نووسینی: فەرهاد پیرباڵ
خوێندنەوەی: باهۆز مستەفا
رۆمانەكە بە ڕستەیەك دەست پێدەكات، دەڵێ “من لەوەتەی هەم و بە بیرمدێ هەوڵێر شەڕی تێدا نەبڕاوەتەوە”
لە كۆتایەكەشدا بەهەمان ڕەشبینی ماڵئاوایی دەكات (ژیان گشتی دەردی سەرە) كێشەی گەورە لای نووسەر نەبوونی ئازادییە چ لەلایەن حاكمە یەك لەدوای یەكەكانی هەولێر جا توركە عوسمانییەكان بن، یا ئینگلیزەكان، یا باوك و مەلا و ئاغاو سەرۆك عەشیرەتەكان بن، پێیوایە ئێمە گەر بخوازین ئازادبین دەبێ بمرین، رێگە بە شارنشیینەكان نادرێت وەكو دۆم و قەرەجەكان ترادیسیۆنێكی بەهەشتی بۆ خۆیان ئافەریدە بكەن، “شەهمیرزاد” ئاسا بوێر و دڵڕفێن بێن دڵی شەهابەكان خۆش بكەین و دەنكە مەرجانەكان ببەخشینە خۆشەویستەكانمان. ئامادەبوونی نووسەر لە ڕۆمانەكە، كە دەوری پیرباڵ دەگێڕێت، ئەو زانیاری و شتە وردانەی ژیانی كەسەكانی ناو ڕۆمانەكە دەگەڕێتەوە، هەرچەندە هەندێك جار كەسەكانی تر رۆڵی گێڕەڕەوە دەبینن. ئەگەر چی لەم ڕۆمانەدا کارەکتەری زۆرە و پەلوپۆی بۆ گەلێك بابەت ڕاكێشاوە، كە بۆ زەمەنێكی دیاریكراو بەدی دەكرێت. (كەمن ئەوانەی، لە مێژوو دەرس وەردەگرن، ئەوانەش كە دەرس لە مێژوو وەرناگرن فەرمانی دووبارەكردنەوەی مێژوویان بەسەردادراوە). ڕەشبینی و بێ تاقەتی عەزە تورگ بەرانبەر ژیان و سەیركردنی وەكو جاسووسێكی گوناح، بەڵام نووسەر بەخۆی دژی گوناحە، ئەمەش بۆ خراپی گوزەرانی ژیانی ئەو خەڵكە دەگەڕێتەوە، ناچاربونە لەپێناوی مانەوەی خۆیان وەكو مرۆڤ پەنا بەرنە بەر كۆمەڵێك رێگە، كە رەنگە لە بنەڕەتدا بڕواشیان پێنەبێت، بەڵام بەدوای شتێكی باشتر گەڕاون لە كەلەشی كەر و ئەسپی تۆپیو بۆ تێركردنی سكی برسیان. ماكیاڤیلی دەڵێت: كەسانی ئاسایی لەیەكگرتندا بەهێزن، بەڵام لەڕاستیدا بی هێزن. ئەو عەشقەی عەزە تورگ بۆ نەتاشە، بێ بەشی مرۆڤی كوردە لە پراكتیزەكردنی ئازادی، سادەیی ئەو مرۆڤانەیە، وەكو ئەفسەرە رووسەكە بە توركە دیلەكە دەڵێت: ئێوە دەماری كوردانتان باش ناسیوە! دژایەتی شێخ مهحمود بەرانبەر ئینگلیزەكان و پشتگیری كردنی عوسمانییە كورد كوژەكان. بەڵام بیركردنەوەی هەولێرنیشینەكان بەپێچەوانەوەیە. بینینی قودسیەت لەناخی كەسەكانی ناو ڕۆمان و تێكشكاندنی قودسیەتی خەیاڵ و فەنتازیا، بە موسڵمان بوونی مام هاڕوونی جولەكە، لە ژێر كاریگەری دەنگی شەهابە و مەقاماتی شەهابە لە مەرقەدی شێخ عەبدولقادری گەیلانی و دەست هەڵگرتن لە دەستنوێژ شووشتن لەبەر دەنگی شەهابە، نەفرەت لێ كردنی حاجی پووشۆ لە هەموو ژنی دونیا. ناساندنی كاپتن های گەورە لێپرسراوی ئینگلیز بە هۆمۆ، تووشبوونی شەهابە بەنەخۆشی سوزەنەك و بە كارهێنانی كۆمەڵێك دەستەواژەی ناو شار لە ناو ڕۆمان، رێچكەیەكی سەربەست و بوێرانە ئاشكرادەكات، ئەگەرچی نووسەرانی دیکەش پێی ئاشنان، بەڵام زیاتر هەوڵیانداوە بە سیمبول و هێما دەریببڕن. نووسەر لەو كاتانەی دەیەوێت باس لە كێشە سایكۆلۆژی و دەروونییەكان بكات، لە ڕێگای دیالۆگ، دیاڵۆگەكانیش میتۆدێكی سۆسیۆلژییان لە پشتەوەیە، دیاڵۆگ لەم ڕۆمانە سروشتێكی درامی هەیە. نیشاندانی جەندرمەی توركی وەك گورگی برسی و تاڵانكردنی ماڵان و كاولكردنی مزگەوتی گەورە و دەربەدەر كردنی مەلا جبڕائیلی گەڵیاوەیی و مەلا هیندۆ. هەمان ئەو كارو كردەوانان، كە توركەكان لە دورگەی كرێتی یۆنانی ئەنجامیاندا لە تێكدانی كڵێسا و ئازاردانی قەشەكان، لە رۆمانی (ئازادی یا مەرگ)ی (نیكۆس كازانتزاكی) هەمان حاڵەت هەیە، بەڵام لەوێ پاڵەوان (مێكلێس) بەتەنیا دژایەتیان دەكات، دەست لەگەڵ ئامینەی ژنی نووری بەگ لێپرسراوی توركەكان تێكەڵ دەكات، بەلام گاڵتەشیان پێدەکات، کە دەڵێ: لەنێوان ئەم ماینە و ئامینەی ژنی نووری بەگ سەرپشکم بکەن، من ماینەکە هەڵدەبژێرم. (كاپتن های) حاكمی هەولێر بۆ تێركردنی ئارەزووەكانی، نەجمەدین باشچاوشی پۆلیس سواری خۆی دەكات و هەڕەشەی ئەوەشی لێ دەكات هەركاتێك دڵخۆشی نەكات، یا ڕابکات و جێی بێڵێت، ئەوە تووشی توندترین سزا دەبێت، وەكو حەسەنە شەل لەبەردەم خەڵك لە سێدارە دەدرێت. ئەم جۆرە هەڕەشە، یا ئەم رۆڵه نێگەتیڤەی كاپتن های لەڕووی سێكسەوە بەرانبەر نەجمەدین باشچاوش جۆرێكە لە خۆشەویستی! بەو مەرجەی لایەنە پۆزەتیڤەكەش، کە نەجمەدینە رازیبێت، خۆ ئەگەر نەجمەدین باشچاوش بەجدی دژی ئەم پەیوەندیە شازە بوایە و پشتگیری ڕەگەزی ژنی كردبایە، ئەوە بێگومان وەكو “ڤاڵۆن ” چۆن بە چەقۆ سكی “بیڵ” ی سەركردەی مافیاكانی (نیویۆرك)ی هەڵدەدڕی، نەك هەموو شەوێك لەلای كاپتن های بمێنێتەوە، بە بی هیچ كاردانەوەیهك، هەرچەندە “سەلما “ی خێزانی بە هەموو شێوەیهك بێزاری خۆی دەردەبڕێت و هەوڵدەدات مێردەكەی لە دەست كاپتن های دەربهێنێت، بۆیە دەچێتە لای گوڵخەندانی فاڵچی. لێرەدا بێهێزی پەیوەندی نێوان نەجمەدین باشچاوش و سەلما بەتەواوەتی ئاشكرادەبێت. ڕەنگە نەجمەدین باشچاوش نیازەی باشی هەبووبێت، كە دەڵێت (مرۆڤ پێویستە بەخێر شەڕ كەم بكاتەوە)، كە ئینگلیزەكان لە هەولێر هەڵیانگیرساندبوو. هەروەک سوڵتان محهمەد، كە پیاوێكی سادیی و دڵ پیس بووە بەرانبەر ژنەكانی نێو حەرەمسەرا، بۆیە هەڵساوە بەخەساندنی پیاوەكانی دەوروبەری، بەڵام لە ئاست ژنەكان بێدەنگە هەرچەندە ئەوانیش خەریكی تێركردنی حەزەكانی یەكترین، چونکە بەتەواوەتی ڕەشبین بوونە بەرانبەر پیاو و بوونەتە “لێسبیش-لێزبیان- هاوڕەگەزخواز”
