سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، جیهانی هونەر و ئەدەب شایەتی گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بوو کە بە بزووتنەوەی ئاڤانگارد (Avant-Garde) ناسرا. ئەم بزووتنەوەیە، کە لە بنەڕەتدا وشەیەکی سەربازییە و بە واتای “پێشڕەو” یان “پێشەنگ” دێت، هەوڵی دەدا سنوورەکانی هونەر تێپەڕێنێت و نەریتە باوەکان بشکێنێت. لە گۆڕەپانی شانۆدا، شانۆی ئاڤانگارد وەک کاردانەوەیەک دژی فۆرمە شانۆییە کلاسیکی و سروشتییەکان سەری هەڵدا، کە لەو کاتەدا باو بوون. شانۆکارانی ئاڤانگارد دەیانویست شانۆ لە چوارچێوەی دیاریکراوی خۆی دەرباز بکەن.
سەرچاوە و چوارچێوە مێژووییەکەی
شانۆی ئاڤانگارد لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا سەری هەڵدالەئەوروپا و شاری پاریس وەک ناوەندێکی بەهێزودیاردەرکەوەت بووبۆئەم بزووتنەوە، وەهەروەها ئەم شانۆیە وەک کاردانەوەیەک دژی فۆرمە شانۆییە باوەکان کە لەو کاتەدا زاڵ بوون. ئەم فۆرمانە، بەتایبەتی شانۆی سروشتی (Naturalism) و ڕیالیزم (Realism)، جەختیان لەسەر وێناکردنی ژیانی ڕۆژانە و کێشە کۆمەڵایەتییەکان دەکردەوە بە شێوەیەکی واقیعی. لە کاتێکدا ئەم ڕێبازانە گرنگی خۆیان هەبوو، بەڵام شانۆکارانی ئاڤانگارد پێیان وابوو کە ئەم فۆرمانە سنووردارن و ناتوانن قووڵایی تەواوی ئەزموونی مرۆیی دەرببڕن.
سەرهەڵدانی شانۆی ئاڤانگارد هاوکات بوو لەگەڵ گۆڕانکارییە گەورەکانی کۆمەڵایەتی، سیاسی، و تەکنۆلۆژی لە ئەوروپا. جەنگی جیهانی یەکەم، گەشەسەندنی خێرای پیشەسازی، و دۆزینەوە زانستییە نوێیەکان (وەک تیۆری ڕێژەیی ئەنیشتاین و دەروونشیکاری فرۆید) کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر تێڕوانینی مرۆڤ بۆ جیهان هەبوو. ئەم گۆڕانکارییانە بوونە هۆی دروستبوونی هەستێکی گشتی بە نادڵنیایی و گومان لەسەر بەها و نەریتە کۆنەکان. لەم چوارچێوەیەدا، هونەرمەندانی ئاڤانگارد هەوڵیان دەدا ڕێگەی نوێ بۆ دەربڕینی ئەم واقیعە ئاڵۆزە بدۆزنەوە.
بزووتنەوە ئەدەبی و هونەرییەکانی وەک فیوچەریزم”ئایندەگەرایی”ی (Futurism)، دادایزم (Dadaism)، سوریالیزم (Surrealism)، و ئێکسپرێسیۆنیزم (Expressionism) ڕۆڵێکی سەرەکییان لە داڕشتنی بنەماکانی شانۆی ئاڤانگارددا بینی. ئەم بزووتنەوانە هەریەکەیان بە شێوەی خۆی هەوڵی دەدا نەریتە هونەرییەکان بشکێنێت و فۆرم و ناوەڕۆکی نوێ تاقی بکاتەوە. بۆ نموونە، فیوچەریزم جەختیان لەسەر خێرایی، تەکنۆلۆژیا، و توندوتیژی دەکردەوە، لە کاتێکدا دادایستەکان گاڵتەیان بە لۆژیک و عەقڵ دەکرد و سوریالیستەکان سەرنجیان لەسەر نەست (ناخودئاگایی) و خەونەکان بوو.
لە شانۆدا، ئەم بیرۆکانە بوونە هۆی دروستبوونی نمایشگەلێک کە دوور بوون لە چیرۆکگێڕانی ڕاستەوخۆ و کاراکتەری واقیعی. لەبری ئەوە، جەخت لەسەر هێما، خەیاڵ، و ورووژاندنی هەستەکانی بینەر دەکرا. شانۆی ئاڤانگارد هەوڵی دەدا بینەر ناچار بکات بیر بکاتەوە و بە شێوەیەکی چالاک بەشداری لە ئەزموونی شانۆییەکەدا بکات، نەک تەنها وەک چاودێرێکی پاسیڤ بێت. ئەمەش بە واتای تێکدانی “دیواری چوارەم” (Fourth Wall) دەهات، کە بەربەستێکی خەیاڵییە لە نێوان ئەکتەر.
هەروەها شانۆی ئاڤانگارد بە کۆمەڵێک تایبەتمەندی جیاواز دەناسرێتەوە کە لە شانۆی نەریتی جیایان دەکاتەوە. ئەم تایبەتمەندییانە ڕەنگدانەوەی هەوڵی شانۆکارانی ئاڤانگاردن بۆ شکاندنی نەریتەکان و دۆزینەوەی ڕێگەی نوێ بۆ دەربڕین.
یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییەکان بریتییە لە شکاندنی فۆرمی نەریتی. شانۆی ئاڤانگارد زۆرجار چیرۆکگێڕانی هێڵی و کاراکتەری واقیعی ڕەت دەکردەوە. لەبری ئەوە، جەختی لەسەر، دیمەنی پارچەپارچە، و کاراکتەری هێمایی دەکردەوە. ئامانج ئەوە بوو کە بینەر لە چاوەڕوانییە باوەکانی دەرباز بکرێت و ناچار بکرێت بە شێوەیەکی چالاکتر بیر لە ناوەڕۆکی نمایشەکە بکاتەوە.
تێکەڵکردنی هونەرە جیاوازەکان تایبەتمەندییەکی گرنگی تربوو. شانۆکارانی ئاڤانگارد زۆرجار سنوورەکانی نێوان شانۆ، مۆسیقا، سەما، هونەری بینراو، و شیعر تێکەڵ دەکرد. ئەمەش وای دەکرد کە نمایشەکان دەوڵەمەندتر و فرەڕەهەندتر بن، و بتوانن کاریگەرییەکی قووڵتر لەسەر هەست و سۆزی بینەر دروست بکەن. بۆ نموونە، لە هەندێک نمایشی سوریالیستیدا، دیمەنەکان لەخەونێک دەچوون و مۆسیقا و جووڵە بە شێوەیەکی ناڕێک پێکەوە گرێ دەدران.
چالاککردنی بینەر یەکێکی ترە لە بنەما سەرەکییەکانی شانۆی ئاڤانگارد. شانۆکارانی ئاڤانگارد دەیانویست بینەر لە ڕۆڵی چاودێرێکی پاسیڤەوە بگۆڕن بۆ بەشداربوویەکی چالاک. ئەمەش دەتوانرا بە چەندین شێوە ئەنجام بدرێت، وەک پرسیارکردنی ڕاستەوخۆ لە بینەر، یان تێکەڵکردنیان لەگەڵ ئەکتەراندا لە هەمان شوێندا. ئامانج ئەوە بوو کە بینەر هەست بە بەرپرسیارێتی بکات و بیر لە پەیامەکانی نمایشەکە بکاتەوە.
ڕەتکردنەوەی بەها بۆرژوازییەکان و کاردانەوەی کۆمەڵایەتی و سیاسی تایبەتمەندییەکی تری شانۆی ئاڤانگارد بوو. زۆرێک لە شانۆکارانی ئاڤانگارد دژی بەها کۆمەڵایەتی و سیاسییە باوەکان بوون و هەوڵیان دەدا لە ڕێگەی شانۆوە ڕەخنە لە سیستەمی زاڵ بگرن. ئەمەش زۆرجار بە بەکارهێنانی ساتیر، گاڵتەجاڕی، و دیمەنی شۆکهێنەر ئەنجام دەدرا بۆ ورووژاندنی بینەر و هاندانیان بۆ بیرکردنەوە لە کێشە کۆمەڵایەتییەکان.
وە گرنگیپێدانی پرۆسەی داهێنان لەسەر بەرهەمی کۆتایی تایبەتمەندییەکی تری ئاڤانگارد بوو. شانۆکارانی ئاڤانگارد زۆرجار جەختیان لەسەر تاقیکردنەوە، ئیبداع، و خۆڕسکبوون دەکردەوە لە کاتی پرۆسەی دروستکردنی نمایشەکەدا. ئەمەش وای دەکرد کە نمایشەکان زیندوو و گۆڕاو بن، و بتوانن بە شێوەیەکی بەردەوام گەشە بکەن.
جگەلەوەش گرنگی و کاریگەرییەکانی شانۆی ئاڤانگارد، سەرەڕای سروشتی تاقیکاری و زۆرجار شۆکهێنەری، کاریگەرییەکی قووڵ و درێژخایەنی لەسەر گۆڕەپانی شانۆی جیهانی هەبوو. گرنگییەکەی تەنها لە شکاندنی نەریتەکاندا نەبوو، بەڵکو لە کردنەوەی دەرگایەک بوو بۆ فۆرم و بیرۆکەی نوێ کە تا ئێستاش کاریگەرییان ماوە.
