ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
بەهرۆز جەعفەر سەرۆكی ئینستیوتی مێدیتریانەیە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی، دكتۆرای لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان هەیە. ڕۆژنامەوان و لێكۆڵەرێكی كوردە، كتێبەكانی لە ڕێگەی بڵاوكەرەوە زانستییە جیهانییەكانی وەك سپرینگە نەیچەر و گرووپی ئیمراڵدەوە لە تەواوی جیهاندا بەردەستن؛ ئەو لە تازەترین توێژینەوەی خۆیدا كە كۆپیەكی بۆ “هەولێر” ناردووە بە ناونیشانی (بنیاتنانی ژێرخانی بەرهەمە نەوتییەكانی عێراق: لە پشتبەستن بە هاوردەكردنەوە بۆ ئاسایشی وزە) .
توێژەر ئاماژە بەوە دەدا كە وزە هەر سیاسەتی جیهانی و ناوچەیی ناگۆڕێت، بەڵكو خۆی لە خۆیدا لەڕووی پێكهاتەییەوە بریتییە لە زنجیرەیەكی گۆڕانكاریی خێراو زۆرو زەبەند، دەستەڵاتدارانی عێراق پێش ئەوەی بیر لە هەناردەكردنی خێرای نەوتەكەیان بۆ دەریای ناوەڕاست، كەنداوی عەرەبی، و دەریای سوور بكەنەوە، دەبێت لەخۆیان بپرسن چۆن گازی سرووشتی دەگۆڕێت بۆ پەینی كیمیایی (Fertilizer) زەوییە لەكاركەوتووەكان زیندوو دەكاتەوە و ئاسایشی خۆراك بەهێز دەكات، چۆن ئامۆنیاو یۆریا بەرهەم بهێنین لەم رێگەیەوە؟
هیچ دەوڵەتێک كێبڕكێی پێ ناکرێت ئەگەر پیشەسازییەكانی خۆی سەرپێ نەخستبێت؛ ئەمە نەنگیە كە دەوڵەت نەوتی ڕەش دەفرۆشێت و نەوتی سپی (كیرۆسین) لە دەرەوە دەكڕێتەوە! دەبێت پێش هەموو شت بەرپرسانی نەوت بپرسن چۆن نەفتا بگۆڕین و بیکەینە بەنزین؟ بێگومان ژمارەی ئۆكتانی نەفتا زۆر كەمە (زۆرجار لە نێوان ٤٠ بۆ ٦٠)، واتە خراپە بۆ بزوێنەری ئۆتۆمبیل، كەواتە دەبێت پێكهاتەی هایدرۆكاربۆنی پاك و خاوێنی تێكەڵ بكرێت، كە وەك وتمان عێراق ئەمەشی نییە و هاوردەی دەكات، بۆیە تووشی قەیرانی كەمبەنزینی و بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی بووەتەوە. بۆ نموونە، ئیتانۆل، كە سووتەمەنی بایۆلۆجییە كە بە ڕێژەیەكی تایبەت زیاد دەكرێت؛ وەك (E10) بۆ بەرزكردنەوەی ئۆكتان و كەمكردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی. ئۆكتانی كیمیایی زیادكەری دیكە وەكو پێكهاتەكانی وەك مێتانۆل یان (MTBE) هەرچەندە ئەم دووەمیان كەمتر بەكار دەهێنرێت بە هۆی هۆكاری ژینگەییەوە.
غازی خۆی دەسووتێنێت و غاز لە دەرەوە دەكڕێت!
كێشەی عێراق كەمیی وزە نییە؛ پێچەوانەكەی ئەوەیە: عێراق نەوت و غازی هەیە، بەڵام بە شێوەیەكی كارا سەرچاوەكانی ناگۆڕێت بۆ وزەی بەكارهێنراو. وڵاتەكە غازی خۆی بەهەدەر دەدات و غاز لەدەرەوەی وڵات هاوردە دەكات. نەوت هەناردە دەكات و پارەكەی دەدات بەو كارەبایەی دەیكڕێت، هێشتا بەدەست كەمی كارەباوە دەناڵێنێت. بەمشێوەیە وڵاتەكە بەهای ئابووری غاز و نەوتەكەی لەدەست دەدات. ئەمە هۆشدارییەكی سەرپێی نییە كە ساڵانە بانكی نێودەوڵەتی، IEA، IMF، ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، و S&P Global و ئێمەومانان هۆشداریی دەدەین بەم عێراقە كە بە بەهای بازاڕ ساڵانە ئەو غازەی عێراق بە هەدەری دەدات زیانەكەی لەنێوان ٥ بۆ ٨ ملیار دۆلاردایە، لەپاڵ ئەوەشەوە ساڵانە بە بەهای چوار ملیار دۆلار گازی بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا لە ئێران كڕیوە.
