مزەفەر فەیلی
هەروەكو روون و دیارە كە ئەو جیهانەی كە تێدا دەژین لە زۆر نەتەوە و كەمینە و هەروەها كۆمەڵێك ئایین و ئایینزا پێك هاتووە و بەپێی كات و سەردەمی جیاواز و جۆراوجۆر كەمكەم دروست بووە.
راستیەکەی مرۆڤایەتی خۆی لە خۆیدا لە یەك سەرچاوە هاتووتەدی و بە ناوی (ئایەم)، (ئادەم)، (مرۆڤ)، (بەشەر)، (ئینسان) و (Human) و، هتد بەكار هاتووە. بەپێی سەرچاوەی ئایینی و لە سەروویان قورئانی پیرۆز هەموومان لە یەكەمین پەیامبەری خودا حەزرەتی ئادەم (ادم، Adam) و حەوای خێزانی (حواء، Eve) دروودی خودایان لێ بێت هاتووینەتە سەر جیهان و دواتریش بە هۆی كوڕ و نەوەكانی حەزرەتی ئادەمەوە ژیان بە زەمیندا بڵاو بووەتەوە. بەپێی تیورێك كە بە هۆمۆ هابیلیس (Homo habilis) كە بە مانای (مرۆڤی تێگەیشتوو) بەناوبانگە، وەكو یەكەمین ریشەی مرۆڤی زیرەك بۆ مەبەستی دروستكردنی درەختی خانەوادەی ئادەمیزاد لەقەڵەم دەدرێت. راستیەکەی ئەم دەستەواژەیە لە دوو بەش پێك هاتووە: هۆمۆ (Homo)، كە رەگەزی مرۆڤایەتی لێی پێك هاتووە و پێش ٢ملیۆن و ٥٠٠هەزار ساڵ لەمەوبەر بووە؛ بەشی دووەم هابیلیس (Habilis)، بەو بەشەی رەگەزی مرۆڤایەتی كە مرۆڤ پێشكەوتوو و تێگەیشتوو بووە و پێش ٢ملیۆن ساڵ لەمەوبەر بووە و هەروەها وەكو ئاماژەیەكە بۆ ناوی هابیل (Habil) كوڕە راست و دروستەکەی حەزرەتی ئادەم.
جا هەموومان لە پەیامبەر حەزرەتی ئادەمەوە سەرچاوە دەگرین و دوای بڵاوبوونەوەی كوڕ و کچ و نەوەكانی پەیامبەر ئادەم لەسەر ناوچەكانی سەر زەمین ئیتر هەموو ئەو نەتەوە و كەمینە و هەروەها ئایین و ئایینزا و هۆز و زمان و کولتوور و كەلەپوور لێ هاتووە دی و دەتوانین بڵێن كە پێشتر یەك نەتەوە وەكو نەتەوەی مرۆڤ و یەك ئایین وەكو ئایینی خودا هەبووە كە هەر دوو بەش بە پێی كات پێشكەوت و گۆڕانی بە سەردا هات تا ئەم سەردەمەی كە ئێستا تێدا دەژیین.
لە سەرەتای سەردەمانی سەرهەڵدانی ئایینەكانی ئاسمانی و هەروەهاش دروست بوونی ئایینەكانی زەمینی راستیەکەی زۆر شەر و كوشتار لە نێوان گرۆپەكانی مرۆڤایەتی بڵاو بوو و هەندێك هزر و چەمكی دۆگماتیزمانە لە هەڵە تێگەیشتن لە ئایینە ئاسمانییەكان دروست بوو و، دوای گرۆپەكانی مرۆڤایەتی وردەوردە نەتەوەكان هاتنەدی و بووە هۆی هاتنەدی بیروباوەڕی ناسیۆنالیزم و هەروەها دواتریش بیروباوەڕی راسیزمانە. ئەمە و سەدە دوای سەدە و هاتنی رەورەوە و پێشكەوتنی شارستانییەت ئیتر پراگماتیزم بووە جێگرەوەی چەمكەكانی تر لە ژیان. راستیەکەی ئەو هەموو شەر و تێكدان و كاوڵكارییانەی كە لەسەریەك دەكرێت لە جیهان هەمووی هەڵە و نادروستە ئەگەر بە دروستی و پاكی بیر بكەین!
پێشتر هەر وڵاتێك تایبەت بوو بە نەتەوە یان ئایینێكی تایبەت، بەڵام ئێستا زۆربەی وڵاتانی جیهان لە كۆمەڵێك نەتەوە و ئایین و زمان و کولتوور و رۆشنبیری پێك هاتووە و پێكەوە دەژین. بەڵێ، دوای نەمانی دەمارگیری نەتەوەیی و ئایینی وردە وردە بەرەو ژیانی دروست و راست هەنگاو دەهاوێژرێت. راستیەکەی لە كوردستانی باشوور، كوردستانی عێراق، نموونەیەكی بچووكی سەرەتای ئەو ئەزموونەیە كە بەرەو کۆزمۆپۆلتیسم (بە فەرەنسی: Le cosmopolitisme) هەنگاو دەهاوێژێت. نەتەوەكان و ئایینەكان و هەروەها کەمینەكان و ئایینزاكان پێكەوە بە خۆشی و شادی لەگەڵ یەك دەژین. هەروەكو هەموو ئایینەكان هەریەكەو شوێنی پیرۆزی تایبەت بەخۆی هەیە بۆ پەرەستن، هەروەهاش دەبێت هەموو ئایینزاكانیش وەكو شیعە، كوردانی فەیلی و عەرەبی شیعە هەروەكو كورد و عەرەبی سوننە هەموویان مزگەوتی تایبەت بە خۆیان هەبێت و، بە ئازادی كاروباری ئایینی خۆیان ئەنجام بدەن و راستیەکەی لە ئەمە گەورەتر و پیرۆزتر كار بكرێت بۆ رۆشنبیركردنی ئەقڵی كوردی تاكو هەموو مسوڵمانان بەبێ جیاوازی لە ژێر یەك گومبەز و لەناو یەك مزگەوتدا پێكەوە بتوانن نوێژ بكەن بەبێ هیچ كێشە و ناكۆكییەك. هەموو نەتەوە و کەمینەكان بە برایەتی بژین و هیچ لایەنێك خۆی بە بەرزتر و گەورەتر نەزانیت.
راستیەکەی جێگەی خۆشحاڵییە كە ئێستا لە كوردستانی خۆشەویستدا هەموو نەتەوە و ئایینەكان بە ئازادی و رێزەوە پێكەوە دەژین بەبێ جیاوازیی زمان و کولتوور. بێگومان ئەم نموونەی جیهانبینییە پێویستی بە كات و سات هەبووە و بە ساڵێک و دووان نەهاتووەتە بەرهەم. كوردستانی بەناوبانگ، دوای دەیان ساڵ خەبات و تاقیكردنەوە و هەروەها قوربانیدانی هەموو نەتەوە و ئایینەكان و بەتایبەت گەلی كورد هاتووە دی.
هەروەها چارەسەركردنی كێشەی ئاو و كارەبا بە دانان و دروستكردنی پرۆژەی رووناكی و هەروەها پرۆژەی فریاگوزاری ئاو و دروستكردن و نۆژەنكردنەوەی زۆر رێگاوبان و هەروەها بەنداو و، هتد، بۆیە توانیی كە وێنەیەكی رەنگاورەنگی جوان پێشكەش بكات هەرچەندە كە هێشتا لە سەرەتای رێگاكەیە. لێرەدا زۆر گرنگە كە ئاماژە بە خاڵێكی تری گرنگ بدەین و ئەوەش گرنگی دان بە ژێرخانی ئابوورییە بە بەهێزكردن و پاڵپشتی كردنی كەرتەكانی كشت و كاڵ و پیشەسازی كە زۆر گرنگ و پێویستن بۆ هەر وڵاتێك. هەروەها خاڵێكی تری زۆر گرنگ و راستیەکەی بە رای من لە هەموو بەشەكانی تریش گرنگترە ئەویش دانانی كەسانی دڵسۆز و غەمخۆر و نیشتمانخواز كە بەراستی ئاشقی نیشتمانەكەی بێت و نیشتمانەكەی وەكو ماڵ و خانەوادەكەی خۆی خۆش بوێت و بە گیان و دڵ كاری بۆ بكات دوور لە خەڵكانی گەندەڵ و خۆویست و بەرژەوەندیخواز.
شایانی باسكردنە كە پێگەی كوردستان لە رۆژهەڵاتی ناوەراست دیارە بەپێی ئەو شوێنگەی جیۆپۆلتیكی ناوچەی كوردستان و هەروەها جیۆستراتیژی بوونی كە خۆی لە خۆی گرنگی زیادی پێ بەخشیوە و لەلایەكی تر بە دروست كردنی پەیوەندی دروست و دۆستانە لەگەڵ وڵاتانی هەرێمایەتی و هەروەهاش لەگەڵ وڵاتانی جیهانی و گەورە كە بووەتە هۆی ئاڵوگۆری پێشكەوتن و ناساندنی زیاتری پێگەی كوردستان لە ناو جیهان، بێگومان ئەمەش بە هەوڵ و كۆششی (جەنابی بارزانی) و دەسەڵاتدارانی كوردستان و هەروەها هەموو تاكی كوردستانی هاتووە دی. لەلایەكی تریش زۆر گرنگە كە پەیوەندی زۆر باش و دۆستانە لەگەڵ حكومەتی ناوەند دروست بكرێت چوونكە هەروەكو دەزانین كوردستان بەشێكی نەپچڕاوی عێراقە و ئەمە راستیەکەی پێویستیەكی رۆژانە و واقیعییانەیە. بەهیوای سەركەوتنی بەردەوامی كوردستان شان بە شانی وڵاتانی پێشكەوتوو و بە جیهانیكردنی كوردستان لە هەموو روویەك و كوردستان بە باشترین شێوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تەنانەت جیهان بەناوبانگ بكرێت، بەرەو كوردستانی بەناوبانگ، بەرەو كوردستانی بەهێز.