د. سارا زەید مەحموود:
لە کاتێکدا عێراق لەبەردەم وەرچەرخانێکی سیاسیی نوێدایە و هەوڵەکان بۆ پێکهێنانی کابینەی نوێی حکوومەت چڕبوونەتەوە، پرسی پێگە و کێشەکانی هەرێمی کوردستان لە بەغدا بووەتە ڕۆژەڤی سەرەکی. بۆ تاوتوێکردنی ئەم پرسە و تێگەیشتن لە چۆنیەتیی مامەڵەکردنی لایەنە کوردییەکان لەگەڵ ئەم قۆناغە، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ د. سارا مەحموود چاودێری سیاسیدا کردووە کە تێیدا بە وردی تیشک دەخاتە سەر ئاستەنگ و ئەو دەرفەتانەی لەبەردەم کورددا هەن.
هەولێر- تایبەت
وەک دەستپێک، پێتان وایە کورد چۆن دەبێت بەشداری لە حکوومەتی نوێی عێراق بکات بۆ ئەوەی زۆرترین دەستکەوت بەدەست بهێنێت؟
بەشداریی کورد لەم خولەدا نابێت تەنها بەشدارییەکی “پرۆتۆکۆڵی” بێت، بەڵکو دەبێت بەشدارییەکی “ستراتیژی” بێت کە لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی بوەستێت:
یەکەم، یەکڕیزیی ستراتیژی؛ مێژووی سیاسیی عێراق دوای ٢٠٠٣ پێمان دەڵێت کە هێزی کورد تەنها لە “یەکدەنگی”دایە. پێویستە کورد بە “وتارێکی سیاسیی یەکگرتوو” و وەک یەک تیمی نیشتمانی بچێتە ناو پرۆسەی پێکهێنانی حکوومەت. کاتێک ئێمە باس لە یەکگرتوویی دەکەین، تەنها دروشم نییە، بەڵکو وەک لە سەردەمی خوالێخۆشبوو سەرۆک مام جەلال بینیمان، یەکدەنگیی کورد وای کردبوو کە هەموو لایەنە عێراقییەکان ناچار بن وەک لایەنێکی کاریگەر و خاوەن بڕیار مامەڵە لەگەڵ کورد بکەن. ئەگەر کورد پەرتەوازە بێت، لە بەغدا وەک “پاشکۆ” مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، بەڵام ئەگەر یەکدەنگ بێت، دەبێتە “بڕیاردەر”. تەنها بەم یەکگرتووییە دەتوانرێت کێشە ناوخۆییەکانی هەرێم تێپەڕێنرێت و لە بەغداوە هێز بۆ چارەسەری کێشەکان وەربگیرێت.
دووەم، چەسپاندنی شایستە دەستوورییەکان؛ بەشداریکردنەکە دەبێت لەسەر بنەمای “چارەسەری ڕیشەیی کێشە هەڵپەسێردراوەکان” بێت. ئامانجی سەرەکی دەبێت دەستەبەرکردنی مافە داراییەکانی هەرێم و مووچەی فەرمانبەران بێت وەک مافێکی یاسایی نەک کارتێکی سیاسی. هەروەها جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ دەبێت بکرێتە ئەولەویەت بۆ ئەوەی کۆتایی بە سیاسەتی “کاتکوشتن” بهێنرێت.
سێیەم، پەیڕەوکردنی سێ بنەما زێڕینەکە؛ بەشداریکردنەکە دەبێت مەسرەت بێت بەو سێ بنەمایەی کە سەرۆک بارزانی لە دەستووردا چەسپاندوویەتی: (هاوبەشیی ڕاستەقینە لە بڕیار، هاوسەنگی لە دامەزراوەکان، و سازان لە یاسادانان). ئەم چەمکانە گەرەنتیین بۆ ئەوەی عێراق بەرەو دیکتاتۆرییەت نەچێتەوە و مافە نەتەوەییەکانی کورد پارێزراو بن.
ئایا پێتان وایە عەلی زەیدی دەتوانێت لە ماوەی یاسایی خۆیدا حکوومەت پێک بهێنێت؟ ئاستەنگەکانی بەردەمی چنە؟
پرسی سەرکەوتنی عەلی زەیدی لەم ئەرکەدا تەنها پەیوەست نییە بە کاتە یاساییەکەوە (٣٠ ڕۆژ)، بەڵکو بەستراوە بە “ئیرادەی سیاسی” لایەنەکان. عەلی زەیدی لە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختدایە.
خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ئەگەر بیەوێت لە کاتی دیاریکراودا سەرکەوتوو بێت، دەبێت متمانەی پێکهاتە سەرەکییەکان (کورد و سوننە) بەدەست بهێنێت. ئەمەش بە تەنها بەڵێنی سەرزارەکی ناکرێت، بەڵکو دەبێت “گرەنتی ڕاستەقینە” بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکان پێشکەش بکات. کورد و سوننە ئەزموونی تاڵیان لەگەڵ بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکانی کابینەکانی پێشوو هەیە، بۆیە متمانەسازی لێرەدا کلیلە.