ئینجاو هێشتاش؛ دەرئەنجامەكان تا دێت خراپتر بووە، لە مانگی تەمووزی ٢٠٢٦ دا وەزیری كارەبا بە ئەنجومەنی نوێنەرانی ڕاگەیاندوە كە بەرهەمی تۆڕەكانی كارەبای عێراق لە نزیكەی لە نزیكەی ٢٧هەزار مێگاواتەوە دابەزیوە بۆ ٢٢هەزار مێگاوات، لەكاتێكدا عێراق پێویستی بە ٦٠هەزار مێگاوات هەیە، ئەمەش واتە ٣٨هەزار مێگاوات كارەبا كورتهێنان هەیە لە عێراقدا (واتە ٣٧٪ ی كارەبا لە ناوخۆدا بەرهەم دێت).
بارگرانی لە سەر بودجەی عێراق
گرژییە جیۆپۆڵەتیكییەكان هەموو كاتێك كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئاسایشی وزەی جیهانی و ناوچەیی و ناوخۆیی هەیە. لەنێوان ٢٨ ی شوبات بۆ ئابی ٢٠٢٦ عێراق بەهۆی جەنگ و داخرانی هورمزەوە ٧٥٪ ی هەناردەكردنی نەوتەكەی لە دەست دا.
عێراق ٨٠٪ی نەوتە بەرهەمهێندراوەكەی هەناردە دەكات و ٢٠٪ی لەناوخۆدا بەكاردەبات. ڕێژەی پشتبەستنی ئابووریی عێراق بە نەوت نیزیكەی (٩٥٪) ە، قورساییەكی گەورەو بێمانا لەسەر كەرتی گشتییەكەیەتی، چوار ملیۆن و ٤٥٠هەزار فەرمانبەری هەیە، دە ملیۆن كەس بەناوی جیاجیاوە مووچە لە عێراق وەردەگرن، بە دەیانهەزار كەس دوو مووچەو سەرووتریان هەبووە، بە جۆرێك لەناو سەرۆكایەتییەكان و دامەزراوە پلە یەكەكانی عێراقدا هەزاران كەس هەن مووچە وەردەگرن بەبێ ئەوەی هیچ دەوام یان هیچ ئەركێك جێبەجێ بكەن و، بە لیستی جیاجیا دامەزراون، فەرمانبەر هەیە بێ ئەوەی لە زانكۆكانی عێراق دەوامی كردبێت بڕوانامەی بەدەستهێناوەو لەوڵاتەكەشدا ناژی و مووچە وەردەگرێت! كۆی گشتی مووچەی فەرمانبەرانی كەرتی حكومی مانگانە هەشت ترلیۆن دیناری عێراقییە (یەكسانە بە ٥ملیار دۆلار).
ئەگەر تەماشای بكەیت، داهاتی فرۆشتنی نەوتی عێراق لە ٢٠٢٣ دا لە نێوان (٨٧.٦ – ٩٧.٥ ملیار دۆلاردا بووە)، لە ٢٠٢٤ داهاتەكەی بە نیزیكەی ٩٤ملیار دۆلار بووە، لە ٢٠٢٥ دا داهاتی نەوت ٦٩.٤١ملیار بووە. لە ٢٠٢٦ـدا ئەم بڕە لە كوێ بهێنێت!؟ چارەسەرە بنچیینەییەكە ستراتیجییەتێكی گشتگیرو هەمەلایەنەیە بۆ سەرپێخستنی ژێرخانی پیترۆكیمیاییاتەكان لە عێراقدا، بەمجۆرە لە نەوتی خاوەوە حكومەت هەنگاو دەنێت بۆ دەستەبەركردنی ئاسایشی وزەو خۆڕاگریی ئابووری.
دەوڵەتداریی و حوكمڕانی هونەرە، زانستە، كارامەییە. ستراتیجییەتی خێرا بۆ هەمەچەشنكردنی كەناڵەكانی هەناردەكردنی نەوتی عێراق بەس نییە، بەڵكو خاڵە جەوهەرییەكە ئەمەیە؛ عێراق بەدەست كەمی نەوتی خاوەوە ناناڵێنێت؛ بەدەست لاوازی سیستەمی پاڵاوتنی قووڵەوە، یەك نەخستنی پترۆكیمیاویاتەكان و بەرهەمهێنانی ناوخۆیی و ناكارامەیی لە تێكەڵكردنی سووتەمەنییەوە دەناڵێنێت. چارەسەركردنی ئەم كێشەیە بە هەماهەنگیی نێوان لیژنە تایبەتمەندەكانی پەرلەمانی عێراق، حكومەت، ناوەندەكانی توێژینەوە دەكرێت. پاكسازی و پیاچوونەوەیەكی گشتی بە ڕێژەی ڕاستەقینەی فەرمانبەران و كارمەندانی حكومەت كە بە تەواوی زانراوە و لە ئەركی ڕاستەقینەدان لەگەڵ ئەوانەی هەر بەتەنها بە ناو ئامادەیییان هەیە لە لیستەكانی مووچەدا، بێ ئەوەی لە ئەركێكدا بن. بە پێچەوانەوە، نەبوونی سیستەمێك بۆ پاكسازی و، نەبوونی ژێرخانێكی تۆكمە و فرەچەشنكراو بۆ وزە، بەردەوامیی ناسەقامگیرییە ناوچەییەكان دەبنە هۆی دەرەتانێكی گەورەی ئابووری، ئەمنی، كۆمەڵایەتی بۆ عێراق.