نووری بێخاڵی
د. محەممەد زۆر چڕ و پوخت دەنووسێت و دەڵێت:
ئەمشەو چوومەوە خزمەت گەنجیم و
بۆ ساتێک تێیڕامام،
هەیدێیەکی لێکردم و هەڵیدایە و وتی:
ئەو لاولاوە نەبووی پێمهەڵدەگەڕایت؟
ئەو گوڵە جەهەننەمیە نەبوویت
هەناسەت فێنک دەکردمەوە؟
ئەو زەردەیە نەبوویت
لە خەندەی من دەکەوتیەوە؟،
تێیئاڵام و بۆی بووم بە حیکایەتخوانێک،
گەمژەییەکانم نووسیەوە،
دەبەنگییم دەکردە مانا و
خەونم بە فسۆسبوون دەدی.
سێبەر؛
دەمکاتە شتێکی تر
لە خۆم ناچێ،
پێش من سەر بە کونان دادەگرێ و
وەک گوڵە شەوبۆش
ڕۆژ لە شایەتیی دەکەوێ.
تاریکیی لێم دەبێ
بە شوێنهەڵگرە و
بەرەو هەرە نادیارەکانم دەبات.
ئەم دەقە شیعرییە ئەزموونێکی قووڵی ڕۆحی و فەلسەفییە کە تێیدا شاعیر ڕووبەڕووی ڕابردووی خۆی و سێبەرەکەی دەبێتەوە، بە جۆرێک کە خوێنەر دەباتە سەر ڕێگای گەشتێکی دەروونی بەرەو قووڵایی کات، گۆشەگیری و پرسیاری ناسنامە.
لە ڕووی تەکنیکی و زمانەوانییەوە، دەقەکە خاوەنی زمانێکی هێمن، چڕ و ناوەکییە لە قالبێکی مۆنۆلۆگدا، تێیدا شاعیر لەبری زمانی ڕۆژانە، زمانێکی شیعریی گواستراوە بەکار دێنێت کە لە نێوان سادەیی و قووڵیدا یاری دەکات. ئەم زمانە پڕە لە پەرادۆکس، چونکە شاعیر وشەی وەک (گەمژەیی، دەبەنگی و سەر بە کونان داگرتن) تێکەڵی وشەی ناسکی وەک (لاولاو، گوڵە جەهەننەمی و شەوبۆ) دەکات، ئەمەش زمانێکی پڕ لە جەمسەرگیریی دروست کردووە کە بە تەواوی گوزارشت لە ململانێی ناوەکیی مرۆڤ دەکات.
هاوتەریب لەگەڵ زماندا، وێنە شیعرییەکان لێرەدا جوڵاو و فرەڕەهەندن؛ گەنجیی کراوەتە کەسایەتییەک کە قسە دەکات و پرسیاری سەرکۆنەکەرانە لە ئێستای شاعیر دەکات و وێنەی لاولاو و گوڵە جەهەننەمیش دژبەیەکییەکی ئیستاتیکی دەخولقێنن کە تێیدا لاولاو هێمای گەورەبوونە و گوڵە جەهەننەمیش وەک وێنەیەکی سارد و گەرم؛ گوزارشت لە هەستە توندەکانی سەردەمی گەنجیی دەکات.
لە لایەکی ترەوە، وێنەی سێبەر وەک گەمژەیەکی بێزارکەر کە پێش
مرۆڤەکە دەکەوێت و سەر بە کوناندا دادەگرێت، تابلۆیەکی ڕەش و پڕ لە دڵەڕاوکێمان نیشان دەدات.
ئەم وێنە گەورانە لە ڕێگای میوزیکێکی ناوەکیی بەهێزەوە پاڵپشتی دەکرێن کە پشت بە کێشی عەرووزی نابەستێت، بەڵکوو لە ڕێگای دووبارەبوونەوەی پیتە لەرینەوەدار و غەمگینەکانی وەک سین، شین و زێ لەگەڵ ڕیتمی پرسیارە یەک لەدوای یەکەکانی گەنجیی، ئاوازێکی ناوەکیی کاریگەر دەخولقێنێت کە خوێنەر کێشی ناو گێژاوەکە دەکات.
ئەم پێکهاتە تەکنیکییەش بە ڕۆڵی ڕێگا بۆ دەرکەوتنی ڕەهەندی ئیستاتیکی و جوانیناسیی دەقەکە خۆش دەکات، کە زیاتر لە جوانیی کێشەکان و لایەنە تاریکەکاندا کورت دەبێتەوە.
شاعیر لەم دەقە کورت و چڕەییدا تەنیا لایەنە گەشەکان نادوێنێت، بەڵکوو گەمژەیی و دەبەنگی و تاریکی دەکاتە کەرەستەی سەرەکیی جوانیناسی و جۆرێک لە ئیستاتیکای غەمگین دادەڕێژێت، کە تێیدا تاریکی دەبێتە ڕێبەرێک بەرەو نادیار و سێبەریش وەک ئاوێنەیەکی شێواو دەردەکەوێت، کە مرۆڤ دەکاتە شتێکی تر و لە خۆی نامۆی دەکات.
ئەم تەمومژ و نامۆبوونە؛ گوزارشت لە ڕەهەندە دەروونییە قووڵەکەی دەقەکە دەکات کە لە ڕوانگەی دەروونشیکارییەوە بە تەواوی هاوتای چەمکی سێبەر یان سایەیە لە تیۆرییەکانی کارڵ یۆنگدا.
ڕاستییەکەی، ڕووبەڕووبوونەوەی شاعیر لەگەڵ گەنجییدا، ململانێیەکە لەگەڵ منی باڵا کە ئێستای دادگایی دەکات و پرۆسەی نووسینەوەی گەمژەییەکان و گۆڕینی دەبەنگی بۆ واتا، نیشانەی ئاشتبوونەوەیەکی بەئازارە لەگەڵ خود و قبووڵکردنی هەڵەکانی ڕابردوو. لە هەمان کاتدا، دڵەڕاوکێ و ترسی دەروونی لە سێبەرەکە کە پێش مرۆڤەکە دەکەوێت، گوزارشت لە جۆرێک لە پارانۆیا و ترسی دەروونی لە پیری، مردن و لەدەستدانی کۆنترۆڵ دەکات.
سەرەنجام، ئەم ئەزموونە دەروونی و جەستەییە لە خاڵی کۆتاییدا دەبێتە ڕەهەندێکی مرۆیی گشتی کە دەستی هەموو مرۆڤێک دەگرێت. دەقەکە ململانێی ئەبەدیی مرۆڤ لەگەڵ کاتدا بەرجەستە دەکات و پێمان دەڵێت کە مرۆڤ بوونەوەرێکی بێ خەوش نییە، بەڵکوو تێکەڵەیەکە لە گەمژەیی، خەون، هەڵە و سێبەر کە دەبێت بە هەموو سادەیی و کەموکوڕییەکانییەوە قبووڵ بکرێت.
لە کۆتاییدا، کاتێک تاریکی هەمووان بەرەو نادیارەکان ڕادەکێشێت و ڕۆژ لە شایەتیی دەکەوێت، شیعرەکە ڕووبەڕووی چارەنووسی حەتمی و کۆتایی گشتیی مرۆڤمان دەکاتەوە، بەمەش دەقەکە لە گێڕانەوەیەکی سادەی یادەوەرییەوە دەبێتە نەشتەرگەرییەکی دەروونی و فەلسەفیی گەورە بۆ ناخی مرۆڤی هاوچەرخ.