سههــــهند كــــۆیی
مێژووی نەتەوەکان بە هەوڵ و تێکۆشانی ئەو کەسایەتییە مەزنانە دەنووسرێتەوە کە ژیانی خۆیان لە پێناو پاراستنی ناسنامە و کلتووری وڵاتەکەیاندا بەخشیوە. شاری کۆیەش وەک مەڵبەندێکی گرنگی زانست و ئەدەب، .هەمیشە لانکەی پێگەیاندنی پێشەنگ و بیرمەندانی هزر بووە. لە نێوان ئەو ناوانەی کە مۆرکی خۆیان بەسەر لاپەڕەکانی ڕابردووی ئەم دەڤەرەدا جێهێشتووە، ناوی مامۆستا تاهیر ئەحمەد حەوێزی وەک ئەستێرەیەکی گەش لە ئاسمانی ڕۆشنبیریی کوردیدا دەدرەوشێتەوە. ئەو نەک هەر وەک مامۆستایەکی پێشەنگ و دڵسۆز، بەڵکو وەک قەڵەمێکی دەستڕەنگین و خەباتگێڕێکی نیشتیمانی، توانی بەشێکی گرنگ لە بەڵگەنامە و بەسەرهاتەکانی شارەکەی لە فەوتان ڕزگار بکات. لێرەدا، گەشتێکی کورت بەنێو بیرەوەری و دەستکەوتە مەزنەکانی ئەم سیمبولە ناودارەدا دەکەین کە نموونەی باڵای وەفاداری بوو بۆ گەلەکەی.
بنەماڵەی حەوێزی و پێگەی کۆمەڵایەتی
مامۆستا تاهیر لە باوەشی بنەماڵەیەکی ناودار و خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتی و ڕووناکبیریی شاری کۆیەدا پێگەیشت. ئەو کوڕی ئەحمەد ئاغای سادق ئاغای بەکر ئاغای حەوێزییە کە لە ناوچەکەدا بە بنەماڵەی: (قاصد)، ناسراون. جێی سەرنجە کە سادق ئاغای باپیری، برای شاعیری گەورەی گەلەکەمان ئەمین ئاغای ناسراو بە: (ئەختەر)، بووە؛ ئەم پەیوەندییە خزمایەتییەش ئەوە دەسەلمێنێت کە ئەم زاتە لەناو کەشێکی سەرڕێژ لە داهێنان و شیعر و وشەی پیرۆزدا پەروەردە بووە. بنەماڵەی حەوێزی بە درێژایی مێژوو وەک کۆڵەکەیەکی بەهێزی پاراستنی ڕەسەنایەتی لە دەڤەرەکەدا ناسراون و هەمیشە ماڵەکەیان مەڵبەندی کۆبوونەوەی پیاوانی عاریف بووە. لە کەناری ئەم کۆڕە کلتوورییە دەوڵەمەندەدا و لە ١ی تەممووزی ساڵی ١٩١٩دا، لە گەڕەکی دێرینی: (بەفری قەندی)، لە شاری کۆیە لەدایکبووە. هاتنی بوو بە مژدەیەکی نوێ بۆ گەشەسەندنی زانستی لەو قۆناغەدا، بێگومان دەرکەوتنی ئەم کەسایەتییە لەو کات و شوێنەدا، تەنها ڕووداوێکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو دەستپێکی پڕۆژەیەکی مەزنی مێژوویی بوو کە ناسنامەی کلتووری ناوچەکەی زیاتر درەوشاندەوە.
