خالید شەیدا
یوسف مەنتک لەو شاعیرانەیە کە شیعری کوردی لە چوارچێوەی گۆرانی و هەستە تاکەکەسییەکان دەرباز دەکات و دەیباتە ناو واقیعی مرۆڤی و کۆمەڵایەتییەوە. جیهانی شیعری ئەو، جیهانێکی پڕ لە نامۆیی، گۆشەگیری، کۆچ، پەنابەری، ناسنامە و ململانێی نێوان مرۆڤ و سیستەمە. زمانی شیعرییەکەی سادەیە، بەڵام ئەو سادەییە پشت بە وێنەسازییەکی چڕ و هێزی دەق دەبەستێت.
ئێوارانی ڕاین…
عەلاگەیەکی نێتۆی
پڕاو پڕ لە بیرەی گەرم
ڕاین شانزشتراسەی سەر ڕاین
هەمیشە پڕاوپڕ لە پۆلیس
شەڕ و کێشەی
پەنابەرانی سەرگەرم
پێشمەرجی شەون
پیرەژن و سەگەکانیان
پایسکیلسوارەکان
ڕێبوارەکان
یەکتر دەبڕن
کەشتییە بارهەڵگرەکان
پڕن لە نهێنی
هەرزەکارانی ئاشق
لێرەو لەوێ
جانتاکانیان پڕ ماچ دەکەن بۆ ماڵەوە
ژمارەی ڕێبوارەکان نادیارە
هەریەکەو گرفتێکی
لەکۆڵ کردووە
خانوو، خێزان، جۆب سەنتەر
کار، ئیقامە، زمان، دیپۆرت
ئێوارانی ڕاین
ئێوارەی پەنابەرانە
پیاوەکان، عەرەبانەی منداڵ پاڵ دەنێین
ژنەکان سەریان لەناو مۆبایلەکانیانە
بۆ شتێکی بزربوو دەگەڕێن
ڕاینیش ئارام
جارناجارێک نەبێت
کەشتییەک خۆی ڕادەوەشێنێ
یان
پەنابەران پڕی یەکدی دەدەن
خوێن لە لەشی یەکدی هەڵدەسوون
هەرزەکارەکان
دەقیژێنن، هاوار دەکەن
مەیخۆرەکان، مەستن، دەڕشێنەوە
بوتڵەکان دەشکێنن
پۆلیسەکان پڕ ئیشن
تا درەنگ دابێت
پڕ ئیشتر دەبن
ئێوارانی ڕاین
هەموو کەسێک ئیشێکی هەیە
پۆلیسەکان لە هەمووان پڕ ئیشترن ….
شیعری «ئێوارانی ڕاین» لە باشترین دەقەکانی ئەوە کە تێیدا شار، ڕووبار، پەنابەر، پۆلیس، هەرزەکار، ئاشق، مەیخۆر و ڕێبوار هەموویان دەبن بە کارەکتەری شیعر. لێرەدا شار تەنها شوێن نییە؛ شار دەبێتە دەقی سەرەکی و مرۆڤەکان دەبن وشەکانی ئەو دەقە.
ڕاین؛ ڕووباری ژیان و مێژوو
ڕووباری ڕاین لەم شیعرەدا ڕەمزی بەردەوامی ژیانە. ئاوەکە بە ئارامی دەڕوات، بەڵام لەسەر کەنارەکانی هەموو جۆرە ئاڵۆزییەکی مرۆڤایەتی ڕوودەدات.
شاعیر دەڵێت:
«ڕاینیش ئارام جارناجارێک نەبێت کە کەشتییەک خۆی ڕادەوەشێنێ»
ئەم ئارامییە ئارامییەکی فەلسەفییە. سروشت ئارامە، بەڵام مرۆڤەکان ئاژاوەن. ئەم دژایەتییە یەکێکە لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی دەق.
شار وەک پاڵەوانی شیعر
لە ئەدەبی کلاسیکدا زۆرجار سروشت پاڵەوانی شیعر بووە، بەڵام لە شیعری یوسف مەنتک، شار بووەتە پاڵەوان.
شانزشتراسە، پۆلیس، جۆب سەنتەر، موبایل، عەرەبانەی منداڵ، دیپۆرت و ئیقامە، هەموویان وشەی ژیانی ڕۆژانەن. شاعیر ئەم وشانە دەخاتە ناو شیعر، بێ ئەوەی جوانی هونەری دەق کەم بێتەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە شیعری نوێ دەتوانێت زمانی ژیانی ڕۆژانە بخاتە ناو ئەدەب.
پەنابەر وەک پاڵەوانی تراژیدی
لە شیعرەکەدا پەنابەر ناوی نییە، نەتەوەی نییە، ناسنامەی نییە. ئەو تەنها مرۆڤە.
شاعیر بە هەندێک وشە هەموو ژیانی پەنابەر کورت دەکاتەوە:
«خانوو، خێزان، جۆب سەنتەر، کار، ئیقامە، زمان، دیپۆرت.»
ئەم ڕیزکردنە هەڵگری مانایەکی قووڵە. هەر وشەیەک قۆناغێکی ژیانە و هەر قۆناغێک جۆرێک لە ترس و چاوەڕوانی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتووە.
وێنەسازییەکی سینەمایی
یوسف مەنتک شیعر نانووسێت؛ وێنە دەکێشێت.
خوێنەر هەست دەکات کامێرایەک بە هێواشی لەسەر کەناری ڕاین دەجوڵێت.
پیرەژنەکان…
سەگەکان…
پایسکیلسوارەکان…
هەرزەکارەکان…
پۆلیسەکان…
مەیخۆرەکان…
پەنابەران…
هەموویان یەک لە دوای یەک دەردەکەون، وەک پڵانی فیلمێکی دۆکیومێنتاری.
جانتا؛ باشترین ڕەمزی شیعر
لە هەموو شیعرەکەدا، جوانترین وێنە ئەم دێڕەیە:
«جانتاکانیان پڕ ماچ دەکەن بۆ ماڵەوە.»
ئەمە لە ڕوانگەی ڕەخنەی ئەدەبییەوە وێنەیەکی بەرزە.
ماچ شتێکی ماددی نییە، بەڵام شاعیر دەیکاتە شتێکی هەڵگرتنی ناو جانتا.
واتە:
جانتا = کۆچی بەردەوام
ماچ = یادەوەری و خۆشەویستی
ماڵ = نیشتمان و بنەچە
بە یەک دێڕ، شاعیر هەموو ئەزموونی کۆچ دەخاتە بەردەم خوێنەر.
پێکدژەکانی دەق
شیعر لەسەر بنەمای دژایەتی دروست بووە.
ئارامی ڕووبار × ئاژاوەی مرۆڤ
ماچ × خوێن
ئاشق × شەڕ
منداڵ × دیپۆرت
هیوا × دڵتەنگی
نیشتمان × نامۆیی
ئەم دژایەتییانە شیعرەکە لە ئاستی هەستەوە دەبەن بۆ ئاستی فەلسەفە.
ڕەخنەی کۆمەڵایەتی
شاعیر هیچ کەس تاوانبار ناکات، بەڵام هەموو سیستەمێکی کۆمەڵایەتی دەخاتە ژێر پرسیارەوە.
ئەوەی سەرنج ڕادەکێشێت ئەوەیە کە هەموو کارەکتەرەکان گرفتیان هەیە.
پەنابەر…
مەیخۆر…
هەرزەکار…
پۆلیس…
تەنانەت ئاشقەکانیش.
واتە لە شارستانیی نوێدا هیچ کەس بە تەواوی ئارام نییە.
زمانی شیعر
زمانی یوسف مەنتک سادەیە، بەڵام ئەم سادەییە نیشانەی لاوازی نییە.
وشەکانی هەموویان لە ژیانی ڕۆژانە هاتوون، بەڵام لە ناو دەقدا مانایەکی تازە و شاعیرانە وەردەگرن.
ئەو بە بێ کێش و قافیە، موزیکی ناوخۆیی دروست دەکات.
دووبارەکردنەوەی «ئێوارانی ڕاین» و «پۆلیسەکان» و «پەنابەران» ئاهەنگی دەق پێک دەهێنێت.
کۆتایی
«ئێوارانی ڕاین» تەنها شیعرێک لەسەر شارێکی ئەڵمانی نییە، بەڵکو مانیفێستێکی شیعرییە لەسەر ژیانی مرۆڤی سەردەم. یوسف مەنتک بە زمانی سادە و وێنەسازییەکی قووڵ، توانیویەتی ئەزموونی پەنابەری، دڵتەنگی، نامۆیی و هیوای مرۆڤی هاوچەرخ بخاتە ناو دەقێکی ئەدەبییەوە. ئەم شیعرە بەهۆی وێنەسازییە سینەمایییەکەی، ڕەمزە مرۆییەکانی و، ئاوێتەکردنی ڕاستی و هونەر، دەکرێت بە یەکێک لە سەرکەوتووترین نموونەکانی شیعری نوێی کوردی لە بابەتی کۆچ و پەنابەری دابنرێت.