نووسینی، هیمداد حوسێن
ڕۆمانی کوردی هاوچەرخ هەمیشە وەک ئاوێنەیەک وابووە بۆ ڕەنگدانەوەی ئازارە قووڵەکانی تاک و کۆمەڵگە، بەتایبەت کاتێک باس لە قۆناغە هەستیارەکانی گۆڕانی تەمەن و پێکدادانی خەونەکان لەگەڵ واقیعدا دەکات. ئەم ڕۆمانەی لەبەردەستماندایە، گەشتێکی سۆزداری و دەروونیی تراژیدییە، کە تێیدا نووسەر چیرۆکی قۆناغی زانکۆ تا سەرەتای ڕووبەڕوبوونەوەیان لەگەڵ واقیعی تاڵ و دڵڕەقی ژیان دەگێڕێتەوە. قۆناغی زانکۆ وەک پەناگەیەک لە ژێر سێبەری دڵەڕاوکێدا
سەرەتای زنجیرە ڕووداوەکان لە نێو تەمومژی تاقیکردنەوەکان و قورسیی ژیانی ئەکادیمیدا دەست پێدەکات. زانکۆ لێرەدا تەنها شوێنێکی خوێندن نییە، بەڵکو وەک پەناگەیەکی کاتی دەردەکەوێت، کە کارەکتەرەکان لە پشت تاقیکردنەوە و کاتژمێرە درێژەکانی خوێندنەوە، دڵەڕاوکێی ناوخۆیی و گۆڕانکارییە دەروونییەکانی خۆیانی تێدا دەشارنەوە. نووسەر بە جوانی نیشانی دەدات چۆن ماندوێتیی جەستەیی تێکەڵ بە ماندوێتیی ڕۆحی دەبێت. کارەکتەری نەشمیل لێرەوە وەک هێمایەکی بێدەنگی و کشانەوە سەر هەڵدەدات، کچێک، کە پێکەنینەکانی کاڵ دەبنەوە و بەرەو ژیانێکی ناچاری و دواتر کارەساتاوی، کە دلێردەبێتە قوربانی، یان خۆی دەکاتە قوربانی ژن، بۆ پاراستنی خۆشەویستەکەی، لە کاتێکدا گێڕەرەوە بە بێدەنگی و بە جۆرێک لە ترسی دەرنەبڕینی خۆشەویستی، تەنها چاودێری دەکات.
لەگەڵ چوونە ناو بەشەکانی دواتر، ڕۆمانەکە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بەخۆوە دەبینێت. کەشوهەوای پایز و زستان و تەمومژی، گفتوگۆکانی نێوان گێڕەرەوە و دڵێر دەروازەیەک دەکەنەوە بۆ ناسینی ئەو قورساییە کۆمەڵایەتی و خێزانییانەی، کە لە دەرەوەی زانکۆ چاوەڕێی ئەم گەنجانە دەکەن. دڵێر نوێنەرایەتی ئەو دەنگە لۆژیکی، بەڵام بێهیوایە دەکات، کە دەزانێت خەونەکانی گەنجێتی لەبەردەم نەریت و ئەرکە خێزانییەکاندا هێزی خۆڕاگرتنیان نابێت. لێرەوەیە، کە سێبەری کارەساتێکی گەورەتر کە پەیوەستە بە کەسایەتی نەشمیل و دلێر، بەسەر کەشەکەدا دەکشێت.
ڕۆمانەکە بە کۆتاییەکی کراوە بەڵام تژی لە خەم ڕامانمان بۆ دروست دەکات، کە چۆن مرۆڤ دەکرێت تەنها لە وەرزێکی کورتدا بژی، بەڵام ناچار بێت بۆ تەواوی تەمەنی باری گران و خەمی ئەو وەرزە تێپەڕیوە هەڵبگرێت.
نووسەر بە جوانی پێکدادانی نێوان خەونی کەسیی گەنجێتی و بەربەستەکانی کۆمەڵگە و خێزان نیشان دەدات. دڵێر دەبێتە هێمای ئەو گەنجە واقیعبینەی، کە ناچارە مل بۆ نەریت کەچ بکات، ئەمەش وای کردووە ڕۆمانەکە ڕەهەندێکی ڕەخنەیی کۆمەڵایەتیی بەهێزی هەبێت.