وەک مام موراد موهاجیری چایچی، دڵی بۆ سەهیۆن دەسووتا. مام موراد موهاجیر هەموو ئەو كەسانەی كە دەهاتنە چایخانەكەی خۆشیدەویستن، بەڵام بەرانبەر سەهیۆن جۆرێكی تر بوو، مەدحكردن و بەردەوام گێڕانەوەی حیكایەتی خەونی سەهیۆن و تەركیزكردن لەسەر شوێن و كورسییەكەی سەهیۆن چێژێكی گەورەی بە مام موراد موهاجبیر دەبەخشی و شاگەشكەی دەكرد، خەونەكەی سەهیۆن بۆ مام موراد مەرگەسات بوو، بەڵام لەگەڵ ئەمەش هەر خۆشیدەویست و حەزی دەكرد خەونەكەی بێتەدی. “ئەو پیاوەی كە حەقی خۆشدەوێت، باشترە لەو پیاوەی كە حەق دەناسێت”
نەهاتنەدی خەونەكەی شەهابە و بێزاربوونی لە هەولێر و دورستكردنی دۆستایەتی لەگەڵ ماڵە دۆم و قەرەجەكانی دەرەوەی سەنتەر، جلوبەرگە كۆن و گیرفانە بەتاڵەكەی وایان لە شەهابە نەكرد متمانەی بەخۆی نەمێنێت، بەڵكو هێشتان شەهابە خۆی بەكەس نەدەدا لە كاتی گۆرانی گوتن وەكو “بالتازار، خۆی بە (كارڵۆس و فلیپ) نەدەدا كە پاشای ئیسپانیا و فەرەنسابوون كاردانەوەی بەرانبەر مەلاكان و ڕق هەڵسانی بەرانبەر بەو خۆ تێوەگلاندنهیان لە ئازادی كەسەكان” مرۆڤ پێویستی بەو ناوەندە نییە، كە لە نێوان مرۆڤ و خودا هەیە “بۆیە ناتوانێت چیتر لە هەولێرێكی مردوو بژێت، “مانەوەی زۆر لە شوێنێك دڵ دەمرێنێت” كەچی ئەمە وای لە مەلا فەندی نەكرد دەست لە خۆشەویستی خۆی هەڵگرێت بەرانبەر شەهابە، وای لێ نەكرد چیتر جێگەی نەبێتەوە لە نێو حوجرە، بە پێچەوانەوە شەهابە تاكە كەس بوو بتوانێت لە حوجرە بخواتەوە و بە دەنگە زوڵاڵەكەی بانگ بدات، پەیوەندی لەگەڵ ژنە دۆمەكان دابنێت و هاموشۆیان بكات، ڕێزگرتنی شەهابە و دەنگە خۆشەكەی بەم شێوەیە لەلایەن مەلا
فەندی جیهانێکی جوانی ئەو كاتەمان بۆ وێنە دەكات.
گوشاری مەلا فەندی لەسەر شەهابە لەبەر ئەوە بوو، كە شەهابە لە بەغدا رەدوی ئوم كەلسوم بكەوێت و نە گەرێتەوە، نەوەك ئازاردانی شەهابە، یان تێنەگەیشتنی مەڵا فەندی بێت لەو محەللەبیەی، كە ئوم كەلسوم بە شەهابەی دا، بێ هێزبوونی ئەم پەیوەندییە لەئەنجامی گەڕاندنەوەی شەهابە لە بەغدا، هاوشێوەی لێدانی ڤێرلینە لە كاتی دووركەوتنەوەی رامبۆ.
