ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
ئیبراهیم حاتم نووسەری ئیماراتی و دامەزرێنەری كتێبخانەی ئەفەندی، لە تازەترین نووسینیدا كە بە زمانی عەرەبی بڵاوی كردۆتەوە و (هەولێر) وەریگێڕاوەتەوە سەر زمانی كوردی باسی لە جوانییەكانی كوردستان كردووە؛ ئەم نووسەرە لە وتارەكەیدا دەڵێت: كاتێك بۆ یەكەم جار لە بەهاری ٢٠١٨ سەردانی هەولێرم كرد، بە دوای هەستێك، دەوڵەتێك، هەستێكی نۆستالژیادا دەگەڕام، هەرچەند ڕەگ و ڕیشەیەكم لەوێ نەبوو.
دڵم پێش من بوو، پێش پاسپۆرت و جانتاكانم، پێش ئەوەی پرسیار لە هەر دۆستێكی كورد بكەم دەربارەی كەشوهەوا یان هۆتێلەكان. من لە ئیماراتەوە هاتووم، لە خۆڵ و زاراوەی نیمچەدوورگەی عەرەبییەوە، لە ناو خۆمدا خۆشەویستییەكی ڕەگداكوتاو بۆ مرۆڤ و كولتوورەكان و كونجکۆڵییەکی مرۆیی كە لەلایەن شارە ئاشناكانەوە نەكوژاوەتەوە، هەڵگرتووە.
سەردانەكەم هاوكات بوو لەگەڵ جەژنی نەورۆز و شارەكە وەك ئەوەی دواجار خۆی دۆزیبێتەوە، ئاهەنگی دەگێڕا. ئاگر لە سەرووی چیاكانەوە بەرز دەبێتەوە، خەڵك بە جلی گەشاوەی خۆیانەوە، سەما دەكەن، وەك ئەوەی تابلۆیەكی سەردەم بێت، یان لاپەڕەیەك لە داستانێكی تەواونەكراو.
بۆنی سەرەتاكان لە هەوا و لە چاو و لە پێكەنینی منداڵاندا بوو كە زەردەخەنەكانیان بەسەر كەسانی نامۆدا دابەش دەكرد. من لەوێ نامۆ نەبووم. هەر لە یەكەم ساتەوە هەستم دەكرد یەكێكم لەوانە، بۆ یەكەم جاریش لەگەڵیان دووبارەم كردەوە: نەورۆز پیرۆز بێ (نەورۆزی پیرۆز)، وەك ئەوەی هەر لە منداڵییەوە بیڵێم.
ئەو شەوە چیاكانی دەوروبەری هەولێر زیاتر لە ڕۆحی پاسەوان دەچوو نەك زەوی. وەستام و بیرم لە ئاگرەكە دەكردەوە كە لەسەر لووتكەكان دەگڕێت و تێگەیشتم كە ئەمە ئاهەنگێكی تێپەڕ نەبووە، بەڵكو ڕێوڕەسمێكی كۆنە، ئەفسانەیەكی زیندوو، ڕەگ و ڕیشەی لە جوگرافیا و ویژداندا هەیە.
خەڵك گۆرانییان دەوت، نەك بۆ ئەوەی ئازارەكان لەبیر بكەن، بەڵكو بۆ دووپاتكردنەوەی ژیان. ئەم توانایە بۆ شادی سەرەڕای مێژوو، سەماكردن سەرەڕای سەختی، وای لێ كردم سەرلەنوێ بە چەمكی كەرامەت ئینسانییەکەی خۆمدا بچمەوە و كە لە دڵی هەموو كوردێكدا كاوە ئاسنگەر دەژیێ.
لە قاوەخانەی “ماچكۆ” دانیشتم، لەوێ لە بازاڕی قەڵا، دیوارەكان چیرۆكێك دەگێڕنەوە، هەواكەیش بە بۆنی مێژوو و چای كوردی تێر بووە. شوێنەكە ئەوەندە گەورە بوو بۆ یادەوەرییەك كە نەمدەزانی، بەڵام وەك من بوو.
لەوێ لە بێدەنگی ئەو ساتەدا بۆ یەكەم جار دەنگی حەسەن زیرەكم بیست كە شاكارە نەمرەكەی نەورۆزی دەخوێندەوە. لە هەموو وشەكان تێنەگەیشتم، بەڵام هەستم پێدەكرد. دەنگی خەمۆكییەكی لە كەنداو دەچوو، حەسرەتێك كە دەتوانرا بڵێین بەڵام ڕوون نەكرێتەوە.
