سیاسەت پووچەڵکردنەوەی مین، یان دانانەوەی!

فازڵ میرانی
دانانەوەی مین و تەقاندنەوەیان، هاوکێشەیەکی زۆر دووبارەبووەوەی سیاسەتی عێراقە. بەڵگە شادەمار و بەرچاوەکانی ئەم کارە، هێندە دیارن بە بێدەنگی و ئینکارکردن پەردەپۆش ناکرێن؛ چونکە حاشاکردن لە ڕاستییەک، هەرگیز بوون و ڕوودانی ئەو ڕاستییە ناسڕێتەوە.
لە مەیدانی پاراستنی بەرژەوەندییەکاندا، هیچ جێگەیەک بۆ شەرمهێنانی سیاسی نامێنێتەوە؛ هەر دەوڵەتێک، جەماوەرێکی خاوەن شەرعییەت، یان تەنانەت هەر تاکێک کە هۆشیاری بەرامبەر شایستەکانی خۆی هەبێت، کاتێک ڕووبەڕووی مەترسییەکی بوونگەرایی دەبێتەوە، دەبێت شەرم وەلا بنێت. سەرنج بدەن کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بەڵکوو تەنانەت ئەو دەوڵەتانەی کە لەلایەن ئەوانی ترەوە بە چاوێکی هاوسۆزیی ئایدۆلۆجییەوە سەیر دەکرێن، تەنها لەڕێگەی بەرژەوەندییەکانی خۆیانەوە دەدوێن و بێباکن. ئەوان سیاسەت، حیساباتی ئەمنی و سەربازی و ئابوورییەکانیان دەجووڵێنن بۆ ڕاگرتنی پێگە و قووڵکردنەوەی سەقامگیریی خۆیان؛ تەنها لە عێراقدا نەبێت کە بڕیار لەپشت هێمای تەمومژاوی و پەردەی گوتاری ئاڵۆزدا دەشاردرێتەوە. بەڵام کاتێک بابەتەکە دەگاتە بەرژەوەندیی ڕەواو و دەستووریی توێژێکی عێراقی کە ڕازی نییە عێراق بەرەو هەڵدێر بڕوات، ئیدی هیچ سنوورێک بۆ زەوتکردنی مافەکان، هەڵبژاردنی نادادپەروەرانە و بەزاندنی سنوورەکان نامێنێتەوە؛ ڕەفتارێک کە ئێمە باجە قورسەکەیمان لە مێژوودا چەشتووە و لە ئێستاشدا دەیچێژین.
سیاسەت ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی عەقڵ و تێگەیشتنی خاوەنەکەتی؛ سیاسەت هەرگیز بە سەرکەوتنی گشتی ناگات ئەگەر بەسەر کەرەستەکانیدا زاڵ نەبێت و توانای وەبەرهێنانی پایەکانی دەوڵەت و پەیوەندییەکانی نەبێت. دەنا دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات کارێکی ئەستەم نییە، بەڵکوو سەختیی ڕاستەقینە لە حوکمڕانیی دوای گەیشتن بە دەسەڵاتدا ڕوودەدات، لەوێدا کە بڕیاری کۆتایی دەدرێت؛ ئەگەر پەنابردن بۆ بیانووی ڕابردوو بۆ داپۆشینی دەستەوەستانیی ئێستا بۆ کاتێک کارساز بێت، زوو ئەو سوودە لەبەردەم پێداویستییە حاشاهەڵنەگرەکانی کۆمەڵگەدا پووچەڵ دەبێتەوە.
ڕاستە کە جوگرافیا و شوێنەوارە کۆمەڵایەتی، فکری و عەقیدەیییەکانی، فاکتەری یەکلاکەرەوەن لە ڕاکێشان یان بێلایەنکردنی دراوسێیەتیی جوگرافی؛ بەڵام سیاسەتی باڵا هۆکاری لەبار دەنێت بۆ دەستبەسەرداگرتن، تا بەرژەوەندییە گشتییەکان نەفەوتێن و بڕیاری سیاسی بە دەستی ڕژێمە پیشەگەرەکانی حوکمڕانی زەوت نەکرێت—ئەو ڕژێمانەی لە ئیستغلالکردنی سەرچاوەی وڵاتانی تردا لێهاتوون، چ لەڕێی سەپاندنی زۆرەملییەوە بێت یان بە دروستکردنی پاشکۆیەتییەکی نادیار.
نازانم چۆن دەوڵەتێک دەم لە بوون و سەروەریی خۆی دەدات، کەچی لە کاتی تاقیکردنەوەی کردارییدا، بێ بڕیار و بێ سەروەری دەردەکەوێت؟
هەر گوتارێکی سیاسی کە پشت ئەستوور نەبێت بە سەنەدێکی ئابووریی ڕوون کە قەبارەی سەروەت و سامان و ڕێژەی بەفیڕۆدان دەستنیشان بکات شکست خواردووە. ئەم بەڕێوەبردنە دواکەوتووە—چ لە دەستەوەستانییەوە بێت یان بە مەبەست—ئەوەیە کە زیاتر لە بیست ساڵە بووەتە هۆی دروستبوون و بەردەوامبوونی داڕمانی ترسناکی ناوخۆیی: بوونی چەک و ڕادەستکردنی، قووڵبوونەوەی تاوانکاری، پاشەکشەی دەسەڵاتەکان و گۆڕانی پۆستە گشتییەکان بۆ دەستکەوتی تایبەتی، بە ڕسوایی کۆتاییان دێت.
ئایا کاتی ئەوە نەهاتووە دەستبەرداری زمانی وتارخوێنی ببین کە (ئاو بە ئاو ڕاڤە دەکاتەوە)؟
ئەو پلانە ئامادەکراو و تاقیکراوە و بەرهەمدارانە چیین کە پێویست بوو لە کاتی هەڵکشانی ڕووبەڕووبوونەوە ناوچەیییەکاندا ئامادەی جێبەجێکردن بن؟
ئایا عێراق توانای بەرگەگرتنی سزای نوێی ئابووریی هەیە؟ ئایا گەمارۆمان لەبیرچووەوە؟—کوردستان پێشتر تووشی دوو گەمارۆ بووەوە و دواتریش بە بڕیاری سیاسی لەلایەن دوو جەمسەری دژبەیەک لە عەقیدەدا، کە هەردووکیان دەستیان بەسەر بڕیاری عێراقدا گرتووە، تووشی سزای گران هات.
عێراق ماڵێک نییە میراتگرەکانی مافی ئەوەیان هەبێت لەنێوان ژیانی هاوبەش، ڕەزامەندی لەسەر فرۆشتن، یان هەڵوەشاندنەوەی هاوبەشییەکەدا یەکێک هەڵبژێرن. ئەگەر ڕۆژگار سەلماندی کە دەستەی بڕیاردەر لە ئاستی ئەو عەقڵییەتەدایە، ئەوا ئێمە لەبەردەم وەرچەرخانێکی کارەساتاوی نوێ داین؛ وەرچەرخانێک کە وڵات و گەلەکانی بە زۆری ببات بۆ ناو کێڵگەی مین لە جەبهەی بەرژەوەندیی ئەو دەوڵەتانەی کە هێزی خۆیان و خاڵە لاوازەکانی ئێمەیان باش دەناسێت. تێیدا ئەوانەی لاوازییان زیاد کردووین، نکۆڵی لەو داڕمانە دەکەن کە خۆیان خولقاندوویانە و زیادیان کردووە بۆ ئەو ناوبانگە خراپەی پێشتریش بووە هۆی گۆشەگیرکردن و وێرانکردنی وڵات.