عەلی ئەسغەر خوسرەوی
بۆ سەرۆکایەتیی بەڕێزی هەرێمی کوردستان، حکوومەت و پەرلەمان و سەرکردەکانی حیزبە سیاسییەکانی کوردستان
پێشەکی: لە میراتی مێژووییەوە تا بەرپرسیارێتیی ئەمڕۆ
بە دڵنیاییەوە لەوەی ئەم وتارە سەرنجی بەرپرسانی بەڕێزی هەردوو بەڕێوەبەرایەتیی هەولێر و سلێمانی، هەروەها خوشک و برایانی کورد ڕادەکێشێت، بەپێویست دەزانم چەند خاڵێک بە ڕوونی و ڕاستگۆیی دەرببڕم. لەوانەیە هەندێک ڕاستی بۆ هەندێک کەس خۆش نەبێت، بەڵام گوتنی ڕاستی بۆ ئاگاداری و بەئاگابوونی نەتەوە پێویستییەکی حاشاهەڵنەگرە.
نەتەوەی کورد خاوەنی مێژوویەکی کۆن، کەلتوورێکی دەوڵەمەند، شارستانییەتێکی بەهادار و مێژوویەکی پڕ لە ئازایەتی و خۆڕاگرییە. لە مێژووی کۆنی ئەم خاکەدا، ناوی مادەکان و شارستانییەتەکانی تری ناوچەکە شوێنێکی تایبەتیان هەیە؛ بەڵام مێژووی نەتەوەی کورد ناتوانرێت بە یەک دەسەڵات یان یەک سەردەم سنووردار بکرێت.
کوردەکان لە ماوەی سەدەکاندا، سەرەڕای فشارە سیاسییەکان و دابەشبوونی خاکی مێژوویی خۆیان، ناسنامە، زمان، کەلتوور و ڕۆحی خۆڕاگریی خۆیان پاراستووە. کوردستان چەندین جار لە ناو قەیرانەکانەوە هەستاوەتەوە و وەک فینیکسێک لە خۆڵەمێشەوە دووبارە زیندوو بووەتەوە. ئێستا پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە چۆن دەتوانرێت ئەم میراتە مێژووییە و سەرمایە مرۆییە بکەینە بناغەی دروستکردنی داهاتوویەکی ئارام، ئازاد و ئاوا.
وەڵامی ئەم پرسیارە تەنها بە پاراستنی ناسنامەی کەلتووری یان بیرکردنەوە لە ڕابردوو سنووردار نابێت؛ بەڵکو پەیوەندی بە شێوازی بەڕێوەبردنی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی کوردستانەوە هەیە. لەبەر ئەوە، بابەتی یەکگرتوویی سیاسی و دامەزراندنی پێکهاتەیەکی حکومڕانیی هاوئاهەنگ، لە ناوەندی گفتوگۆی داهاتووی هەرێمدا دەبێت.
تواناکانی کوردستان و پێویستیی بەڕێوەبردنی بەرپرسانە
هەرێمی کوردستان خاوەنی تواناکانی جوگرافیایی و ئابووریی بەرچاوە. بەپێی زانیارییە بڵاوکراوەکانی دامەزراوەکانی هەرێم، ڕووبەری جوگرافیایی ناوچەکە، بە پێی سنووری ناوچەی ژمێردراو، نزیکەی ٤٠ تا ٤٧ هەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە مەزەندە دەکرێت.
ئەم ڕووبەرە، لەگەڵ شوێنی جوگرافیایی، زەوی بە پیت، سەرچاوە ئاوییەکان، نەوت، گاز، کانزا و تواناکانی گەشتوگوزار، دەرفەتی پەرەپێدانی کشتوکاڵ، پیشەسازی، بازرگانی و وەبەرهێنان دابین دەکات. ئەم توانایانە دەتوانن ببنە هۆی دروستکردنی هەلی کار، زیادکردنی خۆشگوزەرانیی گشتی و بەهێزکردنی پێگەی ئابووریی هەرێم.
