ئافرەتا خواندەڤان؛ ستوینا ئاڤاکرنا جڤاکەکێ پێشکەفتی

مامۆستا سمیان فەتحی
د فەلسەفەیا بوونێدا، مرۆڤ ب تنێ بۆ هندێ نەهاتییە دا هەبیت، بەڵکو بۆ هندێ هاتییە دا “واتایەکێ” بدەتە هەبوونا خۆ. بۆ چەندین سەدەیان، پێگەیێ ئافرەتێ د جڤاکاندا پتر وەک “پاشکۆ” یان “ئامراز” دهاتە پێناسەکرن، نەک وەک “بکەرەکێ سەربەخۆ”. لێ ل ڤێرێ، خواندن وەک شۆڕشەکا ئۆنتۆلۆژی (بوونیادی) دەردکەڤیت؛ ئەو پرۆسەیا گوهۆڕینا ئافرەتێیە ژ قۆناغا “مەحکوومبوون ب واقعەکێ سەپاندی” بۆ قۆناغا “ئاڤاکرنا گەردوونێ خۆ یێ فکری”.
ئافرەتا دۆستێ پەرتووکێ و زانینێ، ل دژی “مەرگێ فکری” ڕادبیت. ئەو یاخیبوونا فەلسەفی دژی وان قالبان ڕادگەهینیت یێن کو دڤێن وێ ب تنێ د ئەرکەکێ بایۆلۆژی یان جڤاکی یێ سنوورداردا کورت بکەن. خواندن ڕێ ددەتێ کو ئەو مێشکێ خۆ ژ زمانێ وان پاقژ بکەت و زمانێ “خۆ” یێ تایبەت داهێنیت. ئەو ئێدی نابیتە سێبەرەک بۆ هزرا زەلامی یان جڤاکی، بەڵکو دبیتە چاڤکانیەکا سەربەخۆ یا بەرهەمهێنانا هزری، ئەڤە ژی لوتکەیا ڕەسەنایەتییا مرۆڤی تێدا بەرجەستە دبیت.
د فەلسەفەیا گوهۆڕینێدا، جڤاک پێش ناکەڤیت ئەگەر دژایەتییەکا لۆجیکی د ناڤبەرا تاریاتی و ڕووناهیێدا نەبیت. ئافرەتا خواندەڤان وەک نوینەرا “عەقڵێ ڕەخنەگر” د لایەنێ ڕووناهیێدا دڕاوەستیت. ئەو دۆگمایێن کۆن (بیروباوەرێن ڕەقبوویی) دکەتە بەردەم دادگەها عەقڵی. دەمێ دایکەک یان کچەک ب فەلسەفەیا دیمۆکراسی و زانستێ چەکدار دبیت، ئەو ژینگەها چواردەورا خۆ ژ حالەتێ “موتڵەقبوونا کورەوارانە” دگوهۆڕیت بۆ حالەتێ “پڕسیار و گەنگەشەیێ”؛ ئەڤە ژی کڕۆکێ پێشکەفتنا شارستانییە.
دایکتیا ئاسایی، بەردەوامیپێدانا ژیانا جەستەییە، بەڵێ دایکتیا ئافرەتەکا ڕۆشنبیر و خواندەڤان، گواستنەوا هۆشیاری و فکرییە بۆ نەوەیێن داهاتی. ئەو زارۆکێ خۆ وەک تەنەکێ پاشکەفتی پەروەردە ناکەت، بەڵکو وەک پڕۆژەیەکێ ئازاد یێ داهاتی ئاڤا دکەت. ئەو فێری وان دکەت کا چەوا ژیانێ ل سەر بنەمایێن حەقیقەت، دادپەروەری و جوانناسیێ فێرببن. ل ڤێرێ، ئافرەت دبیتە مۆلیدەیا “مۆڕاڵێ بەرز” و هزرێ د ناڤ مێژوودا.
ئەگەر زانین گەوهەرێ ئازادیێ بیت، مەحاڵە جڤاکەک ئازاد بیت ئەگەر نیڤا وێ (ئافرەت) د بن زۆردارییا نەزانینێدا بژیت. ئافرەتا خواندەڤان نە ب تنێ نیڤا کۆمەڵگەیێیە، بەڵکو ئەو “ویژدان و خودانێ چاڤێ دویەم” یێ جڤاکی؛ پاراستن و پێشخستنا مافێ کچێ بۆ خواندنێ، نەک خێرخوازییە، بەڵکو پێدڤییەکا فەلسەفی و بوونیادییە بۆ ڕزگارکرنا عەقڵێ مرۆڤایەتیێ ژ تاریاتییا سەدەیان.
ئافرەتا خواندەڤان تیشکا وێ ڕۆژێیە کو تاریاتییا جیهانەکا نەزان ڕادەمالیت. وەبەرهێنان د فکرا ئافرەتێدا، وەبەرهێنانە د ئازادی، ئاشتی و داهاتوویێ نەتەوەییدا. چونکە هەمی شۆڕشێن ڕاستەقینە یێن کو مێژوو گوهۆڕی، ل سەر دەستێ دایک و ئافرەتێن هشیار و تژی ڕامان دەست پێ کریە. ئافرەتا خواندەڤان پایەیا هەرە قایم و بهێز یا جڤاکێ دیمۆکرات و پێشکەفتییە. وەبەرهێنان د کچاندا و دابینکرنا دەرفەتێن خواندنێ بۆ وان، باشترین دیارییە کو ئەم بشێین پێشکێشی داهاتوویێ مللەتێ خۆ بکەین. چونکە ئافرەتەکا ب زانین، مژدەیە بۆ ژدایکبوونا نەتەوەیەکێ هشیار و ئازاد.
پشتەڤانیکرن ل کچ و ئافرەتان بۆ تەمامکرنا خواندنێ، پێنگاڤا ئێکێیە بەرەو مۆدێرنکرن و پێشکەفتنا هەر جڤاکەکێ. ئافرەتا خواندەڤان سەرمایەکا نیشتمانییا مەزنە؛ ئەو نە ب تنێ نیڤا جڤاکی، بەڵکو ئەو دەرگەهێ پێشەرۆژا گەلانە. ڕێزگرتن و دابینکرنا دەرفەتێن یەکسان بۆ خواندنا ئافرەتێ، ئەرکێ هەر مرۆڤەکێ هشیارە.