حەسەن حەمەد ئاندێکی
پڕۆفیسۆر دکتۆر حەکیم ئەحمەد خۆشناو، لە دیمانەیەكی “هەولێر”ـدا، ئەوەی خستەڕوو: ” جەژنی نەورۆز رەگ و ریشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە سێهەزار ساڵ پیش ئیستا، بۆ سەردەمی ئایینی زەردەشتی لە وڵاتی فارسی کۆن”. ئاماژەی بەوەیشدا :” لەئەدەبیاتی سیاسی و ئەدەبیی کوردی بەڕوونی رەنگی داوەتەوە و هەمیشە نەورۆز وەک هەوێنی نوێبوونەوەو بەهێزکردنی گیانی مەعنەوی شورشگێرانە رۆڵی هەبووە”.
نەورۆز چیە و لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە؟
نەورۆز وشەیەکی لێکدراوی کوردی و فارسیە لە دوو بڕگە پێک دێت: (نەو) بە واتای (نوێ) و (روز) واتا رۆژ؛ لە زمانی فارسیدا، بە رۆژ دەڵێن: (روز).
ئەم جەژن و بۆنەیە کە ساڵانە لەگەڵ هاتنی وەرزی بەهار و رەوینەوەی سەرماوسۆڵی زستان و سەوزپۆشبوونی سروشتدا، قۆناغ و وەرزێکی نوێ دەست پێ دەکات، کە رەگ و ریشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە سێهەزار ساڵ پیش ئیستا، بۆ سەردەمی ئایینی زەردەشتی لە وڵاتی فارسی کۆن، ئەم رۆژە بە رۆژێکی پیرۆز دادەنرێت وەک هێمایەک بۆ سەرکەوتنی هێزی خێر و رووناکی بەسەر هێزی شەڕ و تاریکیدا.
لە راستیدا ئەم یادەوەریە دەگەڕێتەوە بۆ چەندین شارستانێتی کۆن لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمرۆ و ئاسیای ناوەڕاست کە چەندین گوزارشتی زمانەوانی و مێژوویی و گەردوونی لەخۆ دەگرێت.
بۆچی رۆژی ٢١ی ئادار وەک رۆژی جەژنی نەورۆز دیاری کراوە؟
دیاریکردنی رێکەوتی ٢١/٣ بە شێوەیەکی هەڕەمەکی نەبووە؛ بەڵکو لەسەر چەند بنەمایەکی گەردوونی و ساڵنامەیی دامەزراوە:
1. گۆڕانی کەشوهەوا و هاتنی بەهار، هاوکاتە لەگەڵ ئەم رێکەوتە لە مانگی ئادار کە نیوەی باکووری گۆی زەوی دەگرێتەوە و، لەو رێکەوتەدا شەو و رۆژ هاوتا دەبن؛ [سەری ساڵی فارسی و کوردی لەو رۆژەوە دەست پێ دەکات؛ واتە یەکەم رۆژی مانگی نەورۆز (خاکەلێوە) کوردیەکە و یەکەم رۆژی مانگی (فەروەردین)ـە فارسیەکە دەبێتە یەکەم رۆژی ساڵ و، ساڵ لەو رۆژەوە ژمارە دەکرێت.]
2. سەرەتای ساڵنامە: لە سەدەی یازدەهەمدا عومەر خیام وەک گەردوونناس هەڵسا ساڵنامەی هەتاویی رێک خست و نەورۆزی وەک سەرەتا و یەکەم رۆژی ساڵ دەستنیشان کرد، ئەمەش ئەو رۆژەیە کە خۆر دەچێتە کەلووی کاوڕەوە (برج الحمل).
3. هێمای سروشت: لەم رێکەوتەدا لەدایکبوونێکی نوێی سروشت بەرجەستە دەبێت، ئەمەش دوای زستانیكی سارد و سڕ و سەخت و درێژ، کە دەیکاتە هێمای نوێبوونەوە و خێر و بەرەکەت لە کولتووری ئاریەکاندا.
نەورۆز لە کەیەوە و چۆن بووە بەشێکی ناسنامەی نەتەوایەتیی کورد؟
بێگومان دوای راپەرین و دامەزرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان نەورۆز وەک جەژنێکی نەتەوەیی ناسێندرا و ساڵانە بە شێوەیەکی فەرمی و لە مەراسیمێکی پڕبایەخ و شکۆداردا یادی دەکرێتەوە. سەرەتا بە کردنەوەی ئاگرێکی گەورە لە شوێنێکی بەرزی هەر شارێک بە بەشداری حکومەت و جەماوەری.