حوجرەی مەلای ڕەش و فێربوونی زمان
دەروازەی ژیانی زانستیی ئەم بیرمەندە مەزنە لە تەمەنێکی پێشوەختەوە بە شکۆمەندی کرایەوە؛ کاتێک دەگاتە حەوت ساڵان، باوکی بڕیار دەدات ئاسۆی بیرکردنەوەی فراوانتر بکات، بۆیە دەینێرێتە حوجرەی مزگەوت لەلای زانای ئایینی مەلا ئەحمەد کە لە نێو خەڵکیدا بە: (مەلای ڕەش)، ناوبانگی دەرکردبوو. به جۆرێك، کۆششی سێ ساڵەی لەوێ، بوو بە هەوێنی ئەوەی کە لەو ماوە کورتەدا توانایەکی بێوێنە نیشان دەدات و تەواوی قورئانی پیرۆز لەگەڵ چەندین پەرتووکی دیکەی فیقهی دەخوێنێت. بەهۆی ئەوەی لەو سەردەمەدا زمانەکانی فارسی و عەرەبی لەوێ سەرەکی بوون، ئەم بەھرەمەندە لاوە توانی بە تەواوی شارەزاییان تێدا پەیدا بکات و دوای ئەم ئەزموونە و لە تەمەنی دە ساڵیدا، ڕوو لە قوتابخانەی فەرمی دەکات و لە (کۆیەی ئولا)، ناوی تۆمار دەکرێت. بەهۆی ئەو پاشخانە بەهێزەی بەدەستی هێنابوو، یەکسەر لە پۆلی دووەمی سەرەتایی وەردەگیرێت و لە سەرجەم قۆناغەکاندا وەک قوتابییەکی لێهاتوو، بە نمرەی نایاب و یەکەم دەردەچێت. دوای تەواوکردنی ئەم قۆناغە لە زێدی خۆی، بۆ خوێندنی ناوەندی و ئامادەیی ڕوو لە شاری هەولێر دەکات و لە ساڵی ١٩٤٠ لە بەشی وێژەیی بڕوانامە بەدەست دەهێنێت. هەر لە هاوینی هەمان ساڵدا، بە مەبەستی پەرەپێدانی تواناکانی، بەرەو بەغدا گەشت دەکات و لەوێ خولێکی تایبەتی شیاندنی مامۆستایان بە سەرکەوتوویی تەواو دەکات.
دەستپێکی فەرمی لە کەرتی خوێندندا
کاروانی خزمەت و بەخشینی ڕاستەقینەی ئەم ڕێبەرە فێرکارییە نیشتیمانپەروەرە لەوێوە دەستی پێکرد، کاتێک لە ناوەڕاستی مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٠، وەک مامۆستایەکی فەرمی لە قوتابخانەی ناوچەی: (ماوەت)، دەستبەکار بوو؛ ئەمەش بوو بە یەکەم هەنگاوی کرداریی لە بواری گۆشکردنی نەوەکاندا. پاش ماوەیەک، بەهۆی پێویستیی کەرتی خوێندنەوە گوازرایەوە بۆ شارۆچکەی قەڵادزێ. لە کاتی مانەوەی لەو دەڤەرەدا، ڕووداوێکی دڵتەزێن لە ژیانیدا ڕوویدا کە ئەویش کۆچی دوایی باوکی: (ئەحمەد ئاغا) بوو لە تەمەنی هەشتا ساڵیدا. دوای تێپەڕبوونی ئەم کۆستە، مامۆستا تاهیر ڕووی لە شاری سلێمانی کرد و لە قوتابخانەی: (غازی)، ئەرکی وانەگوتنەوەی گرتەوە ئەستۆ.
بزاڤی نهێنی و حیزبی هیوا
مامۆستا تاهیر تەنها لە بواری پەروەردەدا قەتیس نەمایەوە، بەڵکو کەسایەتییەکی سیاسی هۆشیار و خاوەن هەڵوێستی نیشتیمانی بوو. لە ساڵی ١٩٣٤دا، پەیوەندی بە هێزە مەدەنی و ڕۆشنبیرییەکانی شارەکەیەوە کرد و بوو بە ئەندام لە (کۆمەڵەی ڕووناکبیرانی کۆیە) کە بە مۆنەوەرانیش دەناسرا. ئەم ڕێکخراوە بەهۆی بیرۆکە پێشکەوتنخوازەکانی کەسایەتییەکانی شارەکەی وەک: ساڵح زەکی بەگ ساحیبقران: (قایمقامی ئەو کاتی کۆیە) و عەبدوڵا سامی و زەکی ئەحمەد هەناری دامەزرابوو، هەروەها جەنابی مەلا محەمەدی جەلیزادە ڕابەرایەتیی یەکەمی دەکرد. خولیای دیاری ئەم ناوەندە بریتی بوو لە بڵاوکردنەوەی زانست و هاوکاریکردنی دارایی قوتابیانی کەم دەرامەت و فەقێکان، بەڵام لە پەنای ئەمەدا ئامانجێکی باڵاتریان هەبوو کە ئەویش بەرزکردنەوەی هۆشیاری نەتەوەیی و ڕێکخستنی بزاڤی نهێنی دژ بە دەسەڵاتی پاشایەتی بوو. بەهۆی ئەم کارانەوە، حکومەتی عێراق گومانی لێ کردن و مۆڵەتەکەی لێ سەندنەوە، تەنانەت فەرمانی داخستنی هەموو یانە و گردبوونەوەکانی تری عێراقی دەرکرد. لە ساڵی ١٩٣٩دا، ئەم ڕەوتە تێکەڵ بە: (حیزبی هیوا): بوو، کە بە سەرپەرشتیی مامۆستا ڕەفیق حیلمی و بە کێشانی ڕێچکەی سکرتارییەت لە لایەن دڵداری شاعیرەوە دامەزرابوو، مامۆستا تاهیریش وەک تێکۆشەرێکی دڵسۆز تێیدا دەرکەوت. بەهۆی ئەم بیروباوەڕە بەرزانەوە، لە شاری سلێمانی کەوتە ژێر چاودێرییەکی توندی دەزگا ئەمنییەکانی میری و لەئەنجامی ئەم فشارانەدا، لە کۆتایی ساڵی خوێندنی ١٩٤٦-١٩٤٧ بۆ پارێزگای عەممارە لە باشووری عێراق دوور خرایەوە. دوای ڕاپەڕینە جەماوەرییەکەی ساڵی ١٩٤٨ی گەلی عێراق، دەسەڵاتداران ڕێگەی گەڕانەوەی بۆ کوردستان پێ دا، بەڵام بەو مەرجەی لە شوێنێکی زۆر دوورەدەست و دابڕاو لە شارەکان بێت. بۆ ئەم مەبەستە، نێردرا بۆ گوندی: (ئیلینجاغی گەورە)ی سەر بە ناوچەی تەقتەق. لەوێ بۆ ماوەی سێ ساڵ بە تەنیایی، ئەرکی بەڕێوەبەرایەتی و مامۆستایەتیی قوتابخانەکەی گرتە ئەستۆ.
