پەرژین جەعفەر حاجی رۆستەم
شۆڕشی ئەیلوول یەکێکە لە گرنگترین قۆناغەکانی مێژووی نوێی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە باشووری کوردستان. ئەم شۆڕشە تەنها چالاکییەکی سەربازی و سیاسی نەبوو، بەڵکو کۆمەڵەیەک بوو لە خەباتی سیاسی، کۆمەڵایەتی، نەتەوەیی و مرۆیی کە بەشێکی زۆر لە کۆمەڵگەی کوردی بەشداریی تێدا کرد. لە ناو ئەم کۆمەڵەیەدا، ئافرەتان بە شێوەیەکی جۆراوجۆر ڕۆڵێکی گرنگیان گێڕا؛ بەڵام زۆرجار ئەم ڕۆڵە لە نووسینە مێژووییەکاندا بە قەدەر ڕۆڵی پیاوان نەخراوەتە ڕوو.
ئافرەتی کورد لە شۆڕشی ئەیلوولدا تەنها بینەر یان پشتیوانی ناوخۆیی نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە پرۆسەی خەبات و بەرخودان. لە شار و گوند، لە ناوچە شاخاوییەکان و لە کۆمەڵگەی پەنابەراندا، بە شێوەی جیاواز بەردەوامیی خەباتی کوردی مسۆگەر کرد ،لە کاتی شۆڕشی ئەیلوولدا، گوند و کۆمەڵگەی کوردی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەریی جەنگ و سەرکوتکردنی حکومەتە ناوەندییەکەی بەسەرەوە بوو. زۆرێک لە پیاوان بۆ بەشداری لە خەبات و پێشمەرگایەتی دەچوونە شاخ، و ئەمە بارێکی قورسی لەسەر شان و پشتی ئافرەتان دانا ، ئافرەتان لەو ماوەیەدا بەرپرسیاریی ژیانی خێزان، پاراستنی منداڵان، دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکان و بەڕێوەبردنی کاروباری ڕۆژانەیان لە ئەستۆ بوو. بەڵام ئەم بەرپرسیارییە کۆمەڵایەتییە لەگەڵ بەرپرسیاریی نەتەوەیی و سیاسی تێکەڵ بوو ، بەم شێوەیە، ژنانی کورد بوونە بەشێک لە بنەمای کۆمەڵایەتیی شۆڕش؛ چونکە بەبێ بەردەوامیی ژیانی خێزان و گوند و بەبێ پشتیوانیی ئەو کۆمەڵگەیە، بەردەوامکردنی خەباتی شاخ بە ئاستی ئەوەی بوو، زۆر سەخت دەبوو ، یەکێک لە دیارترین ڕۆڵەکانی ئافرەتان، پشتیوانیی پێشمەرگە بوو ، لە زۆر ناوچەدا بە دابینکردنی خواردن، جل و بەرگ، ئاوی خواردنەوە و پێداویستییەکانی ژیان، یارمەتیی پێشمەرگەیان دەدا.
هەروەها لە کاتی گواستنەوەی پێداویستییەکان و پەیامەکاندا، هەندێک ئافرەت بە شێوەی نهێنی و لە مەترسییەکی زۆردا بەشدارییان کرد. ئەم جۆرە چالاکییە زۆرجار لە دەرەوە سادە دەردەکەوت، بەڵام لە واقعەتی شۆڕشدا کاریگەرییەکی گرنگی هەبوو ، ئافرەتانی گوندنشین بە تایبەتی لەگەڵ ژیانی پێشمەرگە پەیوەندییەکی نزیکیان هەبوو؛ چونکە زۆر جار پێشمەرگەکان لە ناوچە گوندنشینەکاندا شوێنی پەنا و پشتیوانییان دەدۆزییەوە. بۆیە ئافرەت بوو بە بەشێک لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی پشتگیریی شۆڕش ،،ڕۆڵی ئافرەت لە شۆڕشی ئەیلوول دا تەنها لە چوارچێوەی کارەکانی ماڵ و پشتیوانیی لۆجستیکی نەماوەتەوە. بە پەرەسەندنی هۆشیاریی نەتەوەیی، بەشێک لە ئافرەتان دەستیان کرد بە بەشداریی زیاتر لە بوارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان ، لە ڕێگەی پەیوەندییە خێزانی و کۆمەڵایەتییەکانەوە، بیرۆکەی خەبات و هۆشیاریی نەتەوەییان دەگواستەوە. ژنانی شۆڕشگێڕ هەوڵیان دەدا بەشێک بن لە دروستکردنی کەشێکی کۆمەڵایەتی کە تێیدا خەبات بۆ مافە نەتەوەییەکان بکەن لەو ڕوانگەیەوە، ڕۆڵی ئافرەت لە شۆڕشی ئەیلوول پێویستە وەک بەشێک لە مێژووی هۆشیاریی نەتەوەیی کورد بخوێندرێتەوە ، یەکێکی تر لە ڕوونترین تەوەرەکانی بەشداریی ئافرەتان، بەرگەگرتنی کاریگەرییەکانی سەرکوت کردن و سیاسەتی حکومەتی عێراق بوو لەو ڕووەوە هێرشە سەربازییەکان، ئاوارەبوون، وێرانبوونی گوندەکان و لەدەستدانی سەرچاوەکانی ژیان، ئافرەتانی کوردی بە ڕووبەڕووی بارودۆخێکی قورس کردەوە زۆر ئافرەت لە کاتی ئاوارەبووندا لەگەڵ منداڵ و پیر و نەخۆشەکاندا ڕووبەڕووی کەمبوونی خواردن، نەبوونی پەناگە و مەترسییەکانی جەنگ بوونەوە. ئەمەش بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشێکە لە مێژووی بەرخودانی ئافرەتی کورد بەرخودان لێرەدا تەنها مانای بەشداریی چەکداری نییە؛ بەڵکو مانای بەردەوامکردنی ژیان، پاراستنی خێزان، پاراستنی ناسنامە و ڕەتکردنەوەی ترس و سەرکوتیش دەگرێتەوە.
ئافرەت و پێشمەرگایەتی
لە مێژووی شۆڕشی ئەیلوولدا هەندێک ئافرەت بە شێوەی ڕاستەوخۆتر لە بوارەکانی خەبات و پێشمەرگایەتی بەشدارییان کرد. وەک مارگرێت جۆرج ئەم بەشدارییە نیشانەی گۆڕانێکی گرنگ بوو لە تێگەیشتن لە ڕۆڵی ئافرەت لە بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد بەشداریی ئافرەت لە خەباتی چەکداری تەنها بە مانای بەشداریی تاکەکەسێک نەبوو؛ بەڵکو پەیامێکی کۆمەڵایەتی و سیاسی بوو کە ئافرەتیش خۆی بە خاوەنی پرسی نەتەوەیی و چارەنووسی کۆمەڵگە دەزانی.
ئەم گۆڕانە لە دواترین قۆناغەکانی بزووتنەوەی کورددا کاریگەریی خۆی هەبوو و ڕێگای بەشداریی زیاتر بۆ ئافرەتان لە چالاکیی سیاسی و کۆمەڵایەتی خۆش کرد.
لە ڕاستیدا، ئەگەر شۆڕش بە چەک لە شاخدا بەرەنگاری دوژمن بووەوە ئەوا لە ناو خێزان و کۆمەڵگەداش بە پاراستنی زمان و ناسنامە و بیرەوەری بەردەوام بوو؛ و ئافرەت لە هەردوو بوارەکەدا شوێنێکی گرنگی هەبوو.
بۆچی ڕۆڵی ئافرەت کەمتر دیارە؟
یەکێک لە کێشەکانی نووسینە مێژووییەکان ئەوەیە کە زۆرجار مێژووی شۆڕش لە ڕوانگەی ڕووداوە سەربازی و سیاسییەکانەوە نووسراوە. لەم جۆرە مێژوونووسینەدا، ئەو کارانەی کە لە ناو ماڵ و گوند و کۆمەڵگەدا ئەنجام دراون، کەمتر دەبینرێن ، بۆیە پێویستە مێژووی شۆڕشی ئەیلوول لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتییەوەش بخوێندرێتەوە و پرسیار بکرێت: ئافرەتان چیان کرد؟ چۆن خێزانەکانیان بەڕێوە برد؟ چۆن پشتیوانییان لە پێشمەرگە کرد؟ چۆن لە ئاوارەبوون بەرگەیان گرت؟ و چۆن ناسنامەی نەتەوەیی پاراست؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە دەکرێت وێنەیەکی تەواوتر لە شۆڕشی ئەیلوولمان بدات.
لەکۆتاییدا دەتوانین بڵێین ڕۆڵی ئافرەت لە شۆڕشی ئەیلوول تەنها پەراوێزێک نەبوو ، لە مێژووی ئەو شۆڕشە، بەڵکو بەشێکی بنەڕەتییە لە تێگەیشتن لە چۆنیەتیی بەردەوامبوونی خەباتی کورد.ئافرەت لە شۆڕشی ئەیلوولدا لە چەندین بواردا بەشداری کرد: لە پاراستنی خێزان و کۆمەڵگە، پشتیوانیی پێشمەرگە، دابینکردنی پێداویستییەکان، گواستنەوەی پەیام و زانیاری، بەرگەگرتنی ئاوارەبوون و سەرکوتکردن ،پاراستنی زمان و کەلتوور، چارەسەرکردنی بریندارەکان ،و لە هەندێک حاڵەتدا بەشداریی ڕاستەوخۆ لە خەبات.
لەبەر ئەوە، مێژووی شۆڕشی ئەیلوول بەبێ دەنگ و بەشداریی ئافرەتانی کورد، مێژوویەکی ناتەواو دەبێت. ئافرەتان تەنها پشتیوانیی شۆڕش نەبوون؛ بەڵکو لە بنەمای کۆمەڵایەتیی ئەو بەرخودانەدا بوون کە شۆڕشی ئەیلوولیان کرد بە بەشێکی گرنگ لە مێژووی نوێی کورد.
ئەرکی مێژوونووسانی ئەمڕۆیە کە دەنگی ئەو ئافرەتانە زیاتر بخەنە ڕوو، یادەوەرییەکانیان کۆ بکەنەوە و بەڵگە و شایەتییەکانیان تۆمار بکەن؛ چونکە ناساندنی ڕۆڵی ئافرەت لە شۆڕشی ئەیلوول تەنها گەڕانەوەیەک بۆ ڕابردوو نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ نووسینەوەی مێژوویەکی تەواوتر و دادپەروەرانەتر لە خەباتی گەلێکی وەک گەلی کورد.
* توێژەری مێژووی سیاسی