لەناخی خۆماندا خاوەنی شتێكین، كە بەنرخترین سەرمایەیە، شتێكی بەهێز و گەورە چاوەڕێی ئەوەمان لێدەكات، كە ببینە هاوڕێی و بیناسین و سوودمان پێ بگەیهنێت، ئەو شتە نەناسراوە دەروونی خۆمانە. نووسەر لە كەسایەتی حاجی پووشۆ بە شوەیهكی سوریالی واقیعێكی باڵاتر لە واقیعی حەقیقیمان، لە رێگەی خەونەكەی نیشان دەدات، لێرەدا دەستڕەنگینی و وردی بیركرنەوە و تاقیكردنەوە هەستپێكراوەكانمان بە شێنەیی بۆ ئاشكرا دەبێت، حاجی پووشۆ مەسیح ئاسا ” ژن و عەتر و دەنگی خۆشی ” خۆشدەویست، پیاوێكی قۆز و دڵ ساف و خانەدان، خاوەن سەرو ماڵێكی زۆر و یەكێك لە گەورە پیاوانی هەولێرە، دەنگێك لەناخییەوە پێی دەڵێت: بەڵقیسی ژنت خیانەتت لێ دەكات. بەڵام لێرەدا لە خەون لە شێوەی وێنەی جوڵاوی شێواو خۆی نیشان دەدات، لە سەرەتای خەونەكە عەلی گاور دەستی بەڵقیس خان دەگرێت، پاشان عەلی گاور ون دەبێت، سەلیم سەقا سێكس لەگەڵ بەڵقیس خان دەكات لە سەر كورسیە تایبەتیەكەی حاجی پوشۆ، سەرەتا بەشێوەیەکی دیکە لە دنیای ژنی دەڕوانی، خۆشەویستی لەرادەبەدەری حاجی پوشۆ بەرانبەر ژن كە دەڵێ: ژن نیعمەتی خودایە، هەموو سامان و غارغارانێكی پیاو تەنیا خۆئامادەكردنێكی سەرەتاییە، لەپێناوی چێژوەرگرتنە لەژن. بەڵام دوایی گومانێك یا خەونێك، ژن دەكاتە ناشیرنترین بوونەوەر و بە توڕەییهكی رەها رەت دەكرێتەوە، لە كۆمەڵگهی باوك سالاری بەتایبەتی و لە هەموو جیهان بەگشتی، خیانەتكردنی ژن لە مێرد، یا گومانكردنی پیاو لە ژنەكەی خۆی، دەبێتە هۆی هەڵگیرسانی شەڕێكی گەورە لە ناخ و دهروونی پیاودا، تووشی غەم و خەمۆكێكی بێ کۆتایی دەكات، چونكە پیاو هەرچەندە بەهێز و خانەدان و هۆشمەند بێت، كە ژنەكەی خیانەتی لێكرد دەبێتە كەسێكی لاواز و ناشایستە و سەرشۆڕ لەناخیدا، ڕەنگە ئەمە حاڵەتی ناوێزەشی هەبێت، لێرەدا بەڵقیسخان نموونەی هەموو ئەو ژنانەیە، كە بەبێ بیركردنەوە گەمەیەكی بە ئازارتر لە مستەكۆڵە لەنێوان پیاوەكان و ركابەرێكی نیمچە شارەوە دروست دەكهن، بەخۆشیان ڕۆلی ناوبژیوان دەگێڕن، ئەم یارییە یا گەمەیە لە جیهانی ئافرەت بەگشتی زۆر باوە، ڕەنگە پیاو ئەو حەزەی هەوبێت، یا بەشداربێت، بەڵام بەم شێوە تراژیدیا نییە وەكو دەڵێ: ئێمەی پیاو ناتوانین وەك ژن لە دوو جیهانی دژ بەیەكتریدا بژین، بەڵام ژن دەتوانێت خیانەت لەخۆشەویستی و ڕۆحمان بكەن و لەگەڵ جەستەشماندا بمێنەوە. تێكەڵاوبوون لەگەڵ سەلیم سەقای كەچەڵی ئاو فرۆش و فڕێدانی حاجی پووشۆی كەشخە و بازرگان، بەدەرە لە هەموو لۆژیك و فەلسەفەیهك، ئەمە تیۆرێكە تایبەتە بە ژن، هیچ پیاوێك ناتوانێت تەفسیری بكات، ئێمە تەنیا دەتوانین جوان و بەهێز و سێكسی و خانەدان و دڵسۆز و پارەدار و دانا و گەشبین و كراوە و دڵخۆشی بە ژن نیشاندەین، بەڵام ئەگەر بەڵقیس خان بە ماندووبوونی سەلیم سەقا، یا بە پڕكردنی مەنجەڵ و كوپەكانی لە ئاو یاخود سك پێ سووتانی لەو كاتەی غەریب غەریب بە كۆڵانەكە دەسووڕێتەوە. گەڕانەوەی لەناكاوی حاجی پووشۆ بۆ ماڵەوە تا بزانێت بەڵقیسخان چی دەكات، لێرەدا ورەووژاندنی مەزنترین كێشەی دەروونی مرۆڤی كوردییە، هەستیارترین و وردترین گومانی پیاوی نەخۆشە “مووی پرچی بەڵقیس و بۆنە تایبەتییەكەی، كە تەنیا پیاوەكەی دەتوانێت هەستی پێبكات، جوانترین سینارۆش ئهوهیه كاتێ بەڵقیسخان دەموچاوی سور هەلگەڕاوە و هەموو فۆنیمەكان لە ساتێكی كورت بە گڕی دەردەبڕدرێن، نەمانی متمانە لای حاجی پووشۆ تا ئەو ڕادەیەی بڵێت: تۆ ژنی ئەویت چیتر ژنی من نیت” نەفرەت لەو دڵەی كە دڵم دەخاتە نالین. (هیچ كەسێك لەم شارە متمانەی بەخۆی نییە، جەسارەت ناكات یاخیبێت، “ئێمە گیانی كاركردنمان تێدا لاوازە، بیركردنەوەشمان نەزۆكە).