ئێوارەیەكی بێدەنگ، هاوڕێیەكی كورد بانگهێشتی ئێوارەیەكی مۆسیقی كردم لە گۆشەیەكی بێدەنگی شار، دوور لە ژاوەژاوی مۆڵەكانی بازرگانی و ڕووناكی تابلۆ مۆدێرنەكان.
چوومە ناو شوێنەكە و بینیم سادە و گەرمە؛ کۆنەخانوویەك بوو، کرابووە پەرستگایەكی دەنگ. لەسەر كوشنی ئەرزی دانیشتین، مۆسیقاژەنەكان جلوبەرگی باوی كوردییان لەبەردا بوو، وەك شاعیرێك كە یەكەم شیعری بەدەستەوەیە، ئامێرەكانیان بەدەستەوە بوو.
یاریكردن دەستی پێكرد. لێدانەكانی تەپڵ لەگەڵ گریانی بزوق هاوئاهەنگ بوون و دەنگەكان وەك ئەوەی لە دڵی زەویدا هەڵكەنن، هەڵدەقران. من لە هەموو وشەكان تێنەگەیشتم، بەڵام هەستم پێكردن، وەكچۆن مرۆڤ هەست بەو بانگەوازە شاراوەیە دەكات كاتێك بەلای گۆڕێكدا تێدەپەڕێت كە دڵ دەیناسێت بەڵام ئەقڵ نایناسێت. مۆسیقا لەوێ وەك فۆرمێكی هونەری بۆ كات بەسەربردن پێشكەش نەكرا، بەڵكو وەك زمانێكی كۆن، زمانێك كە دەیویست لە سڕینەوە بمێنێتەوە، بۆیە لەناو تار و لە قوڕگدا خۆی شاردەوە و لە نەوە بۆ نەوە دەوترێتەوە.
ئەوەی لەو شەوەدا سەرسوڕهێنەر بوو تەنها جوانی گۆرانی وتن نەبوو، بەڵكو چۆن ئەم گەلە مۆسیقای خۆیان پاراست لە ناوەڕاستی جیهانێكدا كە بەرەو لەبیرچوونەوە پێشبڕكێی دەكرد. گەنجێكی تەمەن بیستەكانم بینی لە تەنیشت پیاوێكی تەمەن حەفتا ساڵان دەف دەژەند و هەریەكەیان بەبێ ئاڵوگۆڕكردن ڕیتمی ئەویتریان دەزانی. ڕەسەنایەتی حاڵەتی بەستن نەبوو، بەڵكو ژیانێك بوو كە دەجووڵێت و نوێ دەبێتەوە. تەنانەت ئەو گۆرانیە نوێیانەی كە بە شێوەزاری كوردی مۆدێرن نووسراون، لە نۆتی یەكەمیاندا دەنگدانەوەی گۆرانییەكی كۆنیان هەبووە، وەك ئەوەی كات بازنەیەكی نەشكاو بێت.
لە ناوەڕاستی ئەم جیهانە دەنگییەدا، شتێك وەك دیالۆگێك لە نێوان مۆدێرنیتە و میراتدا هەبوو. هەندێك لە پارچەكان ئامێری ڕۆژئاوایی تێدابوو: گیتارێك لێرە، كەمانچەیەك لەوێ، بەڵام ڕۆحەكە تەنیا كوردی بوو. هیچ شتێك سەیر نەبوو. وەك ئەوە وابوو كات خۆی لەگەڵ ئێمە دانیشتبێت و لەگەڵ فرەچەشنییەكەیدا ئاشت بووبێتەوە و سوپاسگوزار بووبێت كە گەلەكەی لەنێوان ڕەسەنایەتی و مۆدێرنیتەدا هەڵنەبژاردووە، بەڵكو لە یەك باوەشدا یەكیان گرتووە.
لەو ساتەدا هەستم كرد كە مۆسیقای كوردی تەنیا مێلۆدی نییە كە دەژەنرێت، بەڵكو یادەوەرییەكە و بیر دەخرێتەوە. دەنگی حەسەن زیرك هەر ئامادە بوو، وەك ئەوەی لە پەنجەرەیەكی شاخەوە سەیری بكات، كاتێك گوێی لە دووبارەبوونەوەی ناوەكەی بوو، زەردەخەنەی دەكرد؛ هەستم دەكرد، بەبێ ئەوەی هەست بكەم، بوومەتە بەشێك لەم درێژكراوەیە؛ کە لە نێوان ڕۆحی مرۆڤەكان و دەنگەكانیاندا درێژ دەبێتەوە.
دوای ئەوە شیعرەكانی فایق بێكەسم ناسی و لە قسەكانیدا كلیلی تێگەیشتن لەم خاكەم دۆزیەوە: خۆشەویستی، خیانەت، سەربەخۆیی و ئازادی، هەموویان لە یەك بەیتدا كۆ كراونەتەوە.
هەر لە هەمان بازاڕدا دەفتەرێكی بچووكم كڕی. بەرگەكەی دەستی دروست كراوە، لاپەڕەكانیش زبریی كاغەزی كۆنیان هەیە. بڕیارم دا هەموو ئەو شتانە بنووسمەوە كە نەمتوانی بیڵێم.
ئەو دیمەنە زوو تێپەڕانە، پێكەنینی پیرەمێردەكە لە كاتی تێکردنی چا، دەنگدانەوەی هەنگاوەكان لەسەر بەرد، بۆنی بەهاراتەكان كە لە دووكانێكەوە بۆ دوكانێكی تر بەدوایتدا دەڕۆن. ئەوان تەنها تێبینی گەشتیاری نەبوون، بەڵكو هەوڵدان بوون بۆ گرتنی ساتێكی ڕاستەقینە لە كاتدا، پێش ئەوەی تێپەڕێت.
هەر لەو ساتەوە گەشتم لەگەڵ زمانی كوردی دەستی پێكرد. لە پۆلێكدا فێری نەبووم، بەڵكو وشەكانم لە شۆفێری تاكسی و بازاڕی و منداڵانی ناو كوچە و كۆڵانەكان هەڵگرت. “سوپاس” زیاتر بوو لە سوپاسگوزاری، سوپاسگوزارییەكی نەرم بوو، “بەخێر بێیت”ـیش زیاتر بوو لە پێشوازییەك، دانپێدانانێك بوو: “ئەمە ماڵی تۆیە”.
پاشان نەرگسیش هەبوو. گوڵێك كە هەمیشە لە مێشكمدا بە خۆپەرستییەوە گرێ دراوە، بە ئەفسانەی نێرگزەوە، بەڵام لە هەولێر مانایەكی دیكەی هەڵگرتبوو. لە شەقامەكاندا دەفرۆشرا و بە دیاری دەدرا و لەسەر دەرگاكان دەچێنرا. بۆتە هێمای بەهار و ڕووناكی و نوێبوونەوە. شاعیر چنوور نامیق دەڵێت: هەرچەندە شانازی نێرگز بە ئەفسانە بریندار بووە، بەڵام هێشتا لەسەر تەختی گوڵ لە دڵی خەڵكی كوردستان دادەنیشێت. تۆ ڕاست دەكەیت. لە چاوەكان و لە شیعرەكاندا و لە دەستی منداڵێكدا بینیم كە بێ ئەوەی یەك وشە بڵێ نێرگزێكی پێ دام.
كچە بچووكەكە جلێكی سادەی ڕەنگی ئاسمانی لەبەردا بوو، ملوانكەیەكی پلاستیكی هەرزان لەسەر دەستی بوو، بەڵام زەردەخەنەكەی لە هەموو شتێك بەنرختر بوو. كاتێك نێرگزەكەی پێ دام، هەستم كرد شتێك لەناو خۆمدا نۆژەن دەكرێتەوە. هیچی نەوت، بەڵام نیگاكەی بەس بوو بۆ ئەوەی بڵێت “لێرەدا، ئەم ڕووناكییە بۆ تۆیە.” لەو ساتەدا، هەستم كرد كە ئەم شوێنە نەك هەر دیدێكی پێ بەخشیوم، بەڵكو وانەی میهرەبانییەکی بێمەرجی فێر كردووم.
هەروەكچۆن لە نەرگسدا هێمایەكی شاراوەی ناسنامەم دۆزیەوە، هەنار و بابۆنیش زمانی خۆیان هەبوو؛ زمانی خاك و یادەوەری. هەنار بە پێستی سوور و چەوری تەقیوەوە، تەنها میوەیەك نەبوو كە لە بازاڕدا نمایش كرابوو، بەڵكو سروودێكی كشتوكاڵی بوو، بە مێژووی خێزان و بەخێوكردن و سەبرەوە دەلەرزی. لە باخچەی ماڵەوە هەروەها لە شتە بەنرخەكاندا دەچێنرێت و، لە وەرزەكاندا پێشكەش دەكرێت.
نووسەر ئەم بابەتەی لە گۆڤاری (كوردستان بالعربی)ـدا بڵاو كردۆتەوە، لە رێگەی ئەم نووسینەوە خۆشەویستی خۆی بە هەرێمی كوردستان و هەولێر دەربڕیوە.