خــــــــــــــــــــــــالید شـــــــــــــــــــــــــــــەیدا
ئەم شیعرەی شاڵاو عەلی، لە ڕووی پێکهاتە و زمان و ئاماژەی کولتوورییەوە، دەکرێت بە شێوەیەکی ئەکادیمی و چڕ بخوێندرێتەوە. بە تایبەتی، دەقەکە تەنها باسکردنی شەو و مەستی و خۆشی نییە؛ شەوی ئەسینا وەک مەیدانێکی دەروونی ــ مێژوویی بۆ تێکەڵکردنی حەز، هونەر، مێژوو، مرۆڤ و کاتی ونبوو بەکاردێت.
لە قووڵاییی شەوانی ئەسینادا .
شاڵاو علی
لە قووڵاییی شەوانی ئەسینادا ..
کاتێک شەقامەکان لە ژێر درەوشانەوەی مانگدا دەنووستن
ئێمە لە نێو تەمومژی دووکەڵ و بڵێسەی ئارەزوودا
سەمامان لەگەڵ کاتدا دەکرد..
لە باڕە تاریک و گەرمەکاندا،
دەنگی “ڤاسیلی کەراس” بە گۆرانی دێن پاوە پوپێنا پوپێنا
وەک ڕووبارێکی مەستژەن بە گیانماندا دەڕۆیشت.
کراسینۆی سوور لە پێکەکاندا شەپۆلی دەدا ..
من بە زمانی دێرینی ئۆڵیمپۆس
لێوم دەبردە پەنا گوێی کچانی ئەسینا ..
دەمگوت: «سەغەپاوۆ .. عەشقتان لە ناخمدایە.
شەرابی سوور لە گۆزەکاندا دەکوڵا و
ئاوازە حەزینەکانی ..پاسخالیس تێرزیس ..
ڕۆحی دەگواستینەوە بۆ پانتاییی بێسنووری حەز.
لەگەڵ کچانی یۆنان..
بە زمانی ئەفرۆدێت قسەمان دەکرد،
تەقەی فەخفووریە شووشەکان لەژێر پێماندا
وەک هێمایەک بوو بۆ شکاندنی تەوقی زەمەن.
لە نێوان شانی هەڵپەڕین و شوشەی شکاودا ..
دنیامان لەبیر دەچووەوە،
هیچ شتێک لە دەرەوەی ئەو شەوانە بوونی نەمابوو.
لە نێوان تەقەی شکانی فەخفووریەکان و
خوڕەی قاچی هەڵپەڕین لەسەر پارچە شووشەکان..
من هۆشم لەسەر ئەم زەمینە نەدەما.
تێکەڵ بووبووم لەگەڵ سێبەری ژنانی جادەی ڕووسییەکان ..
ئەوانەی ڕوانینیان وەک زستانی باکوور سارد و
ئامێزیان وەک هاوینی یۆنان گەرم بوو.
ئەو شەوانەی ئەسینا..
نە مێژوویان بیر دەهێناینەوە و
نە ترسێک بوون بۆ سبەینێ ..
تەنها مەستییەک بوون لە تەم و مەی..
تەنها تێکەڵەیەک لە حەز و
پارچە شووشەی شکاوی ئەو یادگاریانەی
کە هەموو شەوێک لە ژێر پێماندا دەپچڕان و
دەبوونە دەنگدانەوەی تەمەن.
”کراسینۆ .جۆرە شەرابێکە لە یۆنان پێش نان خواردن بۆت دادەنێن لە چێشتخانەکان …
خوێندنەوەی ئەکادیمیی شیعر
١. ناونیشان: «لە قووڵاییی شەوانی ئەسینادا»
ناونیشانەکە خۆی کلیلی خوێندنەوەی دەقەکەیە. وشەی «قووڵایی» تەنها شوێنێکی قووڵی جوگرافی نییە؛ بەڵکو ئاماژەیە بۆ چوونە ناو چینە شاراوەکانی بیرەوەری و ناخی مرۆڤ.
لەبەر ئەوە، «ئەسینا» لەم دەقەدا تەنها شارێکی مێژوویی نییە؛ دەبێتە فەزایەکی خەیاڵی کە شاعیر لە ڕێگەیەوە ئەوسا و ئێستا، ڕاستی و خەیاڵ، هۆشیاری و مەستی، یەک دەخات.
٢. کۆنتراستی «شەقام» و «مرۆڤ»
لە سەرەتادا دەخوێنین:
«کاتێک شەقامەکان لە ژێر درەوشانەوەی مانگدا دەنووستن»
لێرەدا شەقامەکان کراونەتە مرۆڤ؛ شەقام «دەنