کۆڕەوە مەزنەکەی ١٩٩١؛ داستانی مانەوە و لەدایکبوونی ئومێد لە ناو چیاکاندا

حەسەن حەمەد ئاندێکی

لە بەهاری ساڵی ١٩٩١دا، جیهان شایەتحاڵی یەکێک لە گەورەترین و خێراترین کۆچی بەکۆمەڵی مرۆیی بوو لە مێژووی هاوچەرخدا. زیاتر لە ملیۆنێک و ٥٠٠هەزار کورد، لە ترسی تۆڵە و کۆمەڵکوژییەکانی ڕژێمی بەعس، ڕوویان لە چیا سەختەکان و سنوورەکانی ئێران و تورکیا کرد. ئەم ڕووداوە کە بە “کۆڕەوە مەزنەکە” ناسراوە، تەنها کارەساتێکی مرۆیی نەبوو، بەڵکو خاڵێکی وەرچەرخانی مێژوویی بوو کە نەخشەی سیاسی ناوچەکەی گۆڕی و بووە بنەمایەک بۆ دامەزراندنی قەوارەی هەرێمی کوردستان.
پاشخانی ڕووداوەکان: لە ڕاپەڕینەوە بۆ کارەسات
دوای شکستی سوپای عێراق لە شەڕی کوێت لە شوباتی ١٩٩١، دەرفەتێکی مێژوویی بۆ گەلانی عێراق ڕەخسا تا دژی ستەمی سەدام حوسێن ڕاپەڕن. لە باکوور، کوردەکان لە ٥ی ئازاردا لە ڕانیەوە دەستیان بە ڕاپەڕین کرد و لە ماوەیەکی کورتدا زۆربەی شارەکانی کوردستانیان ئازاد کرد، لەوانەش کەرکووکی دڵی کوردستان. بەڵام ئەم خۆشییە زۆری نەخایاند. ڕژێمی بەعس کە هێشتا بەشێکی زۆری هێزە بژاردەکانی وەک “گاردی کۆماری” مابوو، دەستی بە هێرشێکی پێچەوانەی دڕندانە کرد. بەپێی ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی مافی مرۆڤ (Human Rights Watch)، ڕژێمی بەعس دوای سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی شیعەکان لە باشوور، بە هەموو هێز و دڕندەیی خۆیەوە ڕووی لە کوردستان کرد. بەکارهێنانی هێلیکۆپتەر و تۆپخانە قورسەکان دژی خەڵکی سڤیل، ترسی دووبارەبوونەوەی کارەساتی هەڵەبجە و ئەنفالی لە دڵی هاووڵاتیاندا چاند. ئەم ترسە تەنها خەیاڵ نەبوو، بەڵکو لەسەر زەوی بە کۆمەڵکوژی و لەسێدارەدانی گەنجان لە ناو شارەکاندا دەستی پێکردبوو. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە لە کۆتایی مانگی ئازار و سەرەتای نیساندا، شارەکان بە تەواوی چۆڵ بکرێن و خەڵک ڕوو لە چیاکان بکەن.
ژیان لەسەر لێواری مەرگ: دۆزەخی چیاکان
کۆڕەو لە کەشوهەوایەکی زۆر سەختدا دەستی پێ کرد. بارانی بەخوڕ، بەفر لە چیاکان و نەبوونی ڕێگاوبان، گەشتەکەیان کردبووە دۆزەخێکی ڕاستەقینە. سەرچاوە بیانییەکان، لەوانەش ڕۆژنامەی “نیویۆرک تایمز” و “بی‌بی‌سی”، وێنەی هەزاران خێزانیان بڵاو کردەوە کە بە پێ یان بە تراکتۆر و ئۆتۆمبێلی کۆن، بە ناو قوڕ و لیتەدا بەرەو سنوورەکان دەڕۆیشتن. دیمەنی دایکانێک کە بە منداڵی باوەشیانەوە، بە ناو بەفردا دەڕۆیشتن، بووە سیمبولی ئەو سەردەمە.
ئامارە نێودەوڵەتییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە لووتکەی کارەساتەکەدا، ڕۆژانە سەدان کەس لەبەر سەرما، برسیەتی و نەخۆشییەکانی وەک کۆلێرا و سکچوون گیانیان لەدەست دەدا؛ کە زۆربەیان منداڵ و بەساڵاچووان بوون. وێنەگرە بیانییەکان وەک ڕیچارد وایمان، کە لەو کاتەدا لەگەڵ ئاوارەکان بوو، باس لەوە دەکەن کە چۆن خەڵک ناچار بوون منداڵەکانیان لە کەناری ڕێگاکان بنێژن و بەردەوام بن لە ڕۆیشتن. ئەم وێنانە ویژدانی جیهانی هەژاند و فشارێکی زۆری خستە سەر وڵاتانی ڕۆژئاوا بۆ دەستوەردان.
هەڵوێستی وڵاتانی دراوسێ و جیاوازییەکان
لە کاتێکدا ئێران سنوورەکانی خۆی بۆ نزیکەی یەک ملیۆن ئاوارە کردەوە، تورکیا بەهۆی ترسی ئەمنی و سیاسییەوە سنوورەکانی داخست. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی سەدان‌هەزار کورد لەسەر لوتکەی چیا بەستەڵەکەکان و لە ناوچە سنوورییەکاندا گیر بخۆن، بێ ئەوەی هیچ پەناگەیەکیان هەبێت. تورکیا دەترسا کە هاتنی ئەم هەموو ئاوارەیە ببێتە هۆی تێکچوونی دۆخی ناوخۆیی خۆی و بەهێزبوونی بزووتنەوەی کوردی لە باکوور. ئەم داخستنی سنوورە کارەساتەکەی قووڵتر کردەوە. ئاوارەکان لەسەر لوتکەی چیاکاندا بێ نان و ئاو مابوونەوە. فڕۆکە سەربازییەکانی تورکیا و وڵاتانی تر دەستیان کرد بە فڕێدانی هاوکاری لە ئاسمانەوە، بەڵام زۆرجار ئەم هاوکارییانە نەدەگەیشتنە دەستی پێویست یان دەبوونە هۆی دروستبوونی پشێوی لە کاتی کەوتنیاندا. ئەم دیمەنە تراژیدییانە بوونە هۆی ئەوەی کە پرسی کورد لە پرسێکی ناوخۆیی عێراقەوە ببێتە پرسێکی نێودەوڵەتی پلە یەک و جیهان ناچار بێت چارەسەرێکی سیاسی و سەربازی بدۆزێتەوە.
وەڵامدانەوەی نێودەوڵەتی؛ بڕیاری ٦٨٨ و ناوچەی ئارام
لەژێر فشاری ڕای گشتی و بە دەسپێشخەری فەرەنسا و بەریتانیا، بەتایبەت جۆن مەیجەر سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی بەریتانیا، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری ٦٨٨ـی لە ٥ی نیسانی ١٩٩١دا دەرکرد. ئەم بڕیارە مێژوویی بوو، چونکە بۆ یەکەم جار نەتەوە یەکگرتووەکان دەستوەردانی لە کاروباری ناوخۆیی وڵاتێکدا کرد لەسەر بنەمای مرۆیی. بڕیارەکە داوای لە عێراق کرد کۆتایی بە سەرکوتکردنی هاووڵاتیانی بهێنێت و ڕێگا بە ڕێکخراوە مرۆییەکان بدات هاوکارییەکان بگەیەنن. دوای ئەمە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئارامش (Operation Provide Comfort)؛ ئەم ئۆپەراسیۆنە تەنها دابەشکردنی خۆراک و دەرمان نەبوو، بەڵکو دروستکردنی ناوچەی بێوەی (Safe Haven) و سەپاندنی ناوچەی دژەفڕین (No-Fly Zone) بوو لە سەرووی هێڵی ٣٦ـەوە؛ ئەم هەنگاوە ڕێگری لە فڕۆکە و هێلیکۆپتەرەکانی سەدام کرد کە هێرش بکەنە سەر کوردەکان و زەمینەی بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان خۆش کرد. سوپای ئەمریکا و بەریتانیا و فەڕەنسا هاتنە ناو خاکی کوردستانەوە بۆ ئەوەی دڵنیایی بدەنە ئاوارەکان کە دەتوانن بگەڕێنەوە.
ڕۆڵی میدیا لە گۆڕینی هاوکێشەکاندا
نەدەکرێت باس لە کۆڕەو بکرێت بەبێ ئاماژەدان بە ڕۆڵی میدیا جیهانییەکان. بۆ یەکەم جار، کامێراکان توانییان ڕاستەوخۆ کارەساتەکە بگوازنەوە بۆ ناو ماڵەکانی ئەوروپا و ئەمریکا. دیمەنی ئەو منداڵانەی کە لە برسا دەگریان و ئەو دایکانەی کە لە ناو قوڕدا نانیان دەشێلا، وای کرد کە حکومەتەکان نەتوانن بێدەنگ بن. ڕۆژنامەنووسانی وەک پیتەر ئارنێت لە CNN و پەیامنێرانی BBC ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو لەوەی کە پرسی کورد بکەنە ڕۆژەڤی جیهانی. ئەمە وای کرد کە سیاسەتی “بێدەنگی” بەرامبەر بە تاوانەکانی سەدام کۆتایی پێ بێت.
گەڕانەوە و لەدایکبوونی قەوارەیەک
بە دڵنیایی و پاراستنی نێودەوڵەتی، کوردەکان دەستیان بە گەڕانەوە کرد بۆ شار و گوندە وێرانکراوەکانیان. کۆڕەو، سەرەڕای هەموو ئازارەکانی، بووە هۆی ئەوەی کە بۆ یەکەم جار لە مێژوودا، کورد ببێتە خاوەنی ناوچەیەکی پارێزراو کە دوور بێت لە دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی بەغدا. لە تشرینی یەکەمی ١٩٩١دا، سەدام حوسێن بڕیاری کێشانەوەی دامودەزگاکانی حکومەتی لە کوردستاندا، بەو هیوایەی کە کوردەکان نەتوانن خۆیان بەڕێوە ببەن و تووشی شەڕی ناوخۆ و برسییەتی بن. بەڵام ئەم بۆشاییە ئیدارییە بووە دەرفەتێک بۆ کورد. لە ئایاری ١٩٩٢دا، یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە مێژووی کوردستاندا ئەنجامدرا. ئەم هەڵبژاردنە کە لەژێر چاودێری نێودەوڵەتیدا بوو، بووە بنەمایەک بۆ دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان. بەم شێوەیە، کۆڕەو کە وەک کارەساتێک دەستی پێکرد، کۆتایی هات بە دامەزراندنی قەوارەیەکی سیاسی کە تا ئەمڕۆش بەردەوامە.
وانە مێژووییەکان
کۆڕەوە مەزنەکەی ١٩٩١ تەنها کۆچێکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو ڕاپەڕینێکی مەدەنی و جەماوەری بوو دژی زوڵم. جیهان لەوێدا تێگەیشت کە گەلی کورد ناتوانێت چیتر لەژێر سایەی ڕژێمێکی دیکتاتۆردا بژی کە کیمیاباران و ئەنفالی کردووە. ئەمڕۆ کە زیاتر لە سێ دەیە بەسەر ئەو ڕووداوەدا تێدەپەڕێت، گرنگە نەوەی نوێ بزانێت کە ئەو ئازادی و قەوارەیەی ئێستا هەیە، بەرهەمی خوێن و فرمێسکی ئەو دایکانەیە کە لەسەر چیاکان منداڵەکانیان لەدەستدا. سەرچاوە بیانییەکان کۆکن لەسەر ئەوەی کە ئەگەر “کۆڕەو” و ئەو هاوسۆزییە نێودەوڵەتییە نەبوایە، ڕەنگە چارەنووسی کورد لە عێراقدا زۆر لەوە تاریکتر بوایە کە ئێستا هەیە. کۆڕەو سەلماندی کە یەکگرتوویی گەل و ویستی مانەوە، دەتوانێت گەورەترین هێزی سەربازی بشکێنێت و سەرنجی هەموو جیهان بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. ئەم داستانە مێژووییە وەک وانەیەک دەمێنێتەوە بۆ هەموو ئەو گەلانەی کە تێدەکۆشن بۆ ئازادی و سەرفرازی.
سەرچاوەی بیانی:
https://www. hrw. org/reports/1992/Iraq926. htm
https://en. wikipedia. org/wiki/Operation_Provide_Comfort