بەهۆی زاڵبوونی مۆنۆلۆگی ناوەکی، وەسفی درێژدادڕی دۆخی دەروونی و یادەوەرییەکان، ڕیتمی جووڵانی ڕووداوەکان لە هەندێک شوێندا زۆر سست دەبێت. خوێنەرێک، کە حەزی لە ڕۆمانی پڕ لە ڕووداوی خێرا و سوپرایز بێت، ڕەنگە لەم بەشانەدا تووشی بێزاری، یان ساردبوونەوە ببێت لە خوێندنەوە.
تۆنی خەمۆکی و ماتەمینی لە سەرەتای لاپەڕەکانەوە تا کۆتایی بە یەک ئاست دەمێنێتەوە. نەبوونی بازدانی سۆزداری، یان کاتی گەشاوە و ئەرێنی تەنانەت لە یادەوەرییەکانی زانکۆشدا، وای کردووە، کە دەقەکە کەمێک یەکڕەنگبێت و باری دەروونیی خوێنەر بە تەواوی قورس بکات بەبێ ئەوەی هیوایەکی بچووکیش بهێڵێتەوە.
لە زۆر شوێندا، لەبری ئەوەی کارەکتەرەکان لە ڕێگەی دەمەتەقێ و دیالۆگی ڕاستەوخۆوە بیروڕای خۆیان دەربڕن، گێڕەرەوە دێت و بە شێوەی ڕاپۆرت یان مۆنۆلۆگ کورتەی قسەکانیان، یان کورتەی دۆخی دەروونییان دەگێڕێتەوە. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کارەکتەرەکانی دەوروبەر بەتایبەت کارەکتەری نەشمیل زیاتر وەک کەرەستەی بێدەنگ دەربکەون و دەنگی سەربەخۆی خۆیان کەمتر بگاتە خوێنەر.
کارەکتەرەکان لەبەردەم کێشە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکانیاندا زۆر پاسیڤ (ناچالاک) و بێدەسەڵاتن. یەکسەر تەسلیمی واقیع دەبن وەک ئەوەی هیچ ئیرادەیەکی ئازادیان نەبێت. ئەم ڕوانگە فەلسەفییە بڕوابوون بە چارەنووسی ڕەها، ڕەنگە لە ڕوانگەی ڕەخنەی هاوچەرخەوە وەک لاوازییەک لە گەشەکردنی کارەکتەردا تەماشا بکرێت.
ڕۆمانی (ماڵئاوا گوڵی خەم) و کۆنتێکستی مێژوویی
بۆ ئەوەی دادپەروەر بین لەگەڵ دەقەکەدا، کاتێک دەگەڕێینەوە بۆ کۆتایی دەیەی هەشتاکان (ساڵی ١٩٨٨)، دەبینین زمانی ئەدەبیی کوردی لە ژێر کاریگەریی شۆڕش، کارەساتی سیاسی، و کۆتوبەندی قورسی کۆمەڵایەتیدا بووە. لەو سەردەمەدا نووسینی ڕۆمانێک، کە کێشەی دەروونیی تاک، پەیوەندیی نێوان کچ و کوڕ لە زانکۆ، بێدەنگیی کۆمەڵگە بکاتە تەوەری سەرەکی دوور لە دروشمی سیاسیی باو، هەنگاوێکی بوێرانە و نوێخوازانە بووە.
بەکارهێنانی تەکنیکی مۆنۆلۆگ و گەڕانەوە بۆ دواوە لە قەبارەیەکی کورتدا (١٠٥ لاپەڕە)، بۆ ئەو کاتە جۆرێک بووە لە تاقیکردنەوەی سۆسیۆ و دەروونی، کە ئەدەبیاتی ئێمە پێویستی پێی بووە بۆ تێپەڕاندنی قۆناغی چیرۆکی ئاسایی.
