوونی نزیکەی ٧٠ نوێنەر بەسترا. سەرەتا ناوی پارتی دیموکراتی کورد بوو، بەڵام لە کۆنگرەی سێیەم لە کەرکووک (٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٥٣) بڕیاردرا ناوی حزب بکرێتە پارتی دیموکراتی کوردستان تاوەکو ڕەنگدانەوەی تەواوی پێکهاتە و نەتەوەکانی نیشتەجێی کوردستان بێت.
ئامانجە سەرەکییەکانی سەرەتا بریتی بوون لە:
مافی نەتەوەیی و ئۆتۆنۆمی: خەباتکردن لەپێناو دانپێنانی فەرمی بە مافە نەتەوەیی و کلتوورییەکانی کورد لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی دیمۆکراسیدا لە عێراق.
چاکسازیی کۆمەڵایەتی و کشتوکاڵی: داکۆکیکردن لە مافی جووتیاران و کەمکردنەوەی دەسەڵاتی دەرەبەگایەتی بۆ هێنانەکایەی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی.
بووژانەوەی کلتووری: چەسپاندنی پەروەردە بە زمانی کوردی، ڕێگەدان بە ڕۆژنامەگەری و، پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی.
ئەم بەرنامەیە زۆر واقیعی بوو چونکە خەباتی نەتەوەیی ڕاستەوخۆ بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و سیستەمی دیموکراسی لە عێراقەوە بەستبۆوە.
پارتى لە سەرەتاى دامەزراندنیدا ڕووبەڕووى چ جۆرە ئاستەنگ و فشارێکى سیاسیى و ئەمنى بووەوە؟
لە سەرەتای دامەزراندنییەوە، پارتی ڕووبەڕووی فشاری سەخت و مەترسیی گەورە بووەوە لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی ڕژێمە یەکبەدوایەکەکانی عێراقەوە:
خەباتی نهێنی و قەدەغەکردن: ڕژێمی پاشایەتی لە عێراق پارتی بە نایاسایی ناساند، بەهۆیەوە کادیران و ئەندامانی پارتی ڕووبەڕووی زیندان، ئەشکەنجە و سێدارە بوونەوە.
دوورخستنەوەی سەرکردایەتی: ساڵی ١٩٤٧ دوای کەوتنی کۆماری مەهاباد، مەلا مستەفا بارزانی و زیاتر لە ٥٠٠ پێشمەرگە بە ڕێپێوانێکی مێژوویی، ئازایانە لە ڕووباری ئاراس پەڕینەوە و خۆیان گەیاندە سۆڤیەت؛ ١١ ساڵ ئاوارەیی بووە هۆی ئەوەی ڕێکخستنە ناوخۆییەکانی حزب ڕووبەڕووی فشاری زۆری هەواڵگریی عێراق ببنەوە.
فشاری جەنگی سارد: حزب دەبوو لەژێر فشار و چاودێریی توندی ئەمنی و ململانێ و ئاڵۆزییە ناوچەیییەکانی پەنجاکان و شەستەکاندا ڕێکخستنەکانی خۆی بە یەکگرتوویی بهێڵێتەوە.
پەیوەندیى پارتی دیموکراتی کوردستان لەگەڵ بزووتنەوە کوردییەکان، هێزە هەرێمى و نێودەوڵەتییەکانى ئەو سەردەمە چۆن بوو؟
پەیوەندییەکانی پارتی لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە ڕەنگدانەوەی کێشمەکێشەکانی جەنگی سارد بوو:
هاوپەیمانیی ناوخۆیی عێراق: پارتی بەردەوام هاوکاری لەگەڵ هێزە پێشکەوتنخواز و دیمۆکراسیەکانی عێراق دەکرد، بەتایبەتی لە شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨دا کە سیستەمی پاشایەتی ڕووخاند.
ململانێی هێزە نێودەوڵەتییەکان: مانەوەی بارزانی لە موسکۆ پەیوەندی دیپلۆماسیی لەگەڵ سۆڤیەت دروستکرد، بەڵام هەرزوو بارزانی درکی بەوەکرد کە دەهاتووی پرسی کورد لەگەڵ سۆڤیەت نی، بۆیە هەموو هەوڵێکی خۆی خستەگەر بۆ بەنێودەوڵەتی کردنی پرسی کورد، ئێران وەک وڵاتێکی هەرێمی پەیوەندی تۆکمەبوو، بەڵام سەرکردە بارزانی ئەوپەڕی هەوڵی خۆی خستەگەڕ بۆ نزیکبوونەوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەپێناو دەستەبەرکردنی گرێنتیەکی نێودەوڵەتی بۆ پشتگیری شۆڕش و جووڵانەوەی کورد، هەرچەندە ئەم پەیوەندییە جیهانییە لە چەند وێستەگەیەک هەوراز و نشێوی بەخۆوە بینی، بە تایبەتی دوای ڕێککەوتننامەی ئۆتۆنۆمیی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ و پاشان ڕێککەوتنی جەزائیر لە ١٩٧٥دا کە تێیدا هێزە هەرێمییەکان و نێودەوڵەتییەکان یارمەتی و پشتیوانییەکانیان بۆ شۆڕشی کورد ڕاگرت.
کام بڕیار یاخود هەنگاوە سەرەتاییەکی پارتى گەورەترین کاریگەریى لەسەر مێژووى پرسى کورد و خەباتى نەتەوەیى هەبووە؟
کاریگەرترین هەنگاوی سەرەتایی حزب بریتی بوو لە ڕێکخستنی هێزی پێشمەرگە وەک سوپایەکی نەتەوەیی بەدیسیپلین، لەگەڵ بەرزکردنەوەی دروشمی مێژوویی: “دیمۆکراسی بۆ عێراق و ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان. ” بە بەستنەوەی مافی بڕیاردانی چارەخۆنووسین بە دیمۆکراتیزەکردنی وڵاتەوە، پارتی توانیی ڕاپەڕینە ناوچەییەکان بگوێزێتەوە بۆ ئاستی بزووتنەوەیەکی سیاسیی دانپێدانراو. ئەم ستراتیژە زەمینەسازی کرد بۆ شۆڕشی ئەیلوول (١٩٦١)، ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازار (١٩٧٠) و، شۆڕشی گوڵان (١٩٧٦)، تا دەگاتە چەسپاندنی سیستەمی فیدراڵی لە دەستووری ٢٠٠٥ی عێراقدا بۆ هەرێمی کوردستان.
لە هەشت دەهەی ڕابردوودا چ گۆڕانکارییەکی فکری و سیاسی لە ئاڕاستە و سیاستى پارتیدا بەدی کراوە؟
لە ڕێگەی بەستنی ١٤ کۆنگرەی پارتەکەوە (لە کۆنگرەی یەکەم لە بەغدا ١٩٤٦ تاوەکو کۆنگرەی ١٤ لە دهۆک ٢٠٢٢)، ئاراستەی سیاسیی پارتی گۆڕانکاریی مێژوویی بەخۆیەوە بینیوە:
• [١٩٤٦–١٩٥٨] بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی نهێنی و چاکسازیی کۆمەڵایەتی
• [١٩٦١–١٩٧٥] بەرخۆدانی چەکداری، ئۆتۆنۆمی و بەنێودەوڵەتیکردنی پرسی کورد (شۆڕشی ئەیلوول)
• [١٩٩١–ئێستا] حوکمڕانیی دامەزراوەیی، فیدراڵیزمی دەستووری و گەشەپێدان.
لە بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی چەکدارییەوە بۆ حوکمڕانی: دوای ڕاپەڕینە جەماوەرییەکەی بەهاری ١٩٩١، پارتی لە حزبی شۆڕشگێڕییەوە بووە حزبی حوکمڕان و بەرپرسیار لە دانان و بەڕێوەبردنی دامەزراوەکاندا و، گەشەپێدەری ئابووری و، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان.
دیپلۆماسیی واقیعی: حزب لە دروشمە چەپڕەوەکانی سەرەتاوە وەرچەرخا بەرەو دیمۆکراسیی هاوچەرخ، ئابووریی سەربەست و، ڕاکێشانی وەبەرهێنانی دەرەکی.
پێکەوەژیان و مافی پێکهاتەکان: لە ئێستادا پارتی جەخت لەسەر فیدراڵیزمی دەستووری، تەبایی و، پاراستنی مافی تەواوی پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینییەکان (تورکمان، کلدان، سریان، ئاشووری و، ئەرمەن) دەکاتەوە.
کام ڕووداو یان بەڵگەی مێژوویى پەیوەست بە دامەزراندنى پارتییەوە هێشتا پێویستیان بە توێژینەوە و ڕوونکردنەوەى زیاتر هەیە؟
بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکان: لێکۆڵینەوە لە بەڵگەنامە نهێنییە تازە ئاشکراکراوەکانی بریتانیا، ئەمریکا، سۆڤیەت و عێراق بۆ تێگەیشتن لە هەڵسەنگاندنی هێزە جیهانییەکان بۆ دامەزراندنی پارتی لە ساڵی ١٩٤٦دا.
دەقەکانی گفتوگۆی ناوخۆ (١٩٤٦–١٩٥٣): لێکۆڵینەوە لە بەڵگەنامەی کۆبوونەوە ناوخۆییەکانی حزب سەبارەت بە دیاریکردنی ئایدۆلۆجیا و گۆڕینی ناوی حزب لە کەرکووک.
شانە مەدەنییەکانی شار: توێژینەوە لەسەر تۆڕە نهێنییەکانی پشتگیری لە شارەکانی هەولێر، سلێمانی، کەرکووک و، دهۆک کە هاوکاریی لۆجیستی و چاپەمەنییان لە دەیەکانی پەنجا و شەستدا بۆ حزب دابین دەکرد.
لە ڕوانگەى تۆوە، گرنگترین ئەرشیف و پەیامى دامەزراندنى پارتى بۆ نەوەکانى ئێستا و داهاتوو چییە؟
گرنگترین دەستکەوت و پەیامی ١٦ی ئابی ١٩٤٦ بریتییە لە خۆڕاگریی دامەزراوەیی، پشتبەستن بە گەل و خاکی کوردستان و، یەکێتیی نەتەوەیی.
لە دوای کوچی دوایی مەلا مستەفا بارزانی، ڕۆڵی سەرۆک مسعود بارزانی وەک ئاڵاهەڵگر و درێژەپێدەری ئەم ڕێبازە کاریگەر و مێژوویی بوو. سەرۆک بارزانی توانیی حزب لە قۆناغی سەختی دوای پیلانی جەزائیر بگوازێتەوە بۆ سەرکردایەتیکردنی ڕاپەڕینی گەورەی ١٩٩١، هێنانی ئارامی و، داڕشتنی بەردی بناغەی پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستان.
دواتریش لە قۆناغەکانی دوای ٢٠٠٣، ڕابەرایەتیکردنی لە چەسپاندنی مافە دەستوورییەکانی کورد لە دەستووری عێراق، وەک فەرماندەی گشتی مەیدانی لە تێکشکاندنی تیرۆریستانی داعش و، پێشەوایەتیکردنی پرۆسەی مێژوویی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی (٢٠١٧)، پارتیی کردە پێشەنگی پارێزەری ناسنامەی نەتەوەیی و شکۆی گەلی کورد.
دامەزراندنی پارتی و بەردەوامیی ڕێبازەکەی سەلماندی کە مافە نەتەوەییەکان بە هەوڵی پەڕاگەندە بەدەستنایەن؛ بەڵکو پێویستیان بە دیسیپلینی سیاسی، دامەزراوەیی و، سەرکردایەتییەکی ڕاستگۆ و بەهێز هەیە. بۆ نەوەکانی ئێستا و داهاتوو، پەیامە سەرەکییەکە ڕوونە:
“مانەوەی نەتەوەیی و پاراستنی قەوارەی هەرێمی کوردستان بەندە بە تەبایی ناوخۆیی، بەهێزکردنی دامەزراوە دیمۆکراسیەکان و، پابەندی بە ڕێبازی سەربەخۆیی و پاراستنی ڕەسەنایەتیی نەتەوەییەوە.”
لە کاتێکدا کوردستان ڕووبەڕووی ئاڵۆزییە هەنووکەییەکانی ناوچەکە دەبێتەوە، وانەکانی ساڵی ١٩٤٦ و ڕێبازی بارزانی وەک ڕێنوێنیمان دەمێننەوە: یەکێتیی نەتەوەیی، دامەزراوەی بەهێز و، خۆنەچەماندنەوە لە ئاست وەرگرتنەوەی مافە دەستوورییەکان، زامنی سەرەکیی ئایندە و ناسنامەی گەلی کوردن.