عەشقی خاک لە ململانێی ستەمدا
دوای ساڵانێکی درێژ لە دوورخستنەوە و بەرگەکردنی زەحمەتییەکانی غوربەت، ئیرادەی پۆڵاینی ئەم تێکۆشەرە بەسەر ویستی ستەمکاراندا سەرکەوت. عەشق و دڵسۆزیی بێپایانی بۆ زێدی باووباپیرانی، دەرگای کۆتاییهاتنی قۆناغی دابڕانی پێ واڵا کرد، تاوەکو لە ساڵی ١٩٥١دا، دواجار دەرفەتی گەڕانەوەی بۆ ناو شاری کۆیە بۆ بڕەخسێت و لە قوتابخانەی یەکەمی شارەکەدا جێگیر ببێت. بۆ ماوەی سێزدە ساڵ لەم قوتابخانەیەدا بەردەوام دەبێت لە پەروەردەکردنی نەوەکان و وانەکانی مێژوو و جوگرافیا دەڵێتەوە. لە پاڵ ئەرکی ڕۆژانەیدا، لە ساڵەکانی ١٩٥٩ و ١٩٦٠دا وەک نوێنەرێکی لێهاتوو، ڕۆڵێکی کاریگەری گێڕا لە هەردوو کۆنگرەی ناوخۆیی مامۆستایانی کورد کە لە هاوینەهەواری شەقڵاوە بەڕێوەچوون. بەڵام بەهۆی هەڵوێستە نەتەوەیی و نەگۆڕەکانی، لە ساڵی ١٩٦٣دا لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە دەستگیر کرا و بۆ ماوەی هەشت مانگ لەناو بەندیخانەدا مایهوه.
ئاوابوونێک لە ڕەهەندی هەمیشەییدا
زنجیری تاریکیی بەندیخانە نەک هەر نەیانتوانی بڕستی لێ ببڕن، بەڵکو ئیرادەی ئەویان بۆ خزمەتکردن زیاتر پۆڵایین کرد؛ دوای ئازادبوونی لە ساڵی ١٩٦٤دا، دووبارە گەڕایەوە سەر پیشە پیرۆزەکەی و وەک بەڕێوەبەری قوتابخانەی (بێستونی سەرەتایی ئێواران) دەستبەکار بوو و تاکو ساڵی ١٩٧٠ لەسەر کارەکەی مایەوە. لەو وێستگەیەدا و دوای پێشکەشکردنی ٣٠ ساڵ خزمەتی بێوچان لە بواری پەروەردە و فێرکردندا، لەسەر داواکاری و ئارەزووی خۆی خانەنشین کرا. ئەم وەرچەرخانە نوێیە بوو بە دەستپێکی قۆناغێکی زێڕین لە ژیانیدا، چونکە تەواوی کات و وزەی خۆی تا کۆتا ڕۆژەکانی تەمەنی بۆ لێکۆڵینەوە و نووسینی یاداشت و ئامادەکردنی پەرتووک و بڵاوکردنەوەی وتار لە گۆڤار و ڕۆژنامەکاندا تەرخان کرد. دواجار دوای تەمەنێک لە بەخشین و خەباتی زانستی و نیشتیمانی، ئەم زانا و مێژوونووسە گەورەیە لە ڕێکەوتی ١ی تەممووزی ٢٠٠٠ ــ ڕێک لە ڕۆژی لەدایکبوونەکەیدا ــ چاوەکانی لێکنا و ماڵئاوایی یەکجاری لەم جیهانە کرد؛ کۆچی دوایی ئەو خەسارەتێکی قەرەبوو نەکراوە بوو کە کەلێنێکی گەورەی لە ناوەندی کلتووری و ئەدەبی و مێژوویی کوردستاندا جێهێشت.
