نــــورەدین جــــــــاف
ئەبستراكت (abstract)؛ داماڵێنراو لە هەموو فیگەرێک، تەجرید؛ شێوازێكی هونەری شێوەكارییە واتە كۆڵینەوە لەبنەچەو كورتكردنەوەی فۆڕم و وردبونەوەوچڕبوونەوە لەبابەت، هونەری شێوەكاری ئەبستراكت كار لەسەر ڕەگەزە ناوەكی و ڕۆحییەكانی ئەو دیوی شتە بینراوەكان دەكات.
بەكورتكردنەوەی فۆڕم وگرنگیدان بەدەلالەت وسمبول ناسی دەیەوێت فۆڕمێكی میتافیزیكی بەدەستەوە بدات.
لەبەر نوێخوازییەكەی بەكاریگەرترین شێوازی هونەری مێژوویی شێوەكاری دادەنرێت، بابەتەكانی تەنها ئەفڕاندنی هونەرمەندەو لەبابەتی كەتوار (ڕیالیزم) ناچێ؛ بەڕەنگ فۆرمەكان كورت و سانا دەكرێنەوە، باكگراوندێكی ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتیی لەخۆ گرت لە مێژوودا؛ بە بزووتنەوەیەكی هونەری نوێخوازی مۆدێرن لەقەڵەم ئەدرێ، كە ئێستا هەموو جیهانی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە بەجیهانی ئێمەشەوە، وەكوو شێوەكارانی كورد.
زۆر بزووتنەوە و ڕەوتی هونەری پەرەیان سەند کە لە ژێر کاریگەریی هونەری ئەبستراکتدا بوون یان ڕەخنەیان لێ دەگرت. لێرەدا چەند قۆناغ و ڕەوتێک دەخەینە ڕوو کە بەدوای هونەری ئەبستراکتدا هاتوون:
1. هونەری چەمکاوی؛ بیرۆکە یان چەمکەکە دەخاتە پێشەوەی کارە هونەرییەکە، کە کارە هونەرییەکە تەنها بە ئامرازێک دادەنرێت بۆ دەربڕینی بیرۆکەیەکی دیاریکراو.
2. هونەری نمایش؛ هونەری نمایش و دەربڕین تێکەڵ دەکات، کە نمایشەکە بە بەشێک لە خودی کارە هونەرییەکە دادەنرێت.
3. هونەری دیجیتاڵی؛ تەکنەلۆژیا و نەرمەکاڵا بەکار دەهێنێت بۆ دروستکردنی کاری هونەری نوێ، ئاسۆی نوێ بۆ دەربڕینی هونەری دەکاتەوە.
4. هونەری هاوچەرخ شێواز و ڕەوتی جۆراوجۆر لەخۆ دەگرێت، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسی و کولتوورییەکان.
5. هونەری ژینگەیی؛ تیشک دەخاتە سەر پەیوەندی نێوان هونەر و ژینگە، بەکارهێنانی کەرەستەی سروشتی یان گەیاندنی پەیامی پەیوەست بە بەردەوامیی.
هەموو ئەم ڕەوتانە ڕەنگدانەوەی پەرەسەندن و فرەچەشنی هونەرە، هەروەها ڕەنگدانەوەی وەڵامدانەوەی هونەرمەندان بۆ جیهانی دەوروبەریان.
هونەری ئەبستراکت کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هونەری هاوچەرخ هەبووە و دەتوانرێت ئەم کاریگەرییە لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا کورت بکرێتەوە:
رزگارکردنی دەربڕینی هونەری هونەری ئەبستراکت هونەرمەندەکانی ئازاد کرد بۆ دەربڕینی هەست و بیرۆکەکانیان بە شێوەیەکی ناتەقلیدی، هاندانی تاقیکردنەوە و داهێنان.تاقیکردنەوە لەگەڵ شێوە و ڕەنگەکان تەکنیکەکانی هونەری ئەبستراکت بەشدارییان کردووە لە گەڕان بەدوای شێوە و ڕەنگەکاندا بە شێوەیەکی نوێ، دیمەنی هونەری هاوچەرخی دەوڵەمەند کردووە بەو بەرهەمانەی کە سنوورە تەقلیدیەکان تێدەپەڕێنن.
فراوانکردنی چەمکی هونەر هونەری ئەبستراکت بەشداری کردووە لە دووبارە پێناسەکردنەوەی چەمکی هونەر، ڕێگە بە هونەرمەندانی هاوچەرخ دەدات کەرەستە و تەکنیکی نەچاوەڕوانکراو بەکار بهێنن، وەک هونەری دیجیتاڵی و ئینستێلاسیۆن.هونەری چەمکاوی؛ هونەری ئەبستراکت پاڵی بە هەندێک هونەرمەندەوە ناوە کە سەرنجیان لەسەر بیرۆکەکە بێت نەک فۆرمەکە، ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی هونەری چەمکی، کە چەمک و بیرۆکەکان دەخاتە ناوەڕۆکی کارەکەوە.
کارلێککردن لەگەڵ بینەر بەرهەمە ئەبستراکتەکان ئیلهامبەخش بوون بۆ هونەرمەندەکانی هاوچەرخ بۆ ئەوەی بزانن بینەران چۆن کارلێک لەگەڵ کارە هونەرییەکان دەکەن، ئەزموونی هونەری کارلێککارانە دروست دەکەن.
لێکۆڵینەوە لە ناسنامە و کولتوور هونەری ئەبستراکت ڕێگەی بۆ هونەرمەندان کردەوە کە لە ڕوانگەی نوێیەوە پرسەکانی ناسنامە و کولتوور بکۆڵنەوە، ئەمەش هەمەجۆریی کولتووری هونەری هاوچەرخی دەوڵەمەند کرد.
بە کورتی هونەری ئەبستراکت بەشداری کرد لە داڕشتنی بناغەکانی هونەری هاوچەرخ و کاریگەری قووڵی هەبوو کە ئێمە ئەمڕۆ چۆن لە هونەر تێدەگەین و قەدری دەزانین.
گرنگترین لایەنی مۆدێرنیزاسیۆنی هونەری ئەبستراکت، مەیلی ئەوپەڕی ئینکاری هۆشیاری و ڕەتکردنەوەی هەستە هەستیارە ڕاستەوخۆکان بوو، جێگەیان بە پەیوەندییە نائاگاکان و تەقینەوە نائاگاییەکان، کە تازەگەرییەک و مۆدێرنیتەیەکی نامۆ بە واقیع لە تابلۆکەدا دەهێننە ئاراوە. وە لە دابەزینی ئەقڵ و سروشتدا، وەک پێشتر باسمان کرد؛ وەک ئیلهامبەخشی هونەرمەند لە هەڵبژاردنی بابەتەکانیدا، تەنانەت ئەگەر ئەو بابەتانە نوێنەرایەتی تۆپۆگرافیای جەستەی مێیینە، سێکسی و ورووژاندنی پێشوازی و قبوڵکردنیان بێت کە نوێنەرایەتی دەکات، وەک ئەوەی ڕێمبرانت، ماتیس، مانێت و گاوگوین لە تابلۆکانیاندا کردوویانە، هەروەکچۆن هەموو هونەرمەندەکانی سەردەمی ڕێنێسانس، لە لیۆناردۆ دا ڤینسی و ئەنجێلۆوە دەستیان پێکرد. لە هونەری ئەبستراکتدا پشتبەستن بە خەیاڵێکی بەپیت بۆ داهێنان، یان خەونی خەیاڵی تێڕامان و سوبێکتیڤ و هەندێکجاریش عیرفانی، بوو بە کشانەوەی هونەرمەندی ئەبستراکت بۆ ناو جیهانەکانی ناوەوەی خۆی، پراکتیزەکردنی جۆرێک لە نامۆبوون لە خودی داهێنەر. هونەرمەند هەستە دەروونی و تێڕامان و خەوناوییەکانی وەرگێڕا بۆ دابەشکردنێکی نوێ و هەڕەمەکی لە ڕەنگ و قەبارە و بارستە و گۆشە و هێڵ و پێکهاتەی ئەندازەیی تەلارسازی هونەری لەسەر ڕووی تابلۆکە. هونەری ئەبستراکت بوو بە کارێکی سەرسوڕهێنەر و نهێنی سەیر کە لە بینەری ئاسایی خۆی دەدزێتەوە.