سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
لە نێوان جەنجاڵی ئۆتۆمبێلەکان و پەلەپەلی ڕێبواراندا، شار تەنها کۆمەڵێک باڵەخانە و شەقام نییە، بەڵکو سەکۆیەکی زیندووە کە تێیدا ژیانی ڕۆژانە وەک نمایشێکی گەورەی شانۆیی بەڕێوە دەچێت، ئەم چەمکە کە لە ئەدەبیاتی تەلارسازی و کۆمەڵناسیدا بە “شانۆی شار” (Urban Theatre) ناسراوە، ئاماژەیە بۆ ئەو پەیوەندییە قووڵەی کە لە نێوان فەزای گشتی و مرۆڤدا هەیە، کە تێیدا هەر تاکێک هەم ئەکتەرە و هەم بینەر و، هەر گۆشەیەکی شار دەبێتە بەشێک لە دیکۆری ئەم نمایشە بێ کۆتاییە. چەمکی شانۆی شار لە ڕاستیدا گەڕانەوەیە بۆ فەلسەفەی یۆنانی کۆن و “ئاگۆرا” کە تێیدا ژیانی گشتی و سیاسی لە یەک شوێندا کۆدەبووەوە، بەڵام لە سەردەمی نوێدا ئەم چەمکە گەشەی کردووە و بووەتە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن دیزاینی شارەکان کاریگەری لەسەر ڕەفتاری مرۆڤ دادەنێن، کاتێک ئەندازیارێکی شارسازی گۆڕەپانێک یان پارکێک دیزاین دەکات، ئەو لە ڕاستیدا خەریکی داڕشتنی سیناریۆیەکە بۆ ئەوەی خەڵک چۆن یەکتر ببینن و چۆن پەیوەندی کۆمەڵایەتی دروست بکەن، بۆ نموونە پلیکانەکانی بەردەم مۆزەخانەکان یان کورسییەکانی ناو پارکەکان تەنها بۆ دانیشتن نین، بەڵکو شوێنی بینینی ئەوانی تر و پیشاندانی خۆمانن، کە ئەمەش جەوهەری “شانۆییبوونی” ژیانی شارستانییە. لە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە، وەک ئەوەی ئیرڤینگ گۆفمان لە تیۆرییەکانیدا ئاماژەی پێ دەدات، مرۆڤەکان لە فەزای گشتیدا “ڕۆڵ” دەگێڕن و هەوڵ دەدەن وێنەیەکی دیاریکراو لە خۆیان نیشان بدەن، شار وەک شانۆیەکی گەورە ئەم دەرفەتە دەڕەخسێنێت کە جیاوازییە چینایەتی و کولتوورییەکان لە یەک خاڵدا کۆببنەوە، ئەم یەکتربینینە لە فەزای گشتیدا دەبێتە هۆی دروستبوونی “هاوسۆزی کۆمەڵایەتی” و کەمکردنەوەی نامۆیی، چونکە کاتێک مرۆڤەکان لە شوێنە گشتییەکاندا ئامادە دەبن، هەست بەوە دەکەن کە بەشێکن لە گشتێکی گەورەتر و، ئەمەش گرنگییەکی زۆری هەیە بۆ تەندروستی دەروونی و سەقامگیری کۆمەڵایەتی. تەلارسازی و دیزاینی شارستانی ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە زیندووکردنەوەی ئەم شانۆیەدا، ئەو شارانەی کە پیادەڕەو تێیاندا لە پێشینەیە و فەزای کراوەی زۆریان هەیە، زیاتر دەبنە مەیدانی کارلێکی مرۆیی، بە پێچەوانەوە ئەو شارانەی کە تەنها بۆ ئۆتۆمبێل دیزاین کراون و فەزای گشتییان تێدا نییە، دەبنە “شارە مردووەکان” کە تێیدا مرۆڤەکان لە ناو قاوغی تایبەتی خۆیاندا دەمێننەوە، لێرەوەیە کە گرنگی “تەلارسازیی ئەزموونی” دەردەکەوێت، کە تێیدا ئامانج تەنها دروستکردنی باڵەخانە نییە، بەڵکو دروستکردنی “ئەزموون” و “یادەوەرییە” بۆ ئەو کەسانەی لەو فەزایەدا دەژین. لە لایەکی ترەوە، ژینگەی شارستانی و پاراستنی سروشت لە ناو جەرگەی شارەکاندا، ڕەهەندێکی تری ئەم شانۆیەیە، پارکەکان و سەوزاییەکان تەنها بۆ جوانی نین، بەڵکو وەک “سییەکانی شار” و شوێنی حەسانەوەی ئەکتەرە ماندووەکانی ئەم شانۆیە کار دەکەن، تێکەڵکردنی سروشت لەگەڵ تەلارسازی (Biophilic Design) دەبێتە هۆی ئەوەی کە ژینگەی شارستانی لە وشکی و بێدەنگی ڕزگاری بێت و ببێتە شوێنێکی گونجاو بۆ ژیان، ئەمە نەک هەر کاریگەری ئەرێنی لەسەر ژینگە هەیە، بەڵکو دەبێتە هۆی بەرزکردنەوەی کوالێتی ژیان و کەمکردنەوەی فشارە دەروونییەکانی ژیانی مۆدێرن. لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین کە “شانۆی شار” تەنها چەمکێکی تیۆری نییە، بەڵکو پێویستییەکی حەتمییە بۆ شارە زیندووەکان، پێویستە لە کاتی داڕشتنی نەخشەی شارەکاندا، مرۆڤ وەک چەق و بنەما وەربگیرێت و فەزایەک بخوڵقێنرێت کە هانی گفتوگۆ و یەکترناسین بدات، شارێک کە تێیدا هەمووان هەست بە ئارامشت و بەشداری بکەن، دەبێتە شارێکی سەرکەوتوو، چونکە لە کۆتاییدا شارەکان بۆ مرۆڤەکان دروست کراون، نەک بۆ ئۆتۆمبێل و باڵەخانە بێ گیانەکان، پاراستنی ئەم هاوسەنگییە لە نێوان تەلارسازی، کۆمەڵناسی و ژینگەدا، کلیلی گەیشتنە بە شارێکی نموونەیی کە تێیدا ژیان بە هەموو ڕەنگەکانییەوە نمایش دەکرێت