کۆچەری وشە و مێژوو: گەشتێک بەناو بەرهەمەکانی: م. تاهیر حهوێزیدا
مامۆستا تاهیر حەوێزی لە دوای خۆی میراتێکی دەوڵەمەندی لە پەرتووک و دەستنووس جێهێشتووە؛ نموونەی ئەوانەی چاپکراون یان وەک نووسراوی هێژا پارێزراون زۆرن، ئێمەش لێرەدا تیشک دەخەینە سەر گرنگترین ئەو بەرهەمانە:
بەرهەمە چاپکراوەکان
مێژووی کۆیە: (بەرگی یەکەم)، کە لە ساڵی ١٩٦٢ بڵاوکرایەوە
شەوچەرە: (بەرگی یەکەم)، کە لە ساڵی ١٩٧٠ چاپکراوە
مێژووی کۆیە: (بەرگی دووەم – بەشی یەکەم)، کە لە ساڵی ١٩٨٤ کەوتە بەر دیدی خوێنەران.
کۆکردنەوە و ئامادەکردنی دیوانی ئەختەر، ٢٠٠٣
چاپکردنەوەی دووەمی مێژووی کۆیە: (بەرگی یەکەم)، لە ساڵی ٢٠٠٧دا
كۆبهرههمی بڵاونهكراوهی 8 بهرگی كتێبی تاهیر ئهحمهد حهوێزی كه له ساڵی2021 چاپ و بڵاوکرایەوە.
كه بریتین له:
ئاوێنه: بنهماڵهكانی كۆیه
ئهمین ئاغای حهوێزی: ئهختهر
پیشهسازی له كۆیه و ههندێ زاراوهی تایبهت به ئاژهڵ و باڵنده
یاری كوردهواری
شهوچهره: بهرگی، یهكهم و دووهم و سێیهم
پهندی پێشینان و مهتهڵ
مێژووی تهواوی ناتهواو، 2025
بەرهەمە چاپنەکراوەکان
ژیننامهی جهمیل ئاغای حهوێزی
وردهكاری زوبانی كوردی
مێژووی بزوتنهوهی نواندن و شانۆگهری له كۆیه له سهردهمی كۆن و نوێدا
کۆمەڵە دیدار و چاوپێکەوتنەکانی نووسەر
لێکۆڵینەوە لەسەر شوێنهوار و ئاسهوارهكانی كۆیه
یاداشتهكانی ڕۆژانی ژیانم: (بیرەوەرییە تایبەتەکانی).
مێژوونووسێک کە خۆی بوو بە مێژوو
مامۆستا تاهیر ئەحمەد حەوێزی نموونەی باڵای مرۆڤی تێکۆشەر و دڵسۆز بوو، کە توانی لە ڕێگەی پێنووسەکەیەوە خزمەتێکی بێوێنە بە مێژووی نەتەوەکەی بکات. ئەو سەلماندی کە مرۆڤ دەتوانێت لە نێوان سەختییەکانی زیندان و دوورخستنەوە و فشاری سیاسیدا، هێشتا دڵسۆز بێت بۆ کلتوور و زمانی دایک. ناوی ئەو بۆ هەمیشە وەک پارێزەری ڕاستەقینەی مێژووی کۆیە و کوردستان لە دڵی تاکەکانی کۆمەڵگادا بە زیندوویی دەمێنێتەوە و بەرهەمەکانیشی دەبنە چرایەک بۆ ڕووناککردنەوەی ڕێگەی لێکۆڵەرانی داهاتوو. ڕێبازی ژیان و کۆششە بێوچانەکانی، وانەیەکی هەمیشەیی کەرامەت و خۆڕاگرییە بۆ ئەو نەوە نوێیەی کە دەیانەوێت شوێنپێی هەڵگرن. لە کۆتاییدا دەبێت بڵێین، ئەو تەنها مێژوونووسێکی سادە نهبوو، بەڵکو بە هەڵوێستە نیشتیمانییەکانی خۆی، بوو بە بەشێکی زیندوو و درەوشاوە لە مێژووی نەتەوەکەیدا.
م. تاهیر ئەحمەد حەوێزی، کاروانی ژیانی مێژوونووسێک کە بوو بە ئەرشیفی زیندووی نەتەوەیەک
