حەسەن حەمەد ئاندێکی
مێژووی پزیشکی مرۆڤایەتی پڕە لە هەوڵی بەردەوام بۆ تێگەیشتن لەو ئەندامە بچووکانەی کە ڕۆڵی گەورە لە ژیانی مرۆڤدا دەگێڕن. لە نێو ئەم ئەندامانەدا، غودەی دەرەقی (Thyroid Gland) کە شێوەی هاوشێوەی پەپوولەیە و لە بەشی پێشەوەی ملدا هەڵکەوتووە، وەک یەکێک لە سەرەکیترین کۆنترۆڵکەرانی زیندەچالاکییەکانی جەستە (Metabolism) دەناسرێت. ڕۆژی ٢٥ی مایس، وەک ڕۆژی جیهانیی غودەی دەرەقی دیاری کراوە، تەنها بۆنەیەکی ساڵانە نییە، بەڵکو وێستگەیەکی مێژوویی و شیکارییە بۆ پێداچوونەوە بەو پێشکەوتنە زانستییانەی مرۆڤایەتی لە تێگەیشتن و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی ئەم غودەیەدا بەدەستی هێناون.
لێکۆڵینەوە مێژووییەکان نیشان دەدەن کە تێگەیشتن لە غودەی دەرەقی پرۆسەیەکی درێژخایەن بووە. لە سەردەمانی کۆندا، ئاوسانی مل (Goiter) تێبینی دەکرا، بەڵام هۆکارەکەی بە نادیاری مابووەوە. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا، زانایان توانییان پەیوەندی نێوان کەمبوونی یۆد و تێکچوونی فەرمانی غودەی دەرەقی بدۆزنەوە. ئەم دۆزینەوەیە شۆڕشێکی گەورە بوو؛ چونکە ڕێگەی خۆش کرد بۆ بەکارهێنانی خوێی یۆدکراو، کە هۆکارێکی سەرەکی بوو لە کەمکردنەوەی ڕێژەی ئاوسانی مل لەسەر ئاستی جیهان. پەرەسەندنی زانستی هۆرمۆنەکان (Endocrinology) لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا، وای کرد کە جیهان باشتر لە نیشانە ئاڵۆزەکانی تێکچوونی غودەکە تێبگات، چ کەمچالاکی (Hypothyroidism) کە دەبێتە هۆی ماندووێتی، زیادبوونی کێش و خەمۆکی، یان زۆرچالاکی (Hyperthyroidism) کە دڵەکوتێ، دابەزینی کێش و دڵەڕاوکێی لێ دەکەوێتەوە.
ڕاگەیاندنی ٢٥ی مایس وەک ڕۆژی جیهانیی غودەی دەرەقی لە ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی غودەی دەرەقی (Thyroid Federation International -TFI) و کۆمەڵەی غودەی دەرەقی ئەورووپاییانی (European Thyroid Association -ETA)، وەڵامێکی ستراتیژی بوو بۆ ئەو ئاستەنگە تەندروستییانەی کە بە بێدەنگی کاریگەرییان لەسەر ملیۆنان کەس لە جیهاندا هەبوو. شیکارییە ئامارییەکان نیشان دەدەن کە زیاتر لە ٢٠٠ملیۆن کەس لە جیهاندا بەدەست کێشەکانی غودەی دەرەقییەوە دەناڵێنن، و زۆر جاریش بە هۆی هاوشێوەیی نیشانەکانی لەگەڵ ماندووێتی ئاسایی یان سترێسی ڕۆژانە، دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە دوا دەکەوێت. ئەم ڕۆژە هۆشیارییەکی جیهانی دروست دەکات بۆ ئەوەی کۆمەڵگە لە گرنگی پشکنینی پێشوەختە و ناسینەوەی نیشانەکان تێبگات. جگە لە لایەنە فیسیۆلۆژییەکە، شیکارییە پزیشکییە نوێیەکان تیشک دەخەنە سەر کاریگەرییە دەروونی و دەمارییەکانی غودەی دەرەقی. هۆرمۆنەکانی ئەم غودەیە ڕاستەوخۆ کار دەکەنە سەر گەشەی مێشک و ڕێکخستنی باری دەروونی. کاتێک هاوسەنگی ئەم هۆرمۆنانە تێکدەچێت، کاریگەری نەرێنی لەسەر تەرکیز، خەو و ئاستی وزەی مرۆڤ دروست دەکات. لەم سۆنگەیەوە، خۆپاراستن لە ڕێگەی خۆراکی تەندروست و دەوڵەمەند بە یۆد، و چارەسەرکردنی گونجاو لە ڕێگەی هۆرمۆنی جێگرەوە یان دەرمانی کەمکەرەوەی چالاکی، نەک تەنها تەندروستی جەستەیی بەڵکو سەقامگیری دەروونی مرۆڤیش دەپارێزێت.
سەرچاوە ئینگلیزییەکان
1.www.thyroid.org
2.www.eurothyroid.com