تەکنیکی و جۆری ڕۆمانەکە:
جۆری ڕۆمانەکە: سۆسیۆ-دەروونناسی و واقیعی – سوریالی: لە ڕێگەی نیشاندانی کێشە دەروونی و سایکۆلۆژیی کەسایەتییەکانەوە تیشک دەخاتە سەر واقیعێک، کە میتۆدێکی سۆسیۆلۆژی لە پشتەوەیە. هەروەها لە ڕێگەی بەکارهێنانی خەون و خەیاڵەوە (وەک لە کەسایەتی حاجی پووشۆدا دەردەکەوێت) جۆرێک لە سوریالیزم و واقیعێکی باڵاتر بەکارهێنراوە.
مێژوویی: ڕۆمانەکە پشتبەستووە بە قۆناغە مێژوویییەکانی هەولێر (سەردەمی عوسمانی، ئینگلیز، دەسەڵاتی ئاغا و مەلاکان) و ڕەخنە لە نەبوونی ئازادی و ڕەوشی کۆمەڵایەتی ئەو سەردەمە دەگرێت.
تەکنیکەکانی گێڕانەوە لە ڕۆمانەکەدا:
تەکنیکی بازنەیی (دەروازە و کۆتایی هاوشێوە): ڕۆمانەکە بە ڕستەی «من لەوەتەی هەم و بە بیرمدێ هەولێر شەڕی تێدا نەبڕاوەتەوە» دەست پێدەکات و بە هەمان ڕەشبینی کۆتایی پێدێت.
فرەدەنگی: نووسەر خۆی لە ناو ڕۆمانەکەدا دەوری “پیرباڵ” دەگێڕێت بۆ کۆکردنەوەی زانیاری وردی ژیانی کەسایەتییەکان. لە هەمان کاتدا کەسایەتییەکانی دیکەش لە زۆر شوێندا ڕۆڵی گێڕەڕەوە دەبینن و کارەکتەرەکان بۆچوونیان لەگەڵ یەکتری جیاوازە.
دیالۆگی درامی: نووسەر لە کاتی خستنەڕووی کێشە دەروونییەکاندا جەخت لەسەر دیالۆگ دەکاتەوە. بەکارهێنانی زمانی گشتی و لۆکاڵی: نووسەر بە ڕاشکاوی کۆمەڵێک وشە، دەستەواژەی ناو شار (بازاڕ)، ڕستەی ڕۆژانەی بەکارهێناوە بە بێ پەنابردنە بەر هێما و سیمبولی ئاڵۆز.
بەکارھێنانی فەنتازیا و شکاندنی قودسیەت: تێکشکاندنی پیرۆزییە خەیاڵی و فەنتازییەکان (وەک موسڵمانبوونی مام هاڕوونی جولەکە لەژێر کاریگەری مەقامەکانی شەهابە) بەشێکە لە تەکنیکی داڕشتنی رووداوەکان.
سەرچاوە:
فەرهاد پیرباڵ، ٢٠٠٨، حیکایەتەکانی باوکم، چاپخانەی شڤان، سلەمانی
جۆزێ ساراماگۆ، بیرەوەری قەشەیەک، وەرگێڕانی دلاوەر عەبدوڵلا
Gangs of new York 2002