بۆچی ئێستا (لە ساڵی 2026دا) کەمێک سادە دێتە بەرچاو؟
ئەم هەستەی تەواو دروستە و هۆکارەکەی یاسای گەشەکردنی ئەدەبیاتـە. لە دوای ڕاپەڕین و بەتایبەت لە دوو دەیەی ڕابردوودا، ڕۆمانی کوردی بازدانێکی گەورەی بەخۆوە بینی
فراوانبوونی تەکنیک، خوێنەری ئێستا ڕاهاتووە بە شێواز و فۆرمی تازە ڕیالیزمی جادوویی، لەبەرئەمە، کاتێک دەقێکی هەشتاکان دەخوێنێتەوە، کە هێڵێکی گێڕانەوەی تاڕادەیەک ڕاستەوخۆ و یەکدەنگی هەیە، هەست بە سادەیی، یان سەرەتاییبوونی تەکنیکەکە دەکەیت.
زمانی ئەدەبیی هاوچەرخ پتر مەیلی بەرەو ڕووتکردنەوەی دەق و دیالۆگی ڕیالیستی هەیە، لە کاتێکدا زمانی ئەم ڕۆمانە هێشتا بەشێکی زۆری بارگاوییە بە شێوازی گوزارشتی ڕۆمانسی و خەمۆکی، کە ڕەنگە بۆ خوێنەری مۆدێرن کەمێک کلاسیکی، یان دووبارە دەربکەوێت.
ئەم جۆرە بەرهەمانە لە مێژووی ئەدەبیاتی ئێمەدا وەک حەڵقەی گواستنەوە تەماشا دەکرێن. ئەوان بەردی بنەغەیان دانا بۆ ئەوەی دواتر ڕۆماننووسانی نەوەی نوێ بتوانن تەکنیکی ئاڵۆزتر و گەورەتر تاقی بکەنەوە. بۆیە وەک فۆرم و تەکنیک بۆ مۆدێلی دونیای هاوچەرخ سادەیە، بەڵام وەک بەشێک لە مێژووی گەشەکردنی گوتاری ڕۆمانی کوردی، بەهای مێژوویی و ڕێزلێنانی خۆی دەپارێزێت.
ئەم نووسەرانە ڕێخۆشکەرن، ئەوان لە سەردەمێکدا، کە ڕەنگە تەکنیكی ڕۆماننووسین، چاپ و بڵاوکردنەوە، یان تەنانەت ئازادی دەربڕین لە ئاستی ئێستادا نەبووبێت، چاونەترسانە هاتوونەتە پێشەوە. ئەگەر کارەکانی ئەوان نەبووایە، نەوەکانی دوای ئەوان نەیاندەتوانی لەسەر زەمینەیەکی ڕەق و ئامادەکراو دەست بە نووسینی شاکارە گەورەکان بکەن.
لە ڕەخنەی ئەدەبیدا، جیاوازی دەکرێت لە نێوان بەهای هونەریی ڕەها و بەهای مێژوویی. لە جیهاندا ئەم بەرهەمانە، وەک پەنجەرەیەک دەبینن بۆ تێگەیشتن لە عەقڵییەت، زمان، کێشە کۆمەڵایەتییەکانی ئەو سەردەمە تەنانەت ئەگەر لە ڕووی تەکنیکەوە بۆ گۆڕانکارییەکانی ئێستا سادە بن، بەڵام لە کاتی خۆیدا بازدانێکی گرنگ بوون.
ڕۆژگارێک لە کوردستان، نووسینی ڕۆمان و چیرۆک تەنیا کارێکی ئەدەبی نەبووە، بەڵکو بەشێک بووە لە پاراستنی ناسنامە و زیندووکردنەوەی زمان. ڕەخنەگران ڕێز لەم بەرهەمانە دەگرن، چونکە لە سەردەمی خۆیاندا نەیانهێشتووە زمانی کوردی لە بواری پەخشانی هونەریدا پاشەکشە بکات.
ئەم بەرهەمانە وەک ئەو پردە دەبینرێن، کە قۆناغی ئەدەبی کۆن (کلاسیک) دەبەستێتەوە بە قۆناغی نوێ (مۆدێرن و پۆستمۆدێرن). نووسەرانی ئەم دەقانە قوربانییان بە ناوبانگی ئەدەبی خۆیان داوە لە داهاتوودا، بۆ ئەوەی ببنە سەکۆیەک، کە ئەدەبی کوردی پێیدا تێپەڕێت بەرەو جیهان.
سەرچاوە:
حوسێن، هیمداد، ٢٠٢١، ماڵئاواگوڵی خەم، چاپی چوارەم، بڵاوکراوەکانی کتێتبخانەی سۆفیە\ کۆیە،