خاڵی دووەم، گەورەترین بەربەست لەبەردەم عەلی زەیدی، هاوسەنگکردنی داواکارییە ناوخۆییەکانی ناو ماڵی شیعە و فشارە دەرەکییەکانە. ئەگەر زەیدی پەیڕەوی لە مەبدەئی “سازانی نیشتمانی” بکات و دوور بکەوێتەوە لە سەپاندنی ئیرادەی تاکلایەنە، دەتوانێت کابینەکەی تێپەڕێنێت. بەڵام ئەگەر بیەوێت وەک لایەنێکی زاڵ مامەڵە بکات، بێگومان پرۆسەکە تووشی بنبەست دەبێت و عێراق دەخاتە ناو قەیرانێکی قوڵترەوە.
ئەگەر بێینە سەر داواکارییەکان، گرنگترین داواکارییەکانی کورد لەم قۆناغەدا بۆ بەشداریکردن لە حکوومەت چین؟
داواکارییەکانی کورد ڕوون و دەستوورین، دەتوانین لە سێ خاڵی سەرەکیدا کورتیان بکەینەوە:
1. شایستە داراییەکان و مووچە: ئەمە لەپێشینەترین داواکارییە. دەبێت قووتی خەڵکی کوردستان و مووچەی فەرمانبەران لە ململانێ سیاسییەکان جیا بکرێتەوە. جێگیرکردنی شایستە داراییەکانی هەرێم لە یاسای بودجەدا بە جۆرێک کە گەرەنتی گەیشتنی مووچە بکات، مەرجی سەرەکی هەر ڕێککەوتنێکە. ناکرێت مانگانە هاووڵاتیانی هەرێم چاوەڕێی “تەمویل” بن؛ دەبێت ئەمە ببێتە مافێکی سیستەماتیک.
2. یاسای نەوت و گاز: تێپەڕاندنی “یاسای نیشتمانیی نەوت و گاز” بە هاوبەشی لەگەڵ هەرێم پێویستییەکی هەنووکەییە. ئەم یاسایە کۆتایی بەو ململانێیە دەهێنێت کە ساڵانێکە لە نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر پرسی وزە هەیە. کورد دەیەوێت مافە دەستوورییەکانی لە بەرهەمهێنان و هەناردەکردندا پارێزراو بێت و چیتر وزە وەک کارتێکی فشار دژی بەکار نەهێنرێت.
3. ناوچە جێناکۆکەکان و ماددەی ١٤٠: جێبەجێکردنی ئەم ماددەیە و ئاساییکردنەوەی دۆخی کەرکووک و ناوچەکانی تری دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، پرسێکی نەتەوەییە. کورد ناتوانێت لە هیچ حکوومەتێکدا سازشی لەسەر بکات. دابینکردنی سەقامگیری لەو ناوچانە و کۆتاییهێنان بە سیاسەتی تەعریب و فشارەکان، لاپەڕەیەکی نوێ لە پەیوەندییەکان دەکاتەوە.
زۆرجار باس لەوە دەکرێت کە ئایا باشتر نییە کورد لە بەغدا بکشێتەوە؟ بە ڕای ئێوە گەڕانەوە و مانەوەی کورد لە بەغدا باشترین هەنگاوە؟
بە دڵنیاییەوە، مانەوە و بەهێزیی کورد لە بەغدا تەنها بژاردەی دروستە لەم قۆناغەدا. ئەمەش لەبەر سێ هۆکاری ستراتیژی:
یەکەم، بەغدا وەک قووڵایی ستراتیژی؛ بەغدا قووڵایی دەستووری و یاسایی هەرێمی کوردستانە. هەر جۆرە کشانەوەیەک یان لاوازییەک لە بەغدا، دەبێتە هۆی ئەوەی نەیاران ئەو بۆشاییە پڕ بکەنەوە. کاتێک کورد لەوێ نەبێت، یاساکان دژی بەرژەوەندییەکانی گەلی کورد دادەڕێژرێن. بۆیە دەبێت لەوێ بین بۆ ئەوەی لە جێگەی بڕیار بین.
دووەم، پاراستنی قەوارەی هەرێم؛ مانەوەی کورد لە بەغدا بە بەهێزی، باشترین ڕێگەیە بۆ پاراستنی “قەوارەی دەستووریی هەرێمی کوردستان”. هەوڵێکی زۆر هەیە بۆ گەڕانەوەی ناوەندێتییە توندەکە و کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی هەرێم؛ تاکە شوێن بۆ ڕێگەگرتن لەم هەوڵانە پەرلەمان و حکوومەتی عێراقە.
سێیەم، دیپلۆماسی و شەرعیەت؛ بەشداریکردن لە بەغدا شەرعیەتی نێودەوڵەتی بە داواکارییەکانی کورد دەدات. لەم قۆناغە ناسکەی ناوچەکەدا، جیهان لە ڕێگەی بەغداوە مامەڵە لەگەڵ عێراق دەکات. ئەگەر کورد لە چەقی بڕیار بێت، دەتوانێت پارێزگاری لە هاوسەنگیی هێز بکات و دەستکەوتەکانی بپارێزێت.
کورد لە بەردەم دەرفەتێکی نوێدایە لە بەغدا، بەڵام ئەم دەرفەتە پێویستی بە یەکڕیزی، وردبینی لە دانوستان، و جەختکردنەوە لەسەر بنەما دەستوورییەکان هەیە. قۆناغی داهاتوو پێویستی بەوەیە کورد نەک تەنها وەک بەشدار، بەڵکو وەک هاوبەشێکی ڕاستەقینە و کاریگەر لە بەغدا دەربکەوێت بۆ ئەوەی بتوانێت مافەکانی خەڵکی کوردستان دابین بکات.