دلۆڤان رەحیم – ههولێر
بڕیارە لە دوو سێ رۆژی داهاتوودا، شاندێکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان سەردانی بەغدا بکات و لەگەڵ بەرپرسانی حکوومەتی نوێی عێراق بەتایبەت لەسەر پرسی نەوت و گاز کۆببنەوە، بڕیاریشە ناوەڕەاستی ئەو مانگە پڕۆژەیاسای بودجەی عێراق بچێتە پەرلەمانی عێراق و دواتر دوای دوو خوێندنەوە وەکو یاسا پەسند بکرێت .
سەردانەکەی شاندی هەرێمی کوردستان دەبێتە یەکەم سەردانی فەرمی دوای پێکهێنانی حکوومەتی نوێ، یەکەم گفتوگۆی نێوان دوو حکومەتیشە لەماوەی زیاتر لە ٦ مانگدا، تایبەت دەبێت بە پرسی نەوت و گاز و بەشی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی 2023 دا .
لەدوای تێپەڕینی وادەی یاسایی لە حکوومەت و بوونی حکوومەتی کاربەڕێکەر، هەرێمی کوردستان بەوشێوەیەی لە یاسای بودجەی 2021 دا هاتبوو، بەشەی بودجەی بۆ نەهاتووە، مانگانە بەپێی رێککەوتن و هەرچەندە لە شایستەی خۆیشی کەمترە بەڵام دەبوو 200 ملیار دیناری بۆ بنێردرێت، بەڵام چەند مانگێکە ئەو پارەیە نەنێردراوە، هیچ دەقێک لە بەشە بودجەی هەرێمی کوردستان جێبەجێ نەکراوە، بەتایبەت کە هەرێمی کوردستان بە مافی خۆی دەزانێ ئەو پارەیە وەکو شایستەی خۆی بنێردرێت بۆ مووچەی فەرمانبەران .
سەردانەکەی شاندی هەرێمی کوردستان لەکاتێکدایە، وەزارەتی دارایی عێراق دەستی کردووە بە ئامادەکردنی پڕۆژەیاسای بودجەی 2023، بڕیاریشە دوای تەواو بوونی لە وەزارەتی دارایی بنێردرێتە ئەنجوومەنی وەزیران پاش پەسندکردنی رەوانەی پەرلەمانی عێراق دەکرێت.
چاوەڕێ ناکرێت ئامادەکردنی بودجەی عێراق زۆر بخایەنێت، پێشتر وەزیری دارایی لەو حکوومەتەی ئێستا بەرپرس بووە لە ئامادەکردنی بودجە لە وەزارەتی دارایی، بۆیە پاش دەستکاریکردنی کەم چاوەڕێ دەکرێت بنێردرێتە ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق، ئەندامانی لیژنەی دارایی لە پەرلەمان دەڵێن وەزیری دارایی خۆی وردەکاری تەواوی وەزارەتەکە و بودجە دەزانێ بۆیە ئامادەکردنی پڕۆژەیاسای بودجە ئەوەندە ناخایەنێت .
عێراق بەهۆی بوونی حکوومەتی کاربەڕێکەر نەیتوانی لەماوەی ساڵی رابردوو بودجەی پەسندکراوی هەبێت، بە ناچاری پشتی بە جێبەجێکردنی یاسای کارگێڕی دارایی کرد کە بریتییە لە خەرجکردنی یەک لەسەر ١٢ـی بودجەی گشتی.
کاریگەرییەکانی بێ بودجەیی لەسەر خەڵک دەرکەوتووە
خەڵکی ئاسایی لە بەغدا و پارێزگاکانی دیکە بێ ئومێدن، چونکە حکوومەتی کاربەڕێکەر نەیتوانی بە گوێرەی پێویست خزمەتگوزارییەکان دابین بکات، چاویان لە حکوومەتی نوێیە بەتایبەت بۆ کارەبا و ئاو، بێکاری لە عێراق بەتایبەت لە نێو گەنجاندا زیادی کردووە، عێراقیش لە ژێر کاریگەری تووندی گۆڕانی کەش و هەوایە، بەتایبەت لە کشتوکاڵ و کەرتی دیکە، ماوەیەک لەمەوبەریش لە باشووری عێراق بە تایبەت لە بەسرە خۆپێشاندان و ناڕەزایەتی زۆر هەبوون لەسەر بڕانی کارەبا خۆپێشاندەران لەگەڵ پۆلیس پێکیان دادا لە میسان و زی قاریش بە هەمان شێوە ئاڵۆزی روویدا و دەیان خۆپێشاندەر دەستگیرکران و دەیانی دیکەش لە نێویاندا هێزە ئەمنییەکان برینداربوون .
ئەوە لەکاتێکدایە بودجە و یاسای بودجە دەتوانێ سەرەکیترین کێشەی نێوان هەولێر و بەغدا چارەسەر بکات ، چونکە مشتومڕی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر بودجە و نەوت چەندین ساڵە بەردەوامە، یەکێک لە هۆکارەکانیش نەبوونی یاسای نەوت و گازە لە عێراق، بەپێی گوتەی شارەزایان ئەو یاسایە دەتوانێ زۆر پرس چارەسەر بکات، بەڵام بەشێکی لایەنە عێراقییەکان لەگەڵ پەسندکردنی نین، سەرەڕای ئەوەش هەرێمی کوردستان بەپێی ماددەکانی 112 و 115ـی دەستووری عێراق مافی خۆیەتی سیاسەت و بەرهەمهێنانی نەوت و گاز بەڕێوەببات، بەتایبەت لەو کێڵگانەی لە ٢٠٠٥دا نەوتیان تێدا بەرهەم نەدەهێنرا ، بە گوێرەی ماددەی 111 کە دەڵێت:” نەوت و گاز موڵکی هەموو گەلی عێراق لە هەموو هەرێم و پارێزگاکان” دەبێت ئەوان ئیدارەی مەلەفی نەوت و گاز بکەن ، بەڵام ماددەی ١١٥ دەڵێت :” هەموو ئەو دەسەڵاتانەی حەسری نین بۆ حکومەتی فیدراڵی، لە دەسەڵاتی هەرێـ م و ئەو پارێزگایانە دایە لە چوارچێوەی هەرێمێک رێکنەخکراون، بۆیە هەرێمی کوردستان دەڵێت بە گوێرەی ئەو ماددەیە مافی خۆیەتی ئیدارەی داهات و فرۆشتنی نەوت و گاز بکات ، لەگەڵ ئەوەش لە دەستووردا هاتووە ئەگەر ناکۆکی هەبوو، پێشبینە دەبێت بۆ یاسای هەرێم و پارێزگاکان بێت.