یەکێک لە گرنگترین کاریگەرییەکانی شانۆی ئاڤانگارد، دووبارە پێناسەکردنەوەی ڕۆڵی شانۆ بوو. شانۆی ئاڤانگارد نیشانی دا کە شانۆ تەنها شوێنێک نییە بۆ کات بەسەربردن یان وێناکردنی واقیع، بەڵکو دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و سیاسی، و شوێنێک بۆ ورووژاندنی پرسیارە قووڵەکانی بوون و ژیان. ئەمەش وای کرد کە شانۆ ببێتە هێزێکی چالاک لە کۆمەڵگادا، نەک تەنها ڕەنگدانەوەیەکی پاسیڤی واقیع.
کاریگەرییەکی تر بریتی بوو لە پەرەپێدانی تەکنیک و ڕێبازی نوێی نمایش. شانۆکارانی ئاڤانگارد بە تاقیکردنەوەیان لەگەڵ فۆرم، ناوەڕۆک، و تەکنیکەکانی نمایشدا، ڕێگەیان بۆ داهێنان و نوێگەری لە شانۆدا خۆش کرد. ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی چەندین ڕێبازی نوێی شانۆیی وەک شانۆی ئەبسێرد (Theatre of the Absurd)، شانۆی ئیپیک (Epic Theatre)، و شانۆی فیزیکی (Physical Theatre). زۆرێک لەو تەکنیکانەی کە ئەمڕۆ لە شانۆدا بەکاردەهێنرێن، ڕەگ و ڕیشەیان لە بزووتنەوەی ئاڤانگارددا هەیە.
هەروەها، شانۆی ئاڤانگارد کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر پەیوەندی نێوان ئەکتەر و بینەر هەبوو. بە چالاککردنی بینەر و شکاندنی دیواری چوارەم، شانۆی ئاڤانگارد هەوڵی دا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆتر و قووڵتر لە نێوان ئەکتەر و بینەردا دروست بکات. ئەمەش وای کرد کە بینەر هەست بە بەشداریکردنێکی زیاتر بکات لە ئەزموونی شانۆییەکەدا و کاریگەرییەکی قووڵتر لەسەر هەست و سۆزی دروست بێت.
لە کۆتاییدا، شانۆی ئاڤانگارد گرنگییەکی گەورەی لە ئیلهامبەخشین بە نەوەکانی دوای خۆی هەبوو. زۆرێک لە شانۆکاران و هونەرمەندانی هاوچەرخ، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، کاریگەرییان لە فەلسەفە و پراکتیکەکانی ئاڤانگارد وەرگرتووە. ئەم بزووتنەوەیە نیشانی دا کە هونەر دەتوانێت ئازاد بێت لە سنوورەکان و بەردەوام لە گۆڕان و پەرەسەندندا بێت، و هەمیشە بەدوای ڕێگەی نوێدا بگەڕێت بۆ دەربڕینی ڕاستییە قووڵەکانی ژیان.
شانۆی ئاڤانگارد، وەک بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانە لە جیهانی شانۆدا، تەنها بریتی نەبوو لە گۆڕینی شێوازی نمایش، بەڵکو گۆڕانکارییەکی قووڵی لە تێڕوانین بۆ هونەر و ڕۆڵی شانۆ لە کۆمەڵگادا دروست کرد. ئەم بزووتنەوەیە، بە ڕەتکردنەوەی نەریتە باوەکان و تاقیکردنەوە بە فۆرم و ناوەڕۆکی نوێ، هەوڵی دا سنوورەکانی شانۆ فراوانتر بکات و بینەر ناچار بکات بە شێوەیەکی جیاواز بیر بکاتەوە. هەروەها دەتوانێت ببێتە ئاوێنەیەک بۆ ڕەنگدانەوەی کێشە کۆمەڵایەتییەکان، هۆکارێک بۆ وروژاندنی پرسیارە فەلسەفییە قووڵەکان، و پلاتفۆرمێک بۆ دەربڕینی بیرۆکە ڕادیکاڵەکان. هەر بۆیە، شانۆی ئاڤانگارد وەک بەشێکی دانەبڕاو لە مێژووی شانۆدا مایەوە، کە بەردەوام ئیلهام بەخشە بۆ نەوەکانی داهاتوو بۆ تاقیکردنەوە و داهێنان لە جیهانی هونەردا