ئەژین عەبدوڵڵا – هەولێر
شێرپەنجەی مەمک لە سەرووی لیستی باوترین نەخۆشییە شێرپەنجەییەکانە لەنێو خانمان لەسەر ئاستی جیهان، بەڵام پێشکەوتنە خێراکانی زانستی پزیشکی و پشکنینی پێشوەختە هاوکێشەکەیان بە تەواوی گۆڕیوە. ئەم نەخۆشییە چیتر کۆتایی ڕێگاکە نییە، بەڵکوو دۆخێکی تەندروستیی فرەڕەهەندە کە لە ڕێگەی تێگەیشتن لە نەخشەی بۆماوەیی، دەستنیشانکردنی پێشوەختە و بەکارهێنانی چارەسەری ئاراستەکراو، دەتوانرێت بە سەرکەوتوویی ڕووبەڕووی ببینەوە و ژیانی هەزاران خانم لە مەترسی ڕزگار بکرێت.
بڵاوبوونەوە و هۆکارەکانی مەترسی (Risk Factors)
بەپێی داتاکانی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO)، شێرپەنجەی مەمک پلەی یەکەمی گرتووە لەنێو شێرپەنجە دەستنیشانکراوەکانی جیهاندا؛ پیاوانیش دەکرێت تووش ببن، هەرچەندە کەمتر لە ١٪ی سەرجەم حاڵەتەکان پێکدەهێنن. دیارترین هۆکارە مەترسیدارەکانیش بریتین لە:
* هۆکارە بۆماوەییەکان: ٥٪ بۆ ١٠٪ی حاڵەتەکان پەیوەستن بە بازدانی جینات، بەتایبەتی لە جینی BRCA1 و BRCA2، کە مەترسیی تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمک و هێلکەدان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز دەکەنەوە.
* بەرکەوتنی درێژخایەنی هۆرمۆنی ئیسترۆجین: زوو دەستپێکردنی سووڕی مانگانە (پێش تەمەنی ١٢ ساڵی)، درەنگ کەوتنەسەر تەمەنی بێئومێدی (دوای تەمەنی ٥٥ ساڵی)، منداڵنەبوون یان درەنگ منداڵبوون، شانبەشانی بەکارهێنانی درێژخایەنی چارەسەری هۆرمۆنیی جێگرەوە (HRT).
* شێوازی ژیان: زیادبوونی کێش و قەڵەوی (بەتایبەت دوای وەستانی سووڕی مانگانە)، کەمیی چالاکیی جەستەیی، خواردنەوە کحوولییەکان و جگەرەکێشان.
دەستنیشانکردنی پێشوەختە و پشکنین (Screening & Diagnosis)
پشکنینی پێشوەختە بەردی بناغەی ڕزگارکردنی ژیانی تووشبووانە، لەم بوارەشدا چەندین تەکنیکی پزیشکی بەکاردێن:
*مامۆگرافی (Mammography): ستانداردی زێڕینە بۆ پشکنینی پێشوەختە؛ توانای دەستنیشانکردنی گرێ و نیشانە سەرەتاییەکانی هەیە چەندین ساڵ بەر لەوەی گرێکە بە دەست هەستی پێ بکرێت.
* سۆنەر (Ultrasound) و تیشکی لەرەلەری موگناتیسی (MRI): سۆنەر ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت لە جیاکردنەوەی کیس لە گرێی ڕەق، بەتایبەت بۆ ئەو خانمانەی خاوەن شانەی مەمکی چڕن (خانمانی گەنج). تەکنیکی MRI بە پلەی یەکەم بۆ ئەو کەسانە بەکاردێت کە مەترسیی بۆماوەییی بەرز لە خێزانەکەیاندا هەیە.
* پشکنینی شانەیی (Biopsy): بڕیاردەری کۆتاییە بۆ سەلماندنی نەخۆشییەکە؛ لە ڕێگەی وەرگرتنی نموونەیەک لە شانەی گرێکە، نەک تەنیا شێرپەنجەییبوونی دەسەلمێنرێت، بەڵکوو تایبەتمەندییە بایۆلۆژی و وەرگرەکانی خانەکەش دیاری دەکرێن.
تایبەتمەندییە بایۆلۆژییەکان و جۆری گرێکان
لە ڕوانگەی زانستییەوە شێرپەنجەی مەمک یەک نەخۆشیی یەکپۆش نییە؛ بەڵکوو بەپێی جۆری وەرگرە کیمیایی و هۆرمۆنییەکانی سەر ڕووی خانەکە (وەک وەرگرەکانی ئیسترۆجین، پرۆجسترۆن و پرۆتینی HER2) دابەش دەبێت. دیاریکردنی ئەم وەرگرانە نەخشەڕێگای چارەسەر دیاری دەکات، تاوەکوو چارەسەری هۆرمۆنی، بەرگری یان بایۆلۆژیی گونجاو دیاری بکرێت.
کۆڵەکەکانی چارەسەر
چارەسەرکردن پڕۆسەیەکی دەستەجەمعییە و لە ڕێگەی تیمێکی فرەپسپۆڕی پزیشکییەوە بەڕێوەدەچێت:
* نەشتەرگەری:
* نەشتەرگەریی پاراستنی مەمک (Breast-Conserving Surgery / Lumpectomy) کە تێیدا تەنها گرێکە لادەبرێت هاوشان لەگەڵ پشکنینی گرێ لیمفاویی پاسەوان (Sentinel Node Biopsy).
* نەشتەرگەریی لابردنی تەواوەتیی مەمک (Mastectomy) بەپێی قەبارە و جۆری گرێکە.
* چارەسەری تیشکی (Radiotherapy): قۆناغێکی ستاندارد و بنەڕەتییە دوای نەشتەرگەریی پاراستنی مەمک بۆ کەمکردنەوەی ئەگەری سەرهەڵدانەوەی ناوچەییی گرێکە، هەروەها لە هەندێک حاڵەتی مەترسیداردا دوای لابردنی تەواوەتیی مەمکیش بەکاردێت.
* چارەسەرە گشتگیرەکان (Systemic Therapy):
* چارەسەری کیمیایی: بەپێی قەبارەی گرێ، تووشبوونی گرێ لیمفاوییەکان و جۆری خانەکان بڕیاری لەسەر دەدرێت.
* چارەسەری هۆرمۆنی: بۆ ئەو جۆرانەی کە هەستیارن بە هۆرمۆنەکان.
* چارەسەری ئاراستەکراو و بەرگری (Targeted & Immunotherapy): بەپێی نیشاندەرە بایۆلۆژییەکان بەکاردێن بۆ لەناوبردنی ڕاستەوخۆی خانە شێرپەنجەییەکان بەبێ زیانگەیاندن بە خانە ساغەکان.
نیشانە سەرەکییەکان کە بەدواداچوونی دەستبەجێ دەخوازن
پسپۆڕان هۆشداری دەدەن لەگەڵ هەستکردن بە هەر یەکێک لەم گۆڕانکارییانە، بەبێ دوودڵی سەردانی پزیشک بکرێت:
* دروستبوونی گرێ یان ئەستووربوون و ڕەقبوون لە مەمک یان ژێرباڵدا.
* هەر گۆڕانکارییەکی نادیار لە قەبارە، شێوە، یان هاوسەنگیی مەمکدا.
* چاڵبوون، تێکچوون، چرچبوون، یان گۆڕانی پێستی مەمک بە شێوەیەک وەک توێکڵی پرتەقاڵی لێ بێت.
* چوونەناوەوەی گۆی مەمک، یاخود دەرچوونی هەر شلە و دەردراوێکی نائاسایی.