ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
بەهرۆز جەعفەر سەرۆكی ئینستیوتی مێدیتریانەیە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی، دكتۆرای لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان هەیە. ڕۆژنامەوان و لێكۆڵەرێكی كوردە، كتێبەكانی لە ڕێگەی بڵاوكەرەوە زانستییە جیهانییەكانی وەك سپرینگە نەیچەر و گرووپی ئیمراڵدەوە لە تەواوی جیهان بەردەستن ئەو لە تازەترین توێژینەوەی خۆیدا كە كۆپیەكی بۆ هەولێر ناردووە بە ناونیشانی (بنیاتنانی ژێرخانی بەرهەمە نەوتییەكانی عێراق: لە پشتبەستن بە هاوردەكردنەوە بۆ ئاسایشی وزە) كە خۆی لە دوو بەش گرتووە و لێرەدا بەشی یەكەمی بڵاو دەكەینەوە
ئەو لە سەرەتادا نووسیویەتی كە عێراق بەدەست كەمی نەوتی خاوەوە نا-ناڵێنێت؛ بەدەست لاوازی سیستەمی پاڵاوتنی قووڵەوە، یەكنەخستنی پترۆكیمیاییاتەكان، دۆخی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی و ناكارامەیی لە تێكەڵكردنی سووتەمەنییەوە دەناڵێنێت. كەرتی وزەی عێراق ڕووبەڕووی پێکدژی و پارادۆكسێكی ئاڵۆز دەبێتەوە: سەرەڕای خاوەندارێتی پێنجەم گەورەترین یەدەگی نەوتی سەلمێنراو لە جیهاندا و پێگەی دوەم لە ئۆپیكدا، وڵاتەكە لەگەڵ كەمییەكی توند و بەردەوامی قەیرانی بەرهەمە نەوتییە پاڵاوتەكان و گاز و پێكهاتە كیمیاییەكاندا دەجەنگێت. ئەم قەیرانە لەلایەك بەهۆی خراپی بەڕێوەبردنی كەرتی نەوت و گاز و نەبوونی دیدگای ڕۆشن دروست بووە، لەلایەكیش بەهۆی گرژییە سەربازییە ناوچەییەكان كە ڕووبەڕووی عێراق بوونەتەوە، وەك ئەوەی لە ٢٠٢٦ دا بەهۆی پەككەوتنی كەشتیوانی لە گەرووی هورمز بە شێوەیەكی بەرچاو ئەم قەیرانە توندتر بووە. نەبوونی ژێرخانێكی پتەو و خۆڕاگری پیشەسازییە نەوتییەكان لە دۆخی ئاساییدا بووەتە هۆی دابەزینی هەناردەكردنی نەوت و، ڕۆیشتنی پارەی عێراق بۆ دەرەوە، لە دۆخی جەنگیشدا چوونكە پشت بەدەرەوەی خۆی دەبەستێت، بووەتە هۆی ئەوەی هاوردەكردنی پێویست بۆ دابینكردنی خواستی ناوخۆ بكەوێتە مەترسییەوە.
بیرخستنەوەیەك بۆ دیدگایەكی ڕۆشنتر و ستراتیجێكی گشتگیرتر
لە تەمووزی ٢٠٢٦ـدا، لە میانەی سەردانەكەی سەرۆكوەزیرانی عێراق “عەلی زەیدی” و شاندی هاوەڵی بۆ واشنگتۆن سێ ڕاسپاردەی گەورە بۆ چارەسەریی كێشە هەڵوەسراوەكانی وزە لە عێراقدا پێشكەشی لایەنی عێراقی كراوە:
یەكەمیان، زیادكردنی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت، ئەمەیان بۆ زیادكردنی داهات لە ناوخۆ و ڕێگەگرتن لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا.
دوەمیان، ڕاگرتنی بەهەدەردانی گاز، بەپێی ڕاپۆرتەكانی سندووقی دراوی جیهانی و نەتەوەیەكگرتوەكان عێراق ساڵانە پلەی سێهەم یان چوارەمی هەیە لە پیسكردنی ژینگە، دەبێت ئەم سووتانی گازە و بەفیڕۆدانی ڕابگرێت و، لەبری ئەوە كۆمپانیا ئەمریكییەكان هاوكاری بن لە بەرهەمهێنانی كارەبادا.
سێهەمیان، هەمەچەشنكردنی كەناڵەكانی هەناردەكردنی نەوت، تاوەكو چیتر بە تەنها پشتبەستن بە گەرووی هورمز كۆتایی بێت. بەگشتی ڕاكێشانی لوولەی نەوت لە بەسرەوە بۆ عەقەبە، لە كەركوكەوە بۆ بانیاس، پێناسەكردنەوەی هێڵی كەركوك- جەیهان، تەنانەت هەناردەكردن لە ڕێگەی “یەنبوع”ـەوە بە خاكی سعودیەدا، ئەمانە بەتەنها هێڵەكانی وزەو ئابوریی هەمەچەشن ناكەن، بەڵكو جووڵەی سیاسیی و دیبلۆماسی و كرانەوەی زیاتری بازاڕ و دیالۆگی زیاتر لە ئاستی جیا-جیادا دەهێننە ڕۆژەڤەوە.
بەئامانجگرتنی ئەو سێ خاڵەی سەرەوە، ڕاستەوخۆ دەستبردنە بۆ برینە شێرپەنجاوییەكانی عێراق، سەرەتایەكی گونجاوە بۆ چوونە سەر سكەی چارەسەرییەكی ڕیشەیی. بەڵام عێراق و ئەمریكا خاڵی چوارەمیان بیرچوە كە سەرچاوەی بەهەدەردانی دارایی و هۆكاری ڕاستەقینەی پەكخستنی تواناكانی دەوڵەتەكەیە، ئەویش پێشخستنی پیشەسازیی پیترۆ-كیمیایییات و فرە-چەشنكردنە لە خودی بەرهەمە نەوتییەكان دا، ئێمە كلیك لەسەر ئەمەیان دەكەین.
قەیرانی ژێرخان و پێكهاتە نەوتییەكان
عێراق نەوتی خاوی هەیەو، هەناردەی دەكات، بەڵام ساڵانە سەروو ٤ملیار دۆلاری خەرج کردووە بۆ هاوردەكردنی پێكهاتە نەوتی و كیمیاییەكانی كە لە نەوتی خاوەوە بەرهەم دێن! لە ڕووی زانستییەوە لە پرۆسەكەدا سەرەتا نەوتی خاوت هەیە، لەڕێگەی پاڵاوتنەوە، پێكهاتە نەوتییەكان بەرهەم دێت، بەرئەنجامی ئەمە “پیترۆكیمیاییات” مان دەبێت، لەمەیشەوە دەگەین بە بەرهەمە پیشەسازییەكان، بەمە دەوترێت ژێرخانی نەوت؛ بەم جۆرە دەستەبەركردن و بەرز-ڕاگرتنی پیشەسازییە هایدرۆكاربۆنییەكان دەتوانێت تواناكانی دەوڵەت لە دەیان بواردا بەرز بكاتەوە.
ئەگەرچی لە نۆڤەمبەری ٢٠٢٥ـدا، وەزارەتی نەوتی عێراق ڕایگەیاند، كە هاوردەكردنی نەوتی سپی (كرۆسین)، بەنزین و دیزڵ (گاز) ڕادەگرن لە دەرەوەو، توانای دابینكردن لەناوخۆدا گەیشتوە بەئاستی پێویست، كەچی هێشتا لە ئابی ٢٠٢٦ دا كۆمپانیای نەوتی نیشتمانی ئەبوزەبی (ADNOC) بەنزین بۆ عێراق دابین دەكات، عێراق لیتری بە (١٥٠٠) دینار دەكڕێت و بە نرخی (٤٥٠) دینار دەیدات بە هاووڵاتیان، هەروەك چۆن هەمان كۆمپانیای ئیماراتی لە (٢٠٢٤)ەوە نەوتەكانی عێراق خۆی لە بەندەرە نزیكەكانەوە بە نرخی داشكێندراوی سۆمۆ دەكڕێت و، دواتر دەیكاتە بەنزین و بە عێراق خۆی دەفرۆشێتەوە!
لە بنچینەدا پێویستە فرەچەشنكردنەكە لە بازنە گەورەكەی “وزە”دا ڕوو بدات، بەڵام با وای دابنەین وزە هەر بەتەنها بریتییە لە فیوسیل فیوڵەكان/ سووتەمەنییە بەردەڵاکینەكان (نەوتی خاو، گازی سروشتی و خەڵوز؛ ئەوانەی ڕێژەی كاربۆن تیایاندا بەرزە): لەڕێگەی نەوتی خاوەوە ئەم بەرهەمە سەرەكییانە بەرجەستە دەبن: دیزڵ، نەفتا، بەنزین، كرۆسین، جێت فیوڵ، قیر، ڕۆنە چەوركەرەكان (زیوت التشحیم) بۆ چەوركردنی ئامێرەكان و چەوركەرە سەرەتاییەكانی تر. لەڕاستییدا عێراق و هەرێمی كوردستان تەنها لە بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی قیر (Bitumen) دا بەرەو پێشچوون كە بەتەواوی ژینگە پیس دەكات، ئەوەش سێ جۆری سەرەكی هەیە (جانبۆباگ، قیری گەرم، بەرمیل یان قیری پەنجا-شەست). تەنانەت بۆ نەوتی سپی (كرۆسین) عێراق پشت بە دەرەوە دەبەستێت و هاوردەی كردووە!
گریمان لە ئەمڕۆوە پاڵێوگەكانی كەربەلا، عەمارە، زیقار، شوعەیبە، بێجی، دۆرە، كار، لاناز و سەدان پاڵێوگەی بچووكی دیكە كە هەن، دەتوانن بەنزینی پێویست دابین بكەن، بەڵام هێشتا عێراق بۆ بەرهەمهێنانی بەنزین و بەرهەمە نەوتییەكانی دی پێویستی بە ماددەی چاككەر هەیە كە لە دەرەوە هاوردەی بكات، ئەوەش بۆ تێكەڵكردنی ئۆكتانە كە بۆ بەرزكردنەوەی كوالێتی و ڕێژەی ئۆكتان، ماددەی كیمیایی باشكەر دەكرێتە ناو نەفتاوە تا دەبێتە بەنزینی ئۆتۆمبێل. وەك چۆن بۆ درووستكردنی ماست پێویستە هەوێن (هامێن) بۆ شیرەكە هەبێت، كاتێك “هەوێن” ەكە دەست نەكەوێت، ماستەكە گران دەبێت. كاتێك كۆمەڵگەی پیترۆكیمیایییەكانی ئێران خاپوور كرا، كە ئەم “هەوێن”ەی دابین دەكرد بۆ ناوچەكە، نرخی بەنزین لە عێراق و ئێرانیش دەستی بە بەرزبوونەوە كرد.
ئەو واقیعە قبووڵ دەكەین، كە لە عێراق وەزارەتی نەوت هەیە نەك وەزارەتی كاروباری وزە. فرەچەشنكردن نابێت تەنها لە ئابورییەكەدا ڕووبدات، بەڵكو دەبێت لەناو خودی سێكتەرە جیاوازەكانی كە سەرچاوەی داهاتن ڕوو بدات، بۆ نموونە لەناو كەرتی كشتوكاڵ خۆیدا دەبێت ڕووبدات؛ تەماتەو خەیار تەنها بۆ زەڵاتە نین، دەكرێت بە تێكەڵكردنی خەیار و كبریت و هەندێك ماددەی دیكە دەیان كارگەی سابوون و كرێمی دەموچاو و جوانكاریی بنیاد بنرێت و هەناردە بكرێت. فرەچەشنكردن لە سەرچاوەكانی وزەشدا دەبێت، نەوت، گاز، خەڵووز، سۆلار، وزەی با، پەیینی كیمیایی، بەرهەمهێنانی كارەبا لەڕێگەی مردەوژیکردن (ڕیسایكلینگ)ـی پاشماوەكانەوە، لە ڕێگەی كەهرۆ-ئاوی و ڕێگەكانی دیكەوە؛ ئنجا لەناو نەوت و گازدا دەیان پێكهاتە و جۆر و پرۆسەی تێكەڵكردنی دیكە هەیە، دەبێت ڕوو بدات.
بەپێی ڕاگەیێنراوی سۆمۆ، عێراق لە (٢٠٢٥) دا زیاتر لە ٢ملیۆن و ١٠٠هەزار تۆن بەرهەمە نەوتییەكانی لە دەرەوە هاوردە کردووە، كە زیاتر لە ملیۆنێک و ٥٢٣هەزار تۆنی گازۆلین بووە، بڕەكانی دیكەش بەگشتی دیزڵ بووە. سۆمۆ لە ئابی ٢٠٢٦ بە (٢٨) دۆلار خوار بازاڕ (-٢٨) نەوتی خاو دەفرۆشێت، بەنزین و پێكهاتە چاككەرەكانی دیكەش بە نرخی گرانتر دەكڕێتەوە و هاوردەی دەكات! لە ٢٠٢٢دا ئەمە ٥ملیار و ٢٩٩ملیۆن و ٨١٧هەزار دۆلار لەسەر عێراق كەوتووە، لە ٢٠٢٣دا بە پێی (UN Comtrade) لە ڕێگەی بنكەدراوەی WITSـی بانكی جیهانییەوە، داتاكان دەریدەخەن كە تەنها هاوردەكردنی بەرهەمە نەوتییە ناخامەكان ٤ملیار و ٣٣٢ملیۆن دۆلار لەسەر عێراق كەوتووە؛ ئیتر بەم جۆرە عێراق لە دوای ٢٠٠٣ـەوە هێناویەتی تا ئێستا.