ئاریان دەرگەلەیی
پاوڵ سمۆلێنسكی (٢٠٢٣_١٩٥٩) ڕۆژنامەنووس و ڕاپۆرتنووس و نووسەرێکی هەرە دیار و كاریگەری جیهان بوو؛ ئەو بە درێژایی دەیان ساڵ كاركردنی لە ڕۆژنامەی ناوداری پۆڵۆنی (Gazeta Wyborcza)، توانیی ببێتە بەشێكی گرنگ لە ئەدەبیاتی ڕاپۆرتنووسی (Reportage) لە ئەوروپادا.
سەرەتای كار و خەباتی سیاسی
سمۆلێنسكی لە ساڵانی هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا و لە سەردەمی كۆمۆنیزم لە پۆڵۆنیا، دەستی بە كاری ڕۆژنامەنووسی كرد. لە ڕێگەی بڵاوكراوە نهێنی و ژێر زەمینییەكانەوە بابەتی دەنووسی و پشتگیری لە بزووتنەوەی سۆلیداریتی (Solidarność) دەكرد. ئەم ئەزموونە سەرەتاییەی وای لێ كرد هەمیشە پارێزەری ئازادیی دەربڕین و مافی مرۆڤ بێت.
گرنگیدان بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پرسی كورد
ئەو شتەی سمۆلێنسكی لە زۆربەی ڕۆژنامەنووسانی دیكەی ئەوروپا جیا دەكردەوە، خولیای قووڵی بوو بۆ تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەو چەندین پەرتووكی بەپێزی لەسەر كێشەكانی فەلەستین، ئیسرائیل، عێراق و ئۆكراینا نووسی.
لەنێو بابەتی گەلانی ناوچەكەدا، پرسی كورد جێگەیەكی تایبەتی لە دڵ و كاری ڕۆژنامەنووسی ئەودا هەبوو:
گەشتەكانی بۆ كوردستان: سمۆلێنسكی چەندین جار سەردانی هەرێمی كوردستانی كرد و لە نزیكەوە چاوی بە خەڵكی ئاسایی، پێشمەرگە و، كەسایەتییەكان كەوت.
پەرتووكی “چاومان فرمێسكی لێ بڕا”: یەكێك لە بەناوبانگترین پەرتووكەكانی لەسەر كورد بە ناوی Oczy zasypane piaskiem (یان پەرتووكەكانی دیكەی لەسەر ئەزموونی كورد لە عێراق) نووسی، كە تێیدا مێژووی پڕ لە ئازار، جێنۆساید، ئەنفال و، خەباتی رزگاریخوازی گەلی كوردی بۆ خوێنەری پۆڵۆنی و ئەوروپی شی كردەوە.
دەنگی كورد لە ئەوروپا: ئەو هەوڵی دەدا چەمكی كێشەی كورد لە بابەتێكی سیاسیی پەتییەوە بگوازێتەوە بۆ چیرۆكی مرۆڤایەتی، تا ئازار و هیواكانی كورد بگەیەنێتە جیهانی ڕۆژئاوا.
شێوازی نووسین
شێوازی ڕاپۆرتنووسی سمۆلێنسكی پشتی بە گوێگرتنی قووڵ دەبەست. ئەو زیاتر پشتی دەبەست بە دانیشتن لەگەڵ خەڵكی گوندەكان، ئاوارەكان و، قوربانیانی جەنگ بنەمای ڕاپۆرتەكانی بوون. نووسینەكانی ڕاستگۆیانە، پڕ لە سۆز و، لە هەمان كاتدا بێلایەن و ڕەخنەگرانە بوون.
پاوڵ سمۆلێنسكی لە سەرجەم كار و ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەكانیدا تیشكی دەخستە سەر ئەم بابەتە سەرەكیانە:
پرسی كورد و كوردستان: ئازارەكان، مێژووی ئەنفال، جێنۆساید و خەباتی رزگاریخوازی گەلی كورد. ئەو لە ڕێگەی گەشتەكانی بۆ باشووری كوردستان و ئەزموونی ڕاستەوخۆ لەگەڵ خەڵكی ئاسایی و پێشمەرگەدا، چیرۆكی مرۆڤایەتیی كوردی گەیاندە خوێنەرانی پۆڵۆنیا و ئەوروپا.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: كێشە ئاڵۆزەكانی ناوچەكە، لەوانە ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین، بارودۆخی عێراق دوای جەنگ و، ژیانی ڕۆژانەی خەڵك لە نێوەندی ئاڵۆزییە سیاسییەكاندا.
ئازادی و مافی مرۆڤ: پارێزگاریكردن لە دەنگی چەوساوەكان و كەمینەكان لە ناوچە جیاوازەكانی جیهاندا، لەوانە ئۆكراینا و ناوچەكانی تری ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا.
دەنگی خەڵكی ئاسایی: لە شوێنی تیشكخستنە سەر لێدوانی سیاسییەكان، سمۆلێنسكی سەرنجی لەسەر چیرۆكی ژیانی قوربانیانی جەنگ، ئاوارەكان و، ئەو كەسانە بوو كە دەنگیان بە جیهان نەدەگەیشت.
لە بارەی هەرێمی كوردستانەوە
١. گەشت بۆ كوردستان: لە حەزەوە بۆ توێژینەوەی مەیدانی
سمۆلێنسكی بە درێژایی زیاتر لە دەهەیەك چەندین جار سەردانی هەرێمی كوردستانی كرد. ئەو تەنها لە ناو شارە گەورەكان نەمایەوە بەڵكو گەشتی بۆ گوندە دوورەدەستەكان، ناوچە شاخاوییەكان و، كەمپەكانی ئاوارەكان كرد.
تێڕوانینی ئەو بۆ كوردستان لە پەرتووكە بەناوبانگەكەی “بادامی سەوز: یان كورد بۆچی بۆ جیهان پێویستن؟ (Zielone migdały، czyli po co światu Kurdowie)ـدا رەنگی دایەوە. لەم پەرتووكەدا، سمۆلێنسكی وێنەیەكی جیاواز لە كورد نیشان دەدات؛ نەتەوەیەك كە بێدەوڵەتە، بەڵام خاوەنی كولتوور، مێژوو و، ڕووحێكی نەبەزە كە بەرگری لە بەها مرۆییەكان دەكات.
٢. گێڕانەوەی كارەساتەكان: ئەنفال و هەڵەبجە بە زمانی مرۆیی
تەوەرێكی سەرەكی لە نووسینەكانی سمۆلێنسكیدا، بەڵگەداركردنی تاوانەكانی ڕژێمی بەعس بوو بەرامبەر كورد:
كیمیابارانی هەڵەبجە و ئەنفال: سمۆلێنسكی بە وردەكاریی هەستبزوێنەوە باسی لە بەكارهێنانی چەكی كیمیایی كرد. لە توێژینەوەكانی و چاوپێكەوتنەكانی لەگەڵ ڕزگاربووانی ئەنفال، وێنەی ئەو دایكانەی كێشا كە لە سنوورەكاندا بە هۆی برسییەتی و سەرماوە شیری خۆیان بۆ كۆرپەكانیان نەمابوو.
گواستنەوەی ئازار بۆ خوێنەری پۆڵۆنی: سمۆلێنسكی جەختی لەوە دەكردەوە كە ئازاری كورد تەنها مێژوویەك نییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵكو ویژدانی برینداری تەواوی مرۆڤایەتییە.
٣. سەرهەڵدانی داعش و پێشمەرگە: بەربەستی بەرگری لە شارستانیەت
لە دەستپێكی هێرشەكانی ڕێكخراوی داعش لە ساڵی ٢٠١٤، سمۆلێنسكی جارێكی دیكە لە بەرەكانی جەنگەوە ڕاپۆرتی بڵاو دەكردەوە. لە وتار و چاوپێكەوتنەكانیدا بۆ میدیاكانی پۆڵۆنیا، ئەو ئاماژەی بە خاڵێكی جەوهەری كرد:
“كوردەكان تەنها بەرگری لە خاكی خۆیان ناكەن، بەڵكو بە نیابەتی تەواوی جیهان و ئەوروپا ڕووبەڕووی توندڕەوی و فاندامێنتاڵیزم بوونەتەوە.”
ئەو بە ڕێزەوە باسی لە ڕۆڵی پێشمەرگە و هێزە كوردییەكان دەكرد، بەتایبەت لە ڕزگاركردنی ئێزدییەكان لە شەنگال و ڕاگرتنی مەترسییەكانی داعش لەسەر ناوچەكە.
٤. هاوشێوەیی مێژوویی: بەراوردی كورد و پۆڵۆنییەكان
یەكێك لە لایەنە سەرنجڕاكێشەكانی نووسینی
سمۆلێنسكی، دۆزینەوەی خاڵی هاوبەش بوو لە نێوان مێژووی پۆڵۆنیا و كوردستاندا:
دابەشبوونی خاك: هەروەك چۆن پۆڵۆنیا لە سەدەی هەژدەدا لە نێوان ئیمپراتۆریەتەكاندا دابەش كرا، كوردستانیش لە نێوان چەند دەوڵەتێكدا دابەش بوو. خەبات بۆ ئازادی: سمۆلێنسكی پێی وابوو كە ئیرادەی كورد بۆ پاراستنی زمان و زێدی خۆیان، زۆر لە ئەزموونی مێژوویی پۆڵۆنییەكان دەچێت لە بەرامبەر داگیركەراندا.
ئەنجام: میراتێك لە هاوسۆزی و ڕاستگۆیی
پاوڵ سمۆلێنسكی تا كۆچی دوایی لە ساڵی ٢٠٢٣، وەك پردێكی ڕۆشنبیری لە نێوان پۆڵۆنیا و كوردستاندا مێژووی تۆمار كرد. نووسینەكانی لەسەر كورد تەنها ڕاپۆرتی ڕۆژنامەوانی نەبوون، بەڵكو بەڵگەنامەی مێژوویی، ئەدەبی و، مرۆیی بوون كە ڕاستییەكانی پرسی كوردیان گەیاندە ناوەندە ڕۆشنبیرییەكانی ئەوروپا.
ئەو سەلماندی كە ڕۆژنامەنووسی ڕاستەقینە ئەوەیە بشێت ببێتە دەنگ بۆ ئەوانەی دەنگیان لەژێر زەبروزەنگدا كپ كراوە.