لە ژمارەیەک بەڵگەنامەی ئەرشیفی نیشتمانی بەریتانیادا
و: شێرکۆ حەبیب
بەشی: سێانزە
پێشەکی
سەرجەم ئەم بەڵگەنامانەی بە سوپاسە لە رۆژنامەی هەولێر بڵاو دەکرێنەوە بەشێوەی زنجیرە، سەرجەمیان لە ئەرشیفی نیشتمانی بەڵگەنامەکانی بەریتانی دەستم کەوتووە بۆ سەر زوبانی عەرەبی وەرمگێڕاوە و چاپ کراوە و، بەڕێز پرۆفسۆر عەبدولفەتاح بۆتانی پێشەکیەکەی بۆ نووسیوە، کە ١١ پەرتووکن (کەس مافی دووبارەبڵاوکردنەوەی نییە) و، لێرەدا بە زوبانی کوردی دەیخەنە بەر دیدی خوێدەوارانی بەڕێز بۆ ئەوەی تۆزێک لەگەڵ ئەو مێژووە ئاشنا بن.
بەکارهێننای بڵند گۆیەکان جارێکی دیکە
لە 18ی حوزەیران، زانرا کە وا شێخ ئەحمەد لە گوندەکانی ئەرکوش، ماوەتا و بانەن پاشە کشەی کردوە راستەوخۆ بەرەو باکووری ڕۆژئاوای دەشتی گۆڤەندە،. یاخییەکان لەو کاتەدا بە هاوکاریی مەلا عیسای مزوری (ئەرکوش) خۆیان لە بناری چیای بوتین داڵدەدابوو، کە لە ٢٥ی نیساندا خۆی ڕادەستی حکومەت کردبوو، بەڵام لەو کاتەوە گەڕابووەوە بۆ هاوکاریکردنی شێخ ئەحمەد بە پێداویستییەکان.
پیشکەوتن بەرەو هۆبا
هاوکات لە ٢٩ی حوزەیران دیکوڵ لە شیروان مەزنەوە بەرەو هۆبا پێشڕەوی کرد و لەوێ شەڕێکی سووک لەگەڵ یاخییەکان ڕووی دا. کەسێک بە دیل گیرا و پشتڕاست کرایەوە کە شێخ ئەحمەد و مەلا مستەفا و محەمەد سدیق لەگەڵ 250 کەس لە شوێنکەوتە چەکدارەکانی لە زەیت بوون. نزیکبوونەوە لە زەیت ئەستەمە چونکە ڕێگاکانی بەرەو ئەوێ زۆر قورسن و هەوڵی پێشڕەویکردن بۆ ئەو گوندە ناچار بوو وازی لێبهێنرێت. ئەو گەروویەی لە هۆباوە بەرەو زەیت دەڕوات، بەو هێزانەی ئێستا لە شوێنی خۆیانن، ناتوانرێت بە باشی بەرگری لێبکرێت، دوژمن لە هەردوو لا ڕێگاکانی کۆنترۆڵ کرد، چیایی لای باشووری ڕۆژهەڵاتی گەرووەکە بۆ ئاژەڵ ناشایستە و یەکەکانی پێشڕەوییان کرد، بۆیە گەڕانەوە بۆ هۆبا و شەوەکە لەوێ مانەوە.
ڕۆژی 20ی ئەم مانگە، لە ڕێگەی جاودێری ئاسمانییەوە، لە خودی زەیت و لە نێوان زەیت و گوندی ڕازی، کە دەکەوێتە ئەودیوی سنوور لە تورکیا، مەڕوماڵاتێکی گەورەی دۆزییەوە. هەروەها لە بناری بەرزای مانغۆلا لە چوارچێوەی خاکی تورکیادا مەڕوماڵات بینران. دەوترێت یاخییەکان هەر لە ٧ی حوزەیران زۆربەی خێزان و ئاژڵەکانیان بۆ ئەودیوی سنووری تورکیا ناردووە.
بۆردومانی زێت:
کاتێک داخستنی یەکجاری گەرووی هۆپا-زەیت بە گەیشتنی دیکوڵ بۆ هۆپا لە ٢٩ی حوزەیران بە سەرکەوتوویی تەواو بوو، گوندی زەیت، دوای هۆشدارییە ئاساییەکان، لەلایەن هێزی ئاسمانی شاهانە کە بنکەکەی لە هەولێر بوو، بۆردومانێکی قورس کرا. لە ٢١ی حوزەیران لەسەر داوای تایبەتی ئەفسەری فەرماندەی دیکوڵ، کەمپەکانی یاخییەکان لەسەر گردەکانی ڕۆژهەڵاتی گەرووی هۆپا بە سەرنجەوە چاودێری کران. بە درێژایی ٢١ی مانگ بۆردومانی زیت و ئەشکەوتەکانی نزیک بەردەوام بوو و بەبێ هیچ پشوویەک بەو یاخییەکانەی لەوێ کۆبوونەوە. لە ڕۆژێکی دە فڕۆکەی فەوجی ژمارە ٥٥ (بۆمبڕێژکەر) لە هەولێرەوە بە گشتی ٦٩.٥ کاتژمێر فڕینیان کردووە و ٣٢٩ بۆمبی ٢٠ پاوەند و ٣٢ بۆمبی ١١٢ پاوەندیان خستۆتە خوارەوە، هەروەها ٢٠٨٠ گوللەی SAAیان تەقاندووە.
پێشکەوتنی دیکۆڵ لە زێت:
لەم نێوەندەدا دیکۆڵ ٢١ی حوزەیرانی خەریکی چاودێری بوو، و لە ٢٢ی مانگدا دەستی بە پێشڕەوی خۆی کردەوە بەرەو زێت بۆ دانوستانێکی زۆر سەخت. کەتیبەیەک لە هۆبا نیشتەجێ کرا، کەتیبەی دیکەش بە یاوەری لیوا کۆلۆنێل دی.ب. دیکنسۆن، DSOMC، سەرکەوت بەرەو بەرزاییەکانی لای ڕۆژئاوای گەرووەکە. لە کۆتاییدا گەیشتە ئەو زەوییە بەرزەی سەرووی زەیت و سەربازەکان بەپەلە بەرەو گوندەکە ڕۆیشتن بۆ ئەوەی بزانن کە سەرکردە یاخیبووەکان پێشتر پەڕینەوە بۆ ناو تورکیا. بەدرێژایی ئۆپەراسیۆنەکە بەردەوام فڕۆکە بەشداربوون و یاخییەکان هیچ بەرخۆدانێکیان پێشکەش نەکرد. دوای چەند ڕۆژێک لە وەزیرێکی تورکیا لە بەغدا زانیمان کە شێخ ئەحمەد گواستراوەتەوە بۆ شاری وان.
داگیرکردنی تەواوی ناوچە شۆڕشگێران:
لە ٢٢ی حوزەیران، ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەکانی هێزی ئاسمانی شاهانە لە گوندی بارزانەوە، لەسەر لوتکەی چیای شیرین، بەرەو سیلکێ لە ڕێگەی کانی بووتەوە دەستیپێکرد. لە ٢٤ی حوزەیران هێزەکانی سەیلکوڵ- ئەو ناوەی کە بە یەکەیەکی نوێی عێراقی دراوە- گەیشتنە سیلکێ و دەستیان کرد بە دروستکردنی بنکەیەکی پۆلیسی کاتی لەوێ. هەر لەو ڕۆژەدا بۆلوکوڵ گەیشتە میرۆز. لە ٢٧ی حوزەیران دیکوڵ کەتیبەیەکی نارد بۆ ناوچەی کانی بووت و دەستی کرد بە دروستکردنی بنکەیەکی پۆلیسی کاتی لە بایفی. لە ٣٠ی حوزەیران، کاڤکوڵ گەیشتە گوندی شانتیل، گروپێکی پۆلیسیش گەیشتنە سیلکێ. سەرەتای ٢٧ی حوزەیران، کشانەوەی هێزەکانی عێراق لە ناوچەکە دەستیپێکرد و هەر لە ئێستاوە دەکرا گروپی بچووکی پۆلیس و کارمەندانی کارگێڕی گەشتێک بە سەرتاسەری مزوری باڵا و بەرۆژ و قەزاکەدا بکەن.
ئەنجام:
داڕمانی کۆتایی بزووتنەوەی شۆڕشگێران، بە تەسلیمبوونی شێخ ئەحمەد و سەرکردەکانی دیکە بە تورک، بە دڵنیاییەوە زووتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا ئەنجام درا، بەرگریکردن لە ناوچەکە لەڕادەبەدەر قورسە و ئەو ڕووپۆشە باشەی کە بۆ شوڕشگێران دابین دەکات، لەگەڵ نەبوونی ئامانجی گرنگ، ڕەوایەتی بەو ئیستسنایە داوە کە ڕەنگە یاخییەکان بتوانن بۆ ماوەیەکی زیاتر لە خۆیان بەرگەی هێرشی ئاسمانی بگرن. پێشبینی دەکرا شێخ ئەحمەد بگوێزرێتەوە، دوای ئەوەی کۆڕا هۆری بەجێدەهێڵێت، بۆ ناوچەکانی باکوری ناوچەی مزوری باڵا. ڕەنگە نزیکی لە سنووری تورکیا، بێ ئەوەی خاکی تورکیا پێشێل بکرێت، لە ئاسمانەوە هێرشی قورسی کردبێت. بەڵام گومانی تێدا نییە، ئەو گرژییەی کە لە ئەنجامی ترسی بەردەوامی هێرشی ئاسمانییەوە دروست بوو، زۆر کاریگەری هەبوو. جگە لەوەش ڕەنگە پێشڕەوی چالاکانەی سوپای عێراق لە قۆناغی کۆتایی ئۆپەراسیۆنەکاندا ترسی لە گرتنی ئەو دروست کردبێت. بە هۆکارێک زۆر متمانەی بە حکومەتی عێراق نەدەکرد و ترسی لەو مامەڵەیەی هەبوو کە ئەگەر بکەوێتە دەستی سوپای عێراقەوە.
زەحمەتە بتوانین ناوچەیەکی وڵات کەمتر گونجاو بێت بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاسمانی. گوندە گەورەکان لە کۆمەڵێک کوخی سادە زیاتر نین، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەندە بەهێز دروستکراون کە بەرگەی هەر شتێک دەگرن جگە لە لێدانی ڕاستەوخۆی بۆمبی قورس. لەو کاتەی ساڵدا کە ئۆپەراسیۆنەکە ئەنجامدراوە، بەزۆری گوندەکان لەلایەن دانیشتووان و ئاژاڵەکانیان چۆڵ دەکرێن. بەڵام دەرکەوتووە کە هەرچەندە گوندەکان چۆڵکراون، بەڵام هێشتا پێویستن بۆ پاراستنی مەڕەکانی خەڵک و ئەو دانەوێڵەخانانەی کە گوندەکان بەکاریان دەهێنن. ڕێگرییان لێکرا ئەو پێداویستیانەی لەگەڵ خۆیان هەڵیانگرتبوو پڕبکەنەوە.
شارۆچکەکە خۆی، وەک پێشتر ڕوونکرایەوە، ڕووبەڕووی سەختییەکی ناوازە بووەوە: لوتکەی بەرزی شاخەکان و ڕیزبەندی بەردی بەرز کە بەهۆی دۆڵی بەرزەوە پچڕابوو، فڕینی لە بەرزاییە نزمەکاندا زۆر مەترسیدار دەکرد و فشاری بەردەوامیان خستە سەر تیمی فڕۆکەوانی. ئەو فڕۆکەوانانەی کە سەرقاڵی ئەرکی چاودێریکردنی لێوارەکان بوون بۆ نیشانەکانی شۆڕشگێران، مەترسییەکی ڕاستەقینەیان لەسەر بوو کە بفڕن بۆ ناو بنارە بەرزەکان یان ناچار بکرێن دابەزین بەهۆی ئەو دابەزینە بەهێزە ناوازانەی کە زۆرجار لەم دۆڵانەدا زاڵ بوون. زۆرجار فڕۆکەوانەکان دەبوو سوود لە هێزی فریاگوزاری زیادە وەربگرن کە لەبەردەستدا بوون، و دەبوو گازەکە لە دەروازەکەوە فشار بخەنە سەر بۆ ئەوەی خۆیان لە هێڵی دابەزین لە دۆڵی قووڵدا دەربهێنن، بە تایبەت دوای ئەوەی هێرشی کەمیان کردە سەر شۆڕشگێران.
هەوای سەر شاخەکان، بەتایبەتی لە ناوچە نزمەکانی دۆڵەکان، هەمیشە بە شێوەیەکی نائاسایی گێژاوە، بەجۆرێک کە بە گشتی هەموو ئەوانەی ئەزموونی فڕۆکەکانی هێزی عێراقیان کردبوو، لەسەر ئەوە کۆک بوو کە مەترسیدارە لە ناوچەیەکی وادا فڕین بەبێ ئەوەی هێزی یەدەگی پێویستیان هەبێت بۆ ئەوەی خۆیان لەو سەختییانە دەربهێنن. فڕۆکەوانەکان دەبوو ئەوەندە نزم بفڕن کە تاکە تاک و کۆمەڵە بچووکەکانی مەڕ و بزن لە نێوان بەرد و دارەکاندا ببینن. شاخەکان پڕ بوون لە ئەشکەوت کە بەسەر بەرد و بەردەکاندا هەڵواسرابوون کە پارێزگارییەکی تەواویان لە بۆمب و تەقەی دۆشکە دەکرد. زیادەڕەوی نییە ئەگەر بڵێین هەندێک جار فڕۆکەوانەکان ئەوەندە نزم دەفڕین کە لە ژێر دارەکاندا سەیری پیاو و ئاژەڵەکان بکەن کە لەوێ پەنایان گرتووە. لە سەرانسەری ئەو ناوچەیەی کە چاودێری ئاسمانی تێدا ئەنجامدرا، یەک شوێن نەبوو کە بتوانرێت نیشتنەوەی بەپەلەی تێدا ئەنجام بدرێت بەبێ ئەوەی دڵنیایی کردەیی ڕووداوێکی قورس هەبێت. سەرەڕای هەموو ئەم مەترسی و سەختییانە و سەرەڕای نەبوونی تەواوەتی ئامانجی گرینگ، کۆنترۆڵی ئاسمانی بووە هۆی داڕمانی تەواوەتی یاخییەکان لە ماوەی یەک مانگدا.
لە باشی دابێدا:
پوختەی ئۆپەراسیۆنەکان، لە ماوەی (٢٩ی ئایار – ٢٢ی حوزەیران)
پوختەیەکی کورتی ئۆپەراسیۆنەکان