لەم ساڵانەی دواییشدا شاری ئاکرێ بە شاری نەورۆز ناسێندرا کە ساڵانە لە شەوی ٢٠ لەسەر ٢١ـی ئادار لە بەرزترین شوێنی شارەکە مەشخەڵی ئاگری نەورۆز دەکرێتەوە. هاوکات جەماوەرێکی زۆر لە ناوخۆ و دەرەوەی هەرێمی کوردستانەوە ئامادەی ئاهەنگەکە دەبن. ئەمەش دەنگدانەوەیەکی گەورەی لەسەر ئاستی ناوچەکە و دەرەوە لێ کەوتۆتەوە. دیارە ئەم یادکردنەوەیەش بەم شێوە شکۆدارە دەچێتە ناو یادگە و یادەوەریی هەموو تاکێکی کورد و رۆحی کوردایەتی لە ناخیان و شانازییان بە نەتەوەکەیان و کولتوور و مێژووەکەی زیاتر دەکات.
گرنگیی نەورۆز لە کولتوور و مێژووی کورددا چیە؟ بۆچی نەورۆز هەمیشە پەیوەندیەکی بە خەبات و ئازادیەوە هەبووە لە مێژووی کورددا؟
ئەگەر لە سەردەمە کۆنەکاندا، کورد وەک یەکێک لە پێکهاتە نەتەوەییەکانی ئێران و ناوچەکە یادی نەورۆزی کردبێتەوە وەک جەژنێکی سروشت و نوێبوونەوەی ژیان بەڵام لە یادەوەریاندا بۆتە بەشێک لە کولتوور و مێژووه كه یان چونکە بەستراوەتەوە بە ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر و زوحاکی زۆردار، کە لە کۆتاییدا شۆڕشی جەماوەری بەسەر ستەمکاری و چەوساندنەوەدا سەرکەوتووە، واتا جیا لە واتا سروشتی و ساڵنامەییەکەی واتایەکی گەورەتری سومبولی لای کورد دەگەیەنێت. بەتایبەتیش لەسەردەمی نوێدا بەهۆی رەوشی سیاسی کورد و کوردستان لەژێر چەپۆکی داگیرکاراندا هەمیشە کورد هەوڵیداوە ئەم یادە بەکاربهێنێت و بەرگێکی بەرخودان و خەبات دژی ناحەزان لەبەربکات، ئەمەش لەئەدەبیاتی سیاسی و ئەدەبیی کوردی بەڕوونی رەنگی داوەتەوە و هەمیشە نەورۆز وەک هەوێنی نوێبوونەوەو بەهێزکردنی گیانی مەعنەوی شورشگێرانە رۆڵی هەبووە. تەنانەت جاری وا هەبووە بەهۆی نەبوونی یاخود بەردەستنەبوونی هیچ ئامرازێکی رووبەڕووبوونەوە، تاکی کورد ئاگری نەورۆزی بەکارهێناوە بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی و دژایەتیکردنی دژمنان و داگیرکاران.
جیاوازی نێوان نەورۆزی کوردی و نەورۆزی نەتەوەکانی تر چیە؟
ئەوەی کە نەورۆزی کوردان لە نەورۆزی نەتەوەکانی تر جیادەکاتەوە ئەوەیە کە لای کورد تەنیا سەرەساڵێکی نوێ و ئاهەنگگێڕان بە هاتنەوەی بەهار نیە هەروەک لای فارسەکان و بەلووچ و پەشتوون و تاجیك و تورکمان باوە، بەڵکو دەتوانین وەک ((ڕۆژی سەربەخۆبوونێکی مەعنەوی)) سەیری بکەین، هەروەها وەک هێمایەکی سیاسی و نەتەوەیی لێی بڕوانین؛ بە کورتی دەتوانین تایبەتمەندی نەورۆزی کوردان لە چەند خاڵێکدا کورت بکەینەوە:
1. سەرچاوە ئەفسانەییەکەی: لە کاتێکدا فارسەکان نەورۆز بە پاشا ئەفسانەییەکەیانەوە گرێ دەدەن کە (جەمشید) بێ، بە خۆی و تاج و چوونە سەر تەختی پاشایەتیەکەی، کورد نەورۆز دەبەسێتەوە بە داستانی (کاوەی ئاسنگەر)ـەوه؛ واتە لای ئەوان بیروباوەڕی شۆڕشێکی بەرفراوانی میللیە بە رابەرایەتیی ئاسنگەرێکی سادە و ساکار، دژی زۆردار و ستەمکارێکی سەرسەخت. بەمەش جیاوازیەکە دەردەکەوێت لەنێوان کورد و فارس و بۆنەکە دەگۆڕێت لە (سەردەمێکی پاشایانە) بۆ (جەژنێکی شۆڕشگێرانە)، ئەمەش کرۆکی جیاوازیەکەیە.
2. ئاگر وەک رەگەزێکی خەبات نەک رێوڕەسمێکی ئایینی: لە کاتێکدا ئاگر لە زەردەشتیەتی کۆندا پیرۆزیەکی ئایینیی هەبووە، کەچی لای کورد وەک (مەشخەڵی گەیاندنی رزگاری) ناسراوە، هەڵکردنی ئاگر لەسەر لووتکەی چیاکان و بەرزاییەکان، لاساییکردنەوەی کاوەی ئاسنگەرە کە هەواڵ و مژدەی سەرکەوتنی دا
بەسەر ستەمکاریدا؛ بە مەشخەڵی ئاگر بە ناوچە و دێهاتەکانی دەوروبەری راگەیاند، هەربۆیەش نەورۆزی کوردان بەبێ سەرکەوتن بۆ سەر بەرزاییەکان و هەڵگیرساندنی ئاگر لەسەر بەرزترین خاڵی لوتکە، تەواو نابێت و ناگاتە پایان.
3. ڕەهەندی سیاسی و نەتەوەیی: بە درێژای مێژووی نوێی کورد، نەورۆز بۆتە ئامرازێک بۆ بەرخۆدان و بەرگری و رووبەڕووبوونەوەی دژمن و ستەمکاری، هەروەها سەلماندنی شوناسی کوردایەتی، بەتایبەتی لەو کاتانەی یادکردنەوەی نەورۆز قەدەغە کراوە؛ من خۆم لە یادمە کاتیک قوتابی قۆناغی ناوەندی و ئامادەیی بووین لە شاری کۆیە، لە شوێنە بەرزەکانی دەرەوەی ئاواییەکان ئاگری نەورۆزمان دەکردەوە و لەلایەن سەربازانی رژێم بەرپەرچ دەدراینەوە، بەڵام ئێمە دڵخۆش بووین بەوەی دەمانکرد لە کار و پەرچەکردار. هاوکات لە رۆژی نەورۆزدا کورد بە ژن و پیاو و مناڵەوە جلوبەرگی نەتەوەیی دەپۆشن، کە ئەمەش دیاردەیەکی گشتگیر و بەرفراوانە لەناو سەرجەم چین و توێژە جیاوازەکاندا لە سەرتانسەری کوردستان؛ وێڕای هەڵپەرکێی میللی و گردبوونەوە لە دەوری ئاگر وەک دەربڕینی هاوشانی و پێکەوەیی.
4. بەبێ (حەوت سینەکە) و، چوون بەرەو سروشت: بە پێچەوانەی فارسەکانەوە کە بایەخ دەدەن بە دانیشتن بە دیار (خوانی حەوت سین)ـەوە لە ماڵەوەدا، کوردەکان زیاتر بە لای دەرچوون بەرەو سروشتدا دەڕۆن. دەبینی ناوشار و ئاواییەکان چۆڵ دەبن و دەشت و دۆڵ و ئاقاری سەوزەڵان، ئاوەدان دەکرێنەوە بە گەشت و گەشتیار و جلوبەرگی ئاڵ و واڵا، کە لەگەڵ سروشتی رەنگیندا جوانترین تابلۆ دەنەخشێنن وێڕای چێشتکردن و لێنانی خواردنی تایبەت و میللی.
5. کات و ساڵنامە: لە لای کورد رۆژی ٢١ی ئادار سەرەتای ساڵی نوێیە هەروەک هێمایە بۆ ئازادی و نوێبوونەوە. مێژووی ئەم ساڵنامەیەش دەگەڕێتەوە بۆ دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی میدی لە ساڵی (٧٠٠ پ.ز) یان بە گوێرەی چەند گێڕانەوەیەکی دی، ساڵی (٦١٢ پ.ز) کە دەگەڕێتەوە بۆ رووخانی نەینەوا و کۆتاییهاتنی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری، کە دەیبەستێتەوە بەسەردەمی زوحاك.
ئایا هیچ سەرچاوەیەکی پێش ئیسلام هەیە کە باسی نەورۆزی کردبێت؟
بەڵێ پێش دەرکەوتنی ئیسلام، چەندین سەرچاوە هەیە کە بە شێوەیەک لە شێوەکان باسیان لە نەورۆز کردووە؛ دەتوانین بەم شێوەیە کورتیان بکەینەوە:
1. سەرچاوەی نووسراو (دەقی پەهلەوی و ئاڤێستایی):
– لە دەقە ساسانیەکاندا بە ئاشکرا ناوی نەورۆز هاتووە، بە شێوەی (Nōgrōz) بە واتای (ڕۆژی نوێ).
– ئاڤێستا: هەرچەندە ناوی (نەورۆز) بەم شێوەی ئەمرۆ لە بەشە کۆنەکانی ئاڤێستا (کتێبی پیرۆزی زەردەشتیەکان) دەرناکەوێت بەڵام چەمکە پەیوەستەکانی تایبەت بە پشووی بەهارە گرێ دراوە بە گۆڕانی ئاووهەوای بەهار و سەرکەوتنی خواوەندی رووناکی (ئاهورامزدا) بەسەر تاریکیدا؛ لە بیروباوەڕی زەردەشتیدا بە هەزاران ساڵ بەر لە ئیسلام، هەبووە و بە کرۆکی ئایینەکە هەژمار دەکرێت.
2. ئەدەبیاتی چیرۆک و داستانەکان: لە داستانی (وەیس و رامین) کە بۆ سەردەمی ئەشکانیەکان دەگەڕێتەوە یەکەم وەسفی وردی ئاهەنگگێڕانی نەورۆزان دەبینرێت کە پێی گوتراوە (جشن بهار) واتا جەژنی بەهار یان میهرەبانیی بەهار، لەژێر دارودرەختی گوڵداردا.
هەروەها لە سەرچاوە مێژوویی و ئەفسانەییەکانی وەک (شانامەی فیردەوسی)دا هاتووە کە نەورۆز دەبەستێتەوە بە چوونە سەر تەختی شا جەمشید و دانانی ئەو رۆژە بە جەژن وەک رۆژێکی نوێ یاخود یەکەم رۆژی ساڵی نوێ.
3. بەڵگەی شوێنەواری و ساڵنامەکان: زۆرێک لە مێژوونووسان لایان وایە کە ئەم نەخش و نیگارانەی وێنەی تەختی جەمشیدیان لەسەر هەڵکەنراوە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شەشەمی پێش زایین، گوزارشت لە سەری ساڵی نوێ و ئاهەنگگێڕان دەکات لە خۆشی هاتنەسەرتەختی جەمشید پاشا، کە وێنای شاندی نەتەوەکان دەکات کە بۆ پیرۆزبایی و پێشکەشکردنی دیاری بۆ جەمشید روویان لە کۆشکەکەی کردووە.
سەبارەت بە ساڵنامەی ساسانییش، لەو سەردەمەدا نەورۆز وەک جەژنێکی فەرمیی وڵات بووە، ئاهەنگەکانیش بەم بۆنەیەوە دابەش کراون بۆ جەژنکردن؛ نەورۆزی گشتی بۆ خەڵکە ئاساییەکە و نەورۆزی تایبەت بۆ پاشا و خانەدانەکان.
4. ڕەگ و ریشە میزۆپۆتامیاییەکەی نەورۆز: بەشێک لە لێکۆڵینەوەکان ریشەی نەورۆز دەگەڕێننەوە بۆ شارستانێتی سۆمەری و بابلیەکان لە وڵاتی میزۆپۆتامیا، کاتێک ئەوان لە سەرەتای بەهار ئاهەنگی جەژنی (ئەکیتۆ)یان دەگێڕا، کە هاوشێوەی بیرۆکەی نەورۆزە لە نوێبوونەوەی سروشت و ژیان.