بەڵام سەرچاوە سروشتییەکان و فراوانیی جوگرافیایی بە تەنها پێوەری هێز و پێشکەوتن نین. گۆڕینی ئەم توانایانە بۆ خۆشگوزەرانیی گشتی، پێویستی بە بەڕێوەبردنی شەفاف، دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهات، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، وەڵامدانەوەی بەرپرسان و هاوکاریی سیاسی هەیە. بۆیە گفتوگۆکردن لەسەر یەکگرتووییی بەڕێوەبردن و سیاست، تەنها بابەتێکی ناسنامەیی یان حیزبی نییە؛ بەڵکو ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە گەشەی ئابووری و کوالێتیی ژیانی خەڵکەوە هەیە.
ئەزموونی ئەورووپا؛ هاوکاری بەبێ یەکسانکردن
بۆ تێگەیشتنی باشتر لە ئەگەری هاوکاری لەنێوان گرووپ و ناوچە جیاوازەکاندا، ئەزموونی یەکێتیی ئەورووپا دەتوانێت نموونەیەکی فێربەخش بێت.
یەکێتیی ئەورووپا بە شێوەی فەرمیی ئێستای خۆی لە یەکەمی نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٩٣، بە پەیمانی ماستریخت، دامەزرا؛ هەرچەند بناغەکانی هاوکاریی ئەورووپی لە ساڵی ١٩٥١ بە بەشداریی شەش وڵات دانرابوو. ئەم یەکێتییە لە ساڵی ٢٠٢٦دا ٢٧ ئەندامی هەیە.
ئەو شەش وڵاتەی بناغەیان دانا بریتی بوون لە:
١. فەرەنسا
٢. ئەڵمانیا
٣. ئیتاڵیا
٤. بەلژیکا
٥. هۆڵەندا
٦. لوکسەمبۆرگ
ئامانجە سەرەکییەکانی یەکێتیی ئەورووپا بریتین لە پاراستنی ئاشتی، فراوانکردنی هاوکاریی ئابووری و بازرگانی، ئاسانکردنی هاتووچۆی هاووڵاتیان و سەرمایە، پشتیوانیکردن لە دیموکراسی و مافی مرۆڤ و بەهێزکردنی هاوکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان. بازاڕی یەکگرتووی ئەورووپا، جگە لە وڵاتانی ئەندامی یەکێتی، نۆروێژ، ئایسلەند و لیختنشتاینیش دەگرێتەوە و سویسراش لە ڕێگەی ڕێککەوتنە دوولایەنەکانەوە لە هەندێک بەشی ئەودا بەشدارە.
ئەورووپا لە ڕووی زمان، کەلتوور و نەتەوەوە زۆر فرەجۆرە. یەکێتیی ئەورووپا ٢٤ زمانی فەرمی و زیاتر لە ٦٠ زمانی ناوچەیی و کەمینەیی هەیە و نەتەوەکانی وەک ژێرمانەکان، سلاڤەکان، لاتینەکان، سکاندیناڤییەکان، یۆنانییەکان، ئەلبانییەکان، کوردەکان، تورکەکان، عەرەبەکان، جولەکەکان و گرووپەکانی تریش لەوێ دەژین.
سەرەڕای ئەم فرەجۆرییە، وڵاتانی ئەورووپا توانیویانە لە بوارە گرنگە ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتییەکاندا هاوکاری بکەن. ئەم ئەزموونە نیشان دەدات کە جیاوازیی زمان، کەلتوور و ناسنامەی نەتەوەیی بە پێویستی بەربەستێک نییە لەبەردەم هاوکاری؛ هەروەها یەکگرتوویی سیاسی و ئابووریش بە مانای یەکسانکردنی نەتەوەکان نییە.
لەو ڕوانگەیەوە، ئەزموونی ئەورووپا بۆ کوردستان پەیامێکی ڕوونی هەیە: جیاوازیی بۆچوون و پاشخانە سیاسییەکان دەتوانرێت لە چوارچێوەیەکی هاوبەشدا بەڕێوە ببرێت، بە مەرجێک بەرژەوەندیی گشتی بەسەر ملمڵانێی حیزبیی سنوورداردا زاڵ بێت.
لە دەستکەوتە سیاسییەکانەوە تا پێویستیی بەڕێوەبردنی یەکگرتوو
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ئەزموونە، پرسیاری سەرەکی ئەمەیە: بۆچی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ ئەوەی زۆرینەی دانیشتووانی کوردن، زمان، مێژوو و کەلتووری هاوبەش و سەرچاوە سروشتییە بە نرخەکانی هەیە، دوای زیاتر لە سێ دەیە هێشتا نەیتوانیوە بگاتە پێکهاتەیەکی تەواو هاوئاهەنگ و یەکگرتوو؟
دوای گۆڕانکارییەکانی ساڵی ١٩٩١، بەشێکی زۆری کوردستانی عێراق لە کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی حکومەتی ناوەندی دەرچوو. لە ساڵی ١٩٩٢دا یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێم بەڕێوەچوو و پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی دامەزرا. لە ساڵی ٢٠٠٥دا دەستووری عێراق هەرێمی کوردستانی وەک ناوچەیەکی فیدراڵی ناساند.
ئەم گۆڕانکارییانە دەستکەوتێکی مێژوویی بوون و هیوا و ئومێدی زۆریان بۆ ئاسایش، خۆشگوزەرانی، پێشکەوتن و یەکگرتوویی سیاسی دروست کرد. خەڵک چاوەڕێیان دەکرد دامەزراندنی پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی ببێتە هۆی دروستبوونی بەڕێوەبردنێکی یەکگرتوو، وەڵامدەرەوە و کارا. بەڵام ناکۆکییە حیزبییەکان و کێشە ساختارییەکان لە ساڵانی دواتردا ڕێگای پێکهاتنی بەڕێوەبردنێکی یەکگرتوویان بە دشوارییەوە ڕووبەڕوو کرد.
لەو بارەیەوە، دەبێت یادی هەوڵە مێژووییەکانی نەمر مام جەلال تاڵەبانی بکرێتەوە بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ و ناکۆکییەکانی دوو حیزبی سەرەکیی کوردستان و دروستکردنی تێگەیشتنی سیاسی. هاوکاریی ئەو لەگەڵ کاک مەسعود بارزانی بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕی ناوخۆ، ئەزموونێکی گرنگە لە مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا. ئەم ئەزموونە نیشان دەدات کە گفتوگۆ و ڕێککەوتن، تەنانەت دوای سەردەمە دژوارەکانیش، ئەگەری هەیە.
ئەمڕۆش بەرژەوەندیی گشتیی نەتەوە دەبێت لە پێش ملمڵانێی حیزبییەوە بێت. بەڕێوەبردنی یەکگرتوو بە مانای سڕینەوەی بۆچوونە سیاسییە جیاوازەکان نییە؛ بەڵکو بە مانای دروستکردنی چوارچێوەیەکی هاوبەشە بۆ بڕیاردان، دابەشکردنی سەرچاوەکان، جێبەجێکردنی یاسا و وەڵامدانەوە بە خەڵک.
کەرکووک و کێشەی جێبەجێکردنی دەستوور
یەکێک لەو بابەتانەی پێویستیی هاوئاهەنگیی سیاسی و پابەندبوون بە یاسا دەخاتەڕوو، کێشەی کەرکووک و ناوچەکانی تری ناکۆکی‌لەسەرە.
ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراق بۆ دیاریکردنی دۆخی ئەم ناوچانە، لەوانە کەرکووک، دانرابوو و بڕیار بوو قۆناغەکانی جێبەجێکردنی تا کۆتایی ساڵی ٢٠٠٧ تەواو بکرێن؛ بەڵام بە تێپەڕبوونی ساڵان، جێبەجێکردنی تەواوی ئەو ماددەیە بەدی نەهاتووە.
کەرکووک بۆ خەڵکی کورد تەنها بابەتێکی جوگرافیایی نییە؛ بەڵکو پەیوەندیی بە مێژوو، ناسنامە، مافەکانی هاووڵاتیان و چارەنووسی خەڵکی ناوچەکەوە هەیە. بەڵام چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە دەبێت لە ڕێگەی گفتوگۆ، جێبەجێکردنی دەستوور و ڕێکارە یاسایی، دادپەروەرانە و ئاشتیخوازانەوە بەدوادا بچێت.
بەردەوامبوونی بێ‌دۆخی لەم بوارەدا هەم کاریگەری لەسەر مافەکانی خەڵک دادەنێت و هەم بێ‌متمانەییی سیاسی زیاتر دەکات. بۆیە دۆخی کەرکووک و ناوچەکانی تری ناکۆکی‌لەسەر پێویستی بە وەڵامێکی ڕوون و بەرپرسانە لە سەرکردە سیاسییەکانی عێراق و کوردستان هەیە.
کۆمەڵگای یارسان و ئەزموونێک لە بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتی
باسی یەکگرتوویی کوردستان ئەو کاتە مانادار دەبێت کە هەموو ئەو گرووپ و کۆمەڵگایانەی پێکهێنەری ئەون، لەوانە کۆمەڵگای یارسان، لەم داهاتووە هاوبەشەدا شوێنێکی یەکسان و ڕێزلێگیراویان هەبێت.
من وەک کوردێکی یارسانی (کاکەیی)، هەمیشە هەستم بە بەرپرسیارێتی بەرامبەر چارەنووسی نەتەوەی کورد و مافەکانی هاونەتەوە و هاوئایینەکانم کردووە. بە یارمەتی و هاوکاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، دەرفەتی گەشتکردنم بۆ زۆرێک لە ناوچە یارسانی و کوردنشینەکان، لەوانە هەڵەبجە، خانەقین، کەلار، کەرکووک و داقوق، هەبوو.
لەو گەشتانەدا لەگەڵ خەڵک دیدارم کرد و هانم دان بۆ بەشداری لە ڕاپرسیی ساڵی ٢٠١٧. هیوام وابوو ئەم ڕاپرسییە ببێتە دەرفەتێک بۆ بەدیهێنانی ئاواتە مێژووییەکانی خەڵکی کورد و دیاریکردنی چارەنووسی سیاسیی ئەوان. زۆرێک لە خەڵک بە هیوا و شورێکی زۆرەوە بەشدار بوون؛ بەڵام سەرەڕای دەنگی ئەرێنی زۆرینەی بەشداربووان بۆ سەربەخۆیی، سەربەخۆیی فەرمی و کرداریی هەرێم بەدی نەهات.
ئەم ئەزموونە نیشانی دا کە هیوا و ویستی خەڵک، هەرچەند سەرمایەیەکی گەورەیە، بەبێ یەکگرتوویی سیاسی، پلان‌دانانی یەکگرتوو و بەڕێوەبردنی بەرپرسانە ناتوانێت بگاتە ئەنجامی خوازراو. بۆیە دووبارە قسەکردن لەسەر دووایەتیی بەڕێوەبردن و ناکۆکییە سیاسییەکان بۆ ئەو خەڵکەی ساڵانێکی زۆر ئازاریان چێشتووە، نیگەرانییەکی گەورەیە.
چ فاکتەرێک ڕێگری لە پێکهاتنی بەڕێوەبردنێکی یەکگرتوو و هاوئاهەنگ دەکات؟ ئایا ناکۆکییە حیزبییەکان لە بەرژەوەندیی گشتی پێشتر دانراون؟ ڕێگای کۆتاییهێنان بە ئەم دۆخە گفتوگۆ، تێگەیشتن، ڕێزگرتنی دوولایەنە و دروستکردنی میکانیزمگەلێکە کە مافەکانی هەموو هاووڵاتیان دابین بکات.
بیرەوەرییەک لە خزمەتکردن بە خەڵک
لە سەردەمی چالاکییە مرۆیی و یارمەتیدانی خوشک و برایانی کورد و هاوئایینە یارسانەکانم، دوای کۆتایی هاتنی خەباتی نەمر جەنەراڵ بارزانی لە کەمپی سەرابی نیلوفەری کرماشان، شانازیم پێ دەکرد وەک یەکێک لە بەرپرسانی کەمپ لە خزمەتی خەڵکدا بم.
ئەم بیرەوەرییە بۆ من یادەوەریی ئەو ڕۆژانەیە کە خزمەتکردن بە خەڵک، هاوپشتی و هەستکردن بە بەرپرسیارێتی واتای ڕاستەقینەی خۆیان دەردەخست. ئەو ئەزموونە فێری کردم کە پەیوەندیی نێوان خەڵک، بەبێ گوێدان بە جیاوازییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان، دەتوانێت تەنانەت لە دژوارترین بارودۆخەکانیش هێزێک بۆ هاوپشتی و هیوا دروست بکات.
خودا بە شایەتی دەگرم کە ئەوەی دەیڵێم، لەسەر ڕاستگۆیی و بە نیازی خزمەتکردن بە خەڵکە. ئامانجم لە باسکردنی ئەم بابەتانە دروستکردنی ناکۆکی نییە؛ بەڵکو بانگهێشتکردنە بۆ گفتوگۆ، چاکسازی و هەستکردن بە بەرپرسیارێتی بەرامبەر داهاتووی کوردستان.
کورتە: یەکگرتوویی سیاسی، مەرجی داهاتوویەکی جێگیر
کوردستان خاوەنی مێژوو، ناسنامە، سەرچاوە سروشتی و سەرمایەیەکی مرۆییی بە نرخە. بەڵام کەڵکوەرگرتن لەم توانایانە پێویستی بە پێکهاتەیەکی سیاسی و بەڕێوەبردنی هەیە کە بتوانێت بڕیاری هاوبەش بدات، سەرچاوەکان بە دادپەروەری بەڕێوە ببات و لەبەردەم خەڵکدا وەڵامدەرەوە بێت.
داوا لە سەرۆکایەتیی بەڕێزی هەرێمی کوردستان، بەرپرسانی حکوومەت و پەرلەمان و سەرکردەکانی حیزبە سیاسییەکان دەکەم بە نیگایەکی بەرپرسانە بیر لە داهاتووی نەتەوە و نەوەکانی داهاتوو بکەنەوە. ڕێگە مەدەن ناکۆکییە ناوخۆییەکان و ملمڵانێی حیزبی دەستکەوتە مێژووییەکانی خەڵکی کوردستان لاواز بکات.
ئەو نەتەوەیەی هەزاران پێشمەرگەی گیانبازی کردووە، خێزانی خەمبار و مرۆڤی ئازاردراوی پێشکەش کردووە، شایستەی ژیانێکە لە ئاسایش، ئازادی، دادپەروەری و خۆشگوزەرانی. پێویستە حکومەتێک، پەرلەمانێک و پێکهاتەیەکی بەڕێوەبردنی هاوئاهەنگ و وەڵامدەرەوە لە هەرێمدا بەهێز بکرێت؛ پێکهاتەیەک کە بەرژەوەندیی هەموو هاووڵاتیان، بەبێ جیاوازیی نەتەوەیی، ئایینی و حیزبی، لەبەرچاو بگرێت.
یەکگرتوویی سیاسی بە مانای سڕینەوەی فرەجۆری نییە؛ بەڵکو بە مانای گۆڕینی فرەجۆرییە بۆ هێزێکی هاوبەش بۆ پێشکەوتن. کوردستان ئەمڕۆ زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە یەکگرتوویی، هاودەردی، ژیریی سیاسی و بەڕێوەبردنی بەرپرسانە هەیە.
هیوادارم سەرکردە بەڕێزەکان دەنگی خەڵک و نیگەرانییەکانیان ببیستن و بە گفتوگۆ و بڕیارە بوێرانەکان، بناغەی بەڕێوەبردنێکی یەکگرتوو، دادپەروەرانە و وەڵامدەرەوە دابین بکەن. داهاتووی کوردستان نابێت قوربانیی ناکۆکییە ناوخۆییەکان بکرێت؛ بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای هاوکاری، یاسا، دادپەروەری و ڕێزگرتن لە هەموو هاووڵاتیان بنیاد بنرێت.
لەگەڵ ڕێز و ئارەزووی سەربەرزیی نەتەوەی کورد
ستۆکهۆڵم ـ سوید