ئامادەکردن: شێرکۆ حەبیب
کۆمەڵێک لە شارەزایانی یاسایی و ئەکادیمی و رۆژنامەنووسانی میسر هاوسۆزی خۆیان بۆ گەلی کورد دەربڕی و بەتوندی ئیدانەی ئەو هێرشە تیرۆریستیانەن بۆ سەر کوردستان کرد، ئاماژەیان بە سیاسەتی حکیمانەی سەرۆک بارزانی کردووە بۆ دابینکردن ئاشتی و هێوری لە کوردستان و ناوچەکە.
هاني میلاد حنا سیاسەتمەدار، سیاسەتمەدار؛
بەئامانجگرتنی خەڵکی سڤیل و سەرکردە و هاووڵاتی ئاسایی کردەوەیەکی نەفرەت لێکراو و چەوتە. ئیدانەی هەموو جۆرەکانی تیرۆر و ڕشتنی خوێنی بێتاوان دەکەم بۆ زەوتکردنی ئازادیی خەڵک بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان و پاراستنی سەرچاوەکانیان.
کرۆکی ململانێکە تاڵانکردنی سامانی گەلان و چاندنی ناتەبایی نێوان نەتەوە و نەتەوەکانە، کە تەنها لەڕێگەی خوێنڕشتنی ململانێ ناوخۆییەکانەوە خزمەت بە پارچەپارچەکردنی یەکێتی نەتەوەیی دەکات. پێزانین و ڕێزم بۆ گەلی گەورەی کورد و تێکۆشانیان بۆ پاراستنی شوناس .تایبەتمەندییەکان و ناسنامەکانیان
پسپۆڕێکی تاوانە نێودەوڵەتییەکان؛ بە ئامانجگرتنی سەرکردەکانی کورد تاوانێکی نێودەوڵەتییە
دکتۆر نەبیل فەزیع پسپۆڕی یاسای تاوانە نێودەوڵەتییەکان ڕایگەیاند، ئەو هێرشانەی بۆ سەر بارەگای بارزانی، و نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستانیان کردۆتە ئامانج، تاوانێکی تەواو بە پێی یاسای تاوانە نێودەوڵەتییەکان پێکدەهێنن، ئاماژەی بە پێویستی دادگا نێودەوڵەتی و هەرێمیەکان کرد بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی ببنەوە.
پەیڕەوی ناوخۆی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، و داب و نەریتە نێودەوڵەتییەکان، لە فەلسەفە و دەقەکانیاندا جێگیربوون لەسەر ئەوەی کە بەئامانجگرتنی سەرۆک و سەرکردە سیاسییەکان بە یەکێک لەو کارە جددییانە دادەنرێت کە بەرزدەبێتەوە بۆ ئاستی تاوانە نێودەوڵەتییەکان، بەتایبەتی ئەگەر بە شێوەیەک ئەنجامبدرێت کە پێشێلکردنی بنەماکانی سەروەری و پاراستنی خەڵکی مەدەنی بێت.
سەرۆک و سەرکردەکان، لە زۆر حاڵەتدا، بەهرەمەندن لە پارێزبەندی یاسایی نێودەوڵەتی، جگە لە پێگەی سیاسی و دیپلۆماسییان، ئەمەش پێویستی بە ڕێزگرتن هەیە و نابێت سازشیان لەسەر بکرێت.
لەم چوارچێوەیەدا هەر هێرشێکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوون یان بوونی کەسایەتییە سیاسییە دیارەکان، وەک مەسعود بارزانی، و نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، پرسیاری یاسایی جددی دەوروژێنێت سەبارەت بەوەی کە تا چەند ئەم هەڵسوکەوتەی دەوڵەتی ئێران، یان هەر گرووپێکی چەکداری دیکە، لەگەڵ پەیڕەوی ناوخۆی یاسا نێودەوڵەتییەکاندا دەگونجێت، بەتایبەتی ئەگەر هەرێمی پەیوەندیدار لایەنی ململانێی چەکداری نەبێت.
ھەرێمی کوردستان بەھۆی پێگەی یاسایی و سیاسییەوە مەرج نییە لایەنێک بێت لە ململانێ ھەرێمییە بەردەوامەکاندا، ئەمەش وا دەکات ھەر بەئامانجگرتنی خاکەکەی یان سەرکردەکانی بکەوێتە ژێر لێکۆڵینەوەی یاسایی توند. جگە لەوەش بنەمای جیاکاری… یەکێکە لە پرەنسیپە بنچینەییەکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، کە پێویستی بە جیاکردنەوەی ئامانجی سەربازی و مەدەنی هەیە، هەروەها بەئامانجکردنی خەڵکی مەدەنی یان سەرکردە سیاسییەکان قەدەغە دەکات کە ڕاستەوخۆ دەستیان لە شەڕ و پێکدادانەکاندا نییە. بۆیە بەئامانجکردنی کەسایەتییەکی سیاسی مەدەنی کە بەشداری ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان ناکات، پێشێلکردنی ئاشکرای ئەم ڕێسایانە.
ئیدانەی هەوڵەکانی ڕاکێشانی عێراق و کوردستان دەکەن بۆ شەڕێک کە هیچ پەیوەندییەکی بەوانەوە نییە
ئەیمەن عەقیل، ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ مافەکانی مرۆڤ لە میسر، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی ئەفریقا (ECOSOCC) و شارەزای جیهانی لە یاسای نێودەوڵەتی، دەڵێت؛ ئەو هێرشانەی کە بارەگای بارزانی و سەرۆکی هەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، لە شاری دهۆکیان کردە ئامانج، هەروەها ئەوانەی هێزی پێشمەرگەی کوردستانیان کردە ئامانج، نوێنەرایەتی پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسا نێودەوڵەتییەکان و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ دەکەن، ئیدانەی هەوڵەکانی ڕاکێشانی عێراق و کوردستان دەکەن بۆ شەڕێک کە هیچ پەیوەندییەکی بەوانەوە نییە.
شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژی ئێران مافی ئەوەیان پێنادات کە هیچ هێرشێک بۆ سەر خەڵکی مەدەنی و ژێرخانی بێتاوان ئەنجام بدەن. جگە لەوەش فراوانکردنی مەودای کارکردنی بە کاردانەوەکانی ئێران کە کاریگەری لەسەر عێراق و کوردستان و دەوڵەتانی کەنداو و ناوچە مەدەنی و نەوتییەکانیان هەیە، پێچەوانەی یاسا نێودەوڵەتییەکانە و نوێنەرایەتی پێشێلکارییەکی قورسی مافی هاووڵاتیانی مەدەنی دەکات لە بارودۆخی سەردەمی جەنگدا، کە دۆخێکە کە تێیدا هیچ بەدەر نییە بۆ پاراستنی ، هەڵوێستی میسر ڕوونە لەسەر پێویستی کەمکردنەوەی پەرەسەندنی ناوچەیی و کۆنتڕۆڵکردنی تەواوی دۆخەکە بۆ پاراستنی ئاسایشی وڵاتان و گەلانی ناوچەکە.
گەلی کورد بە سروشت ئاشتیخوازە و سەرکردەکانی هەرێم، پێش هەموویان سەرۆک مەسعوود بارزانی، داکۆکیکاری ئاشتی و تەوافوقن، هەمیشە بە تامەزرۆییەوە لە هەوڵی بەرەوپێشبردن و پاراستنی مافەکانی مرۆڤن بەپێی دەستووری عێراق کە بە ئیرادەی گەلی عێراق بە هەموو پێکهاتەکانییەوە لە ساڵی ٢٠٠٥ پەسەند کراوە، ناتوانرێت لە هیچ گفتوگۆیەک دوور بخرێنەوە سەبارەت بە پرۆسەیەکی ئاشتی قبوڵکراو لە ناوچەکەدا.
پێویستە هەموو ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان کاربکەن بۆ وەستاندنی شەڕ بۆ هەمیشەیی لەپێناو پاراستنی جیهان و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەلانی، هەروەها دەبێت هەموو لایەنە سیاسییەکانی عێراق ڕێکبکەون و یەکبگرن و پێکەوە بوەستن لەبەرامبەر ئەو مەترسیانەی کە هەڕەشە لە وڵاتی فیدراڵی و حکومەتە فیدراڵیەکەی دەکەن، جەخت لەسەر مافی عێراق و کوردستان بکەنەوە، بە هەموو پێکهاتەکان و نەتەوەکانییەوە، بۆ ئەوەی بە ئارامی و سەقامگیرییەوە بژین.
دکتۆر حسام شەلەبی – ئەکادیمی میسری:
سەرکردایەتی هەرێمی کوردستان بە ئەزموونی سیاسی کەڵەکەبوو و پراکتیکی دیپلۆماسی درێژخایەن لە بەڕێوەبردنی قەیرانەکاندا ناسراوە
هێرشەکانی ئەم دواییە بۆ سەر هەرێمی کوردستان، کە لایانە چەکدارەکانی ناوخۆی عێراقەوە کە هۆکار و بەشدارن لە ئاڵۆزی دۆخەکە. پێدەچێت ئەم لێدانانە زیاتر بن لە تەنها ئۆپەراسیۆنە سەربازییە سنووردارەکان؛ پێدەچێت بەشێک بن لە ئاڵوگۆڕی پەیام و هەوڵدان بۆ کاریگەریکردن لەسەر هەڵوێستەکانی هەرێم. بە ئامانجگرتنی شوێنە هەستیارەکان ڕەنگە هەوڵێک بێت بۆ نیشاندانی گەیشتن یان سەپاندنی ڕێوشوێنی نوێی خۆپارێزی.
بەڵام ڕەنگە گرنگی ئەم هێرشانە لە ڕێگریکردن تێپەڕێت، ئەمەش ئاماژەیە بۆ هەوڵێکی ئەگەری بۆ پاڵنانی ناوچەکە بۆ شکاندنی سیاسەتی هاوسەنگی. دروستکردنی دۆخی فشاری ئەمنی ڕەنگە ئامانجی وروژاندنی کاردانەوەی هەولێر بێت، یان دانانی لەبەردەم هەڵبژاردنە سەختەکاندا کە نزیکی دەکاتەوە لە یەکێک لە میحوەرەکانی ململانێ، بەتایبەتی لە ژێر ڕۆشنایی ئەوەی کە لە میدیاکاندا بڵاودەبێتەوە سەبارەت بە ڕۆڵی ئەگەری بۆ هەرێم لە چوارچێوەی بەرفراوانی ناوچەکەدا، شتێک کە بە هەڵوێستە فەرمییەکان پشتڕاست نەکراوەتەوە.
لەبەرامبەردا کێشەی ناوخۆی عێراق بەڕوونی دەردەکەوێت، بەو پێیەی باسکردن لە تێوەگلانی کوتلە چەکدارەکان کە بەتەواوی ملکەچی دەسەڵاتی دەوڵەت نین، ڕەنگدانەوەی تەحەدایەکی ڕاستەقینەیە بۆ چەمکی سەروەری، هەروەها ناسکی دۆخی ئەمنی زیاتر دەکات، نەک تەنها لە ناوچەکەدا، بەڵکو لە سەرتاسەری عێراقدا.
بەڵام سەرکردایەتی هەرێمی کوردستان بە ئەزموونی سیاسی کەڵەکەبوو و پراکتیکی دیپلۆماسی درێژخایەن لە بەڕێوەبردنی قەیرانەکاندا ناسراوە، ئەمەش پەراوێزێکی گرنگ دەدات بە هەرێم بۆ مانۆڕکردن. ئەزموونەکانی ڕابردوو توانای سەرکردەکانییان نیشانداوە بۆ گرتنەبەری سیاسەتی واقیعی و دوورکەوتنەوە لە بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ لە ململانێ میحوەرییەکان، لە هەمان کاتدا کەناڵە کراوەکانی پەیوەندی لەگەڵ لایەنە جیاوازەکانی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا دەپارێزن.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم هەلومەرجە، پاراستنی سیاسەتی هاوسەنگی چیتر وەک بژاردەیەکی ئاسوودە نییە، بەڵکو هەڵبژاردنێکی ستراتیژی ئاڵۆزە کە پێویستی بە بەڕێوەبردنی وردی کردەی هاوسەنگی ناسک و هەماهەنگی زیاتر لەگەڵ بەغدا هەیە بۆ ئەوەی هەرێمی کوردستان نەکێشێتە ناو ململانێی ئاشکرا.
توانای هەرێم بۆ بەردەوامبوون لەسەر ئەم ڕێگایە، بە پشتبەستن بە ئەزموونی سەرکردایەتییەکەی، تا ڕادەیەکی زۆر دیاری دەکات کە ئایا وەک بوارێکی سەقامگیری ڕێژەیی دەمێنێتەوە یان دەبێتە گۆڕەپانێکی دیکە بۆ یەکلاکردنەوەی ناوچەیی.