سەردار ئەکرەم -بەریتانیا
لە جیهانی پڕ لە ئاڵۆزی و دژایەتیی ئەمڕۆدا، تێگەیشتن لە سرووشتی مرۆڤ و پەیوەندییەکانی لەگەڵ کۆمەڵگەدا بووەتە پێویستییەکی حاشاهەڵنەگر. یەکێک لەو بیرمەندە گەورانەی کە بە قووڵی لەم بوارەدا کاری کردووە، فەیلەسوف و دەروونناس و سۆسیۆلۆژیستی مرۆڤدۆست، “ئەریک فرۆمە”
فرۆم، کە بە شیکردنەوە قووڵەکانی بۆ چەمکی “نامۆبوون” و “هەبوون” ناسراوە، دیدگایەکی تایبەتی لەسەر شانۆ و ڕۆڵی لە ژیانی مرۆڤدا هەبووە. ئەم وتارە هەوڵدەدات گەشتێک بکات بەناو بیروڕا فەلسەفییەکانی فرۆمدا سەبارەت بە شانۆ، لەگەڵ تیشک خستنە سەر چەند فەیلەسوفێکی دیکەی وەک “ئەرستۆ، نیچە، و ئارتۆ”، بۆ دەوڵەمەندکردنی تێگەیشتنمان لەم هونەرە کۆن و نوێیە.
ئەریک فرۆم پێیوایە کە مرۆڤی مۆدێرن بە شێوەیەکی بەرچاو لە خۆی، لە هاوڕێکانی، و لە سرووشت نامۆ بووە. ئەم نامۆبوونە لە ئەنجامی ئەوەوە دێت کە مرۆڤ خۆی وەک ئەکتەرێکی چالاک لە جیهاندا نابینێت، بەڵکوو وەک شتێک یان ئامرازێک سەیری خۆی دەکات کە لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت. فرۆم لە کتێبی “چەمکی مرۆڤی مارکس”دا باس لەوە دەکات کە نامۆبوون لە کاریگەرییەکانی بتپەرستییەوە سەرچاوە دەگرێت، کە تێیدا مرۆڤ شتێک دروست دەکات و پاشان دەبێتە کۆیلەی ئەو شتە دروستکراوەی خۆی. ئەم چەمکە تەنها بۆ ئایین نییە، بەڵکو بۆ هەموو ئەو بەرهەمانەی مرۆڤ دەیانکات، لەوانەش هونەر.
لێرەوە، شانۆ دەتوانێت دوو ڕۆڵی جیاواز بگێڕێت: یان دەبێتە هۆکارێک بۆ قووڵکردنەوەی نامۆبوون، کاتێک بینەر بە شێوەیەکی پاسیڤانە و بێ بیرکردنەوە لەگەڵ نمایشەکەدا دەجووڵێتەوە و خۆی لە ڕاستییە تاڵەکان دەدزێتەوە؛ یان دەبێتە ئامرازێک بۆ تێپەڕاندنی نامۆبوون، کاتێک شانۆ وەک ئاوێنەیەک خزمەت دەکات بۆ پیشاندانی ڕاستییە شاراوەکانی کۆمەڵگە و دەروونی مرۆڤ. فرۆم جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هونەر، لەوانەش شانۆ، دەبێت مرۆڤ هان بدات بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و گەڕان بەدوای واتای ڕاستەقینەی ژیاندا، نەک تەنها کات بەسەربردنێکی سادە بێت.
یان شانۆ وەک زمانی هێمایی: قووڵاییەکانی ناخودئاگا فرۆم لە کتێبی “زمانی لەبیرکراو” دا باس لە گرنگیی زمانی هێمایی دەکات، کە تێیدا خەونەکان، ئەفسانەکان، و چیرۆکە فۆلکلۆرییەکان وەک دەربڕینێکی ناخودئاگا و گشتگیر بۆ ئەزموونەکانی مرۆڤ سەیر دەکرێن. شانۆ، بە سرووشتی خۆی، پڕە لە هێما و نیشانە کە دەتوانن قووڵاییەکانی ناخودئاگا و ململانێ دەروونییەکانی مرۆڤ دەرببڕن. لە ڕێگەی کارەکتەرەکان و چیرۆکەکانەوە، شانۆ دەتوانێت ئەو ڕاستییانە ئاشکرا بکات کە لە ژیانی ڕۆژانەدا پشتگوێ خراون یان سەرکووت کراون. ئەمەش وای لێدەکات ببێتە پلاتفۆرمێک بۆ تێگەیشتن لە ململانێی ناوخۆیی و دەرەکیی مرۆڤ.
لێرەوە بۆ ڕوونكردنەوەی بابەتەکە دەبێت بزانین تراژیدیای یۆنانی لە دیدگای فرۆمەوە چۆنە؟
یەکێک لە شیکردنەوە قووڵەکانی فرۆم بۆ شانۆ، لێکدانەوەیەتی بۆ تراژیدیا یۆنانییەکان، بەتایبەتی “ئۆدیپ پاشا” (Oedipus Rex) و “ئانتیگۆنە” (Antigone)ی سۆفۆکلێس. فرۆم پێی وایە کە ئەم تراژیدیایانە تەنها چیرۆکی تاکەکەسی نین، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی ململانێیەکی قووڵتری کۆمەڵایەتی و دەروونین لە نێوان بنەماکانی دایکایەتی و باوکایەتی دا. لە “ئۆدیپ پاشا”دا، فرۆم جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە کێشەی ئۆدیپ تەنها حەزێکی سێکسی نییە بۆ دایکی، وەک فرۆید باسی دەکات، بەڵکوو
ململانێیەکە لە نێوان سیستەمێکی کۆنی دایکایەتی کە بە خۆشەویستی و یەکسانی ناسراوە، و سیستەمێکی نوێی باوکایەتی کە بە دەسەڵات و یاسا و ڕێسا تووندەکان ناسراوە. ئۆدیپ، وەک پاڵەوانێک کە هەوڵدەدات چارەنووسی خۆی بگۆڕێت، لە کۆتاییدا دەبێتە قوربانیی ئەم ململانێیە کۆمەڵایەتییە قووڵە. هەروەها لە “ئانتیگۆنە”دا، فرۆم ئانتیگۆنە وەک نوێنەری بنەمای دایکایەتی دەبینێت، کە پابەندە بە یاسا مرۆییەکان و خۆشەویستی خێزان، لە بەرامبەر کرێۆن، کە نوێنەری بنەمای باوکایەتی و یاسا دەوڵەتییەکانە. ململانێی نێوان ئەم دوو کارەکتەرە، ململانێی نێوان ویژدانی تاکەکەسی و یاسای گشتی، و نێوان خۆشەویستی و دەسەڵات پیشان دەدات. ئەم شیکردنەوەیە قووڵاییەکی فەلسەفی و دەروونی زیاتر بە تراژیدیا یۆنانییەکان دەبەخشێت و وایان لێدەکات وەک ئاوێنەیەک بۆ ململانێیەکانی مرۆڤ لە هەموو سەردەمێکدا دەربکەون.
بۆیە شانۆ، لە دیدگای فرۆمەوە، دەبێت ئامرازێک بێت بۆ تێپەڕاندنی نامۆبوون، بۆ دۆزینەوەی واتای ڕاستەقینەی هەبوون، و بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ململانێ دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان.