سەدیق سەعید ڕواندزی
لە ڕۆماندا کە بە چەندین خاسیەتی كەسی و كۆمەڵایەتی و هزری وەسفی كارەكتەرێك دەكەین، بێگومان دەبێ ئەو خاسیەتانە، لە شوناسی كارەكتەرەكە و پەیوەندی بە واقیع و ژینگەی كۆمەڵایەتییانەی ژیان ڕەنگ بداتەوە، دەنا وەسف و گێڕانەوەی ڕووداوەكانی پەیوەست بە كارەكتەر، لەگەڵ ناسنامەی كارەكتەرەكە و ڕۆڵی لە وازیكردنی نێو دەقەكە یەك ناگرێتەوە، بۆیە دەبێ ڕۆماننووس لە بەرجەستەكردنی ئەو وێنەیە و دەرخستنی وێنەی ڕاستەقینەی كارەكتەرەكە بە تایبەتمەندیبیەكانەوە ورد بێت، دەنا دەكەوێتە هەڵەوە. بۆ نموونە كاتێ ڕۆماننووس لە ڕۆمانەكەیدا، باس لە مرۆڤێكی تەنیا و گۆشەگیر دەكات، ئەوا نابێ لە ڕووی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی، زمان و قسەكردنەوە، وەك مرۆڤێكی ئاسایی پیشانی بدات، چونكە ڕوونە كەسانی گۆشەگیر، كەسانی دابڕاون و دووردەكەونەوە لە كۆمەڵگە.
لەو سۆنگەیەوە گەر سەرنج لە كارەكتەری مەقۆ، لە كورتەڕۆمانی زەندۆڵ بدەین، دەبینن دژوازییەکی زۆر لە ڕووی دەروونی و كۆمەڵایەتییەوە لەو كەسیەتییەدا هەیە. ئەم كورتەڕۆمانە، سەرگوزشتەی مرۆڤێكمان بە ناوی (عەزیز مەقۆ) بۆ دەگێڕێتەوە، ئەم مرۆڤە لە سەرەتادا كەسێكی ئاسایی بووە، بەڵام دواتر بە هەر هۆكارێكەوە بووبێت، كە پەیوەندی بە باری كەسی و واقیعەوە هەیە، تووشی دابڕانی كۆمەڵایەتی دەبێت و ئیدی لە چاوی ئەوانی تر، وەك شێت دەناسرێت و، ئەویش بەردەوام دوور دەكەوێتەوە و، دەچێت لە دۆڵێكدا بە ناوی زەندۆڵ، كە بۆتە ناونیشانی ڕۆمانەكەش، بە تەنها دەژیێت و خەیاڵی ئەوە دەكات، ئێرە وڵاتی ئەوە و ئەویش پاشای شوێنەكەیە. مەقۆ، گەرچی نەخۆشیی خەمۆكی هەیە و بەردەوام دەكەوێتە بەر توانج و گاڵتەپێكردن، كەچی سەیر لەوەدایە، وەك هەر مرۆڤە ئاساییەکی دیكە لە ڕۆمانەكەدا ڕەفتار دەكات، كە ئەمەش هەڵەیەكی زەقە و بەردەوام ڕۆماننووسانی ئێمە، بە ئەزمووندارەكانیشەوە وەك تەڵە پێیەوە دەبن.
مەقۆ، دوورەپەرێز و تەنهایە، تەنها شەوان لە دۆڵەكە دێتە دەرەوە دێتەوە ماڵەوە، كەچی لە خۆدواندن، هەڵسوكەوتكردن، ڕامان و بیركردنەوە، بگرە خەوتن و نووستنیشدا، لە مرۆڤێكی ئاسایی ئاساییترە! لە كاتێكدا كەسانی خەمۆك، لە هەموو كەسێك نزیكترن لە خۆكوشتن، چونكە حەوسەڵەی ژیانیان نەماوە، بەڵام مەقۆ بە پێچەوانەوەیە.
ڕووادەوەكانی ئەم ڕۆمانەی زرار سەرتاش، هەمان ڕووداوەكانی نێو ڕۆمانەكەی دیكەیەتی بە ناوی شێت و تەنها لە ڕووی ناونیشانەوە جیان. لێرەدا، ئێمە لە بارەی ناوەڕۆكی ئەو ڕۆمانەوە هیچ سەرنجێك نانووسین، چونكە لە ڕۆمانی شێتدا، بەدرێژی باسی ئەو ڕووداوانەمان كردووە، بەڵكو تەنها چەند هەڵەیەكی واتایی و زمانەوانی دەخەینە ڕوو؛ ئەوانیش:
* لا 4 نووسیویەتی: _ (لە بارترین شوێن كە هەڵیبژارد بۆی بچێت، سەرووی گەرەكی كریكۆر بوو، ئەو گەڕەكەی كەوتۆتە خوار شار) مادام گەڕەكەكە لەخوار شارە، وەسفی سەروو هەڵەیە، چونكە سەروو بۆ ئاماژە كردن بە شوێنێك بەكاردێت، كە دوا سنوور و جێگە بێت.
* 19 نووسیویەتی: _ (با گیانلەبەرێكی بێ زیان و پڕ بەرهەم بووام، ئازادانە بە ئاسمانەوە فڕی بام) نووسەر كاتێ وەسفی شتێك لە ڕۆمانەكەی دەكات، دەبێ زۆر ورد بیت، مەگەر هەموو گیانەوەرێك بە ئاسمانەوە دەفڕی، یان تەنها باڵدارەكانن؟
* لا 26 نووسیویەتی: _ ( هێشتا نەگەیشتبووە دوا بڕگەی مەقامەكە، لە پڕ هیچ دەنگێكی نەما و مەقامەكە بە نیوە چڕی مایەوە) هەڵبەتە لە نێوان دوا بڕگە و نیو چڕ، جیاوازییەكی گەورەی زەمەنی هەیە و ئەم دوو كاتە، هاومانا نین، چونكە دوا بڕگە، ڕوونە بە مانای ئەوە دێت كە نەك لە نیوە زیاتری چڕیوە، بەڵكو یەك بڕگەی ماوە مەقامەكە تەواو بكات ! هەرچەندە بڕگەش بۆ ئەو وەسفە هەڵەیە، چونكە خۆ مەقام شیعر نییە؟!
* لا 27 نووسیویەتی: _ ( ئەو بێدەنگ بوونەیی) ئەو بێدەنگ بوونەی ڕاستە، نەك بوونەیی.
* لا 29 نووسیویەتی: _ (نە بەردەكانی پێ گەیشتن نە پێی كەوتن) ئێ كە بەردەكانی پێ نەگا، پێشی ناكەون؟ بۆچی دەبێ ڕۆمان لە ڕووی زمان و وەسفەوە، هەر درێژ بكەینەوە كە زۆرجار هاودژ دەكەوێتەوە؟!
* لا 39 نووسیویەتی: _ (ئەو جوێنانەی ئاراستەی نەیارەكانی دەكردن، لە قووتووی هیچ عەتارێكدا بوونیان نەبوو) یەك دێڕ دواتر، ناوی ئەو جوێنانە دەنووسێت و دەڵێت: _ (دەڵێی كەری لە دۆما بە جێماوی، هەی جاسووس، مل درێژی پشت بارگین، زگ لە پێشی قوون لە پاش) ئەم جوێنانە، نەك لە قووتووی هەموو عەتارێك، بەڵكو هەموو مرۆڤێك هەیە! مەگەر مرۆڤ، زگی هەر لە پێشەوە و پاشەڵیشی هەر لە پشتەوە نییە؟ ئیدی جوێنەكانی بۆچی جیاواز و نەبوون؟
* لا 39 نووسیویەتی: _ (هەی جاسووس، كاتێ ئەم وشانەی لە دەم هاتنە دەرەوە) ئەم وشانە نا، ئەم وشەیە ڕاستە، چونكە دەربرینەكە، كۆمەڵە قسەیەك نییە، بەڵكو تەنها قسەیەكە پێی دەڵێت.
* لا 45 نووسیویەتی: _ (لە تاو ئازاری جەستە و سەر ئێشییەكەی ناو چاوانی خۆی توند دەگرت، تا كەمێك ئازارەكەی كەم بكاتەوە، هەر چییەك بە خەیاڵی دەهات تاوێك پێیەوە سەرقاڵ دەبوو هەوڵی دەدا ئەم خەیاڵە پەرش و بڵاوانە كۆبكاتەوە) هەڵبەتە، لە كاتی ژانە سەر و ئازاری توندی لەو شێوەیەدا، مرۆڤ هیچی بە خەیاڵ دانایەت، چونكە ئازارەكە دەرفەتی پێ نادات، چجای ئەوەی بیر لە كۆكردنەوەی خەیاڵە پەرش و بڵاوەكانی بكاتەوە؟!
* لا 50 نووسیویەتی: _ (بە دەگمەن كەسێكی پێدا دەڕۆیشت، جگە لەو كەسانەی كە باخچەكانیان لەوێ بوو) لێرەدا مەبەستی لە دۆڵەكەیە بە ناوی زەندۆڵ، بەڵام مادام ئەو هەموو باغدارە هاموشۆی كردبێت، كەواتا دەگمەنەكە مانای نییە، چونكە دەگمەن، واتا نەك كەم بەڵكو لە تاكو تەرا كەمتریش!
* لا 54 نووسیویەتی: _ (پەنای بۆ دار لاستیكەكەی برد، بەردبارانی كردن) تەنها یەك بەرد بە دار لاستیك دەهاویشترێت، بەرباران، واتا بەدەست و لە خولەكێكدا، چەندین بەرد ئاراستەی كەسەكە بكەیت !
* ل 59 نووسیویەتی: _ (كاتێك لە قەراغ ڕووبارەكە دانیشتبوو، گوێی لە دەنگە دەنگێك بوو، بەڵام هیچ شتێكی بەدی نەكرد، هیچ كەسێكیشی لەم ناوە نەبینی) لێرەدا مەبەست ئەو كاتەیە كە تیایدا مەقۆ دەچێتە سەر ڕووبارەكە، بەڵام سی و چوار دێر دواتر نووسیویەتی: _ (بەرلەم چەكدارانە، كۆمەڵە چەكدارێكی تری بینیبوون كە سەر بە حزبی داس بوون) ئەمەش دوو گێڕانەوەی پێچەوانەی یەكترین.
* لا 64 نووسیویەتی: _ (بە هیچ شێوەیەك مەلەوانی نەدەزانی) لێرەدا وەسفەكە دیارە، بەڵام نۆ دێڕ دواتر ئەمجارەیان نووسیویەتی: _ (ئەم هەموو ترسەم لە چی بوو ئەدەی لێرە نەپەڕیمەوە!)
* لا 83 نووسیویەتی: _ (سەری كوپە پڕ لە قەلیەكەی لابرد) بێگومان گۆشت كە سووركرایەوە دەبێتە قەلیە، بەڵام ئەوەی بە ساردی هەڵدەگیرێت (قەرێیە) ئەم دوو جۆرە خواردنە، لە ڕووی ناوەوە جیاوازن لە یەكتری، لە ڕۆمانەكە مەبەست ئەوەی دووەمیانە.
* ل 98 نووسیویەتی: _ (ئەو بەیانییە، هەرچی شێتی شار هەبوو، بە كەلە پچەكراوی لە دەستی چەكدارەكان دەبینران، بەڵام خۆی باسی ئەوە دەكات كە هەمین و جیهان نەگیراون، كەواتا هەرچی شێتی شار هەیە هەڵەیە.
* ل 108نووسیویەتی: _ ( بە كەڵكی سەربازی چەكدار نەدەهاتن)، سەرباز و چەكدار هەریەكن.
* ل 138 نووسیویەتی: _ (هەرگیز ڕانەهاتبوو پارە بە كتێبان بدات)كەچی یانزە دێڕ دواتر، ئەمجارەیان دەڵێت: _ (خاوەن كتێبخانانەی كۆنە كتێبان دەفرۆشن، زۆر بێ ویژدانن، بە تایبەتی گەر بزانن كتێبەكە بازاڕی هەیە) مادام هەرگیز پارەی بە كتێب نەداوە، چۆن دەزانێت كتێبی گران یان هەرزان هەن؟ یان چۆن زانیویەتی كتێب فرۆشەكان بێ ویژدانن؟
* ل 140 نووسیویەتی: _ (ئەو هەر لە تەمەنی منداڵیدا، هەرگیز نەیدەوێرا بچێتە ناو ئاو) لێرەدا وەسفەكە دیارە كە مەقۆ، لە ئاو ترساوە هەر لەمنداڵییەوە، بەڵام پێشتر و لەلاپەڕە(64) دا، مەقۆ خۆی لە ڕووبارەكە پەڕیوەتەوە!
* ل 146 نووسیویەتی: _ (دوو شیش كەبابی برژاوی بۆ بێنێت) ئێ كەباب هەر برژاوە؟ خۆ بە خاوی نییە؟
وێڕای ئەمەش، ڕۆمانەكە چەندین هەڵەی چاپی تێدایە.
پەراوێز: زەندۆڵ، ڕۆمان، نووسین: زرار سەرتاش، ساڵی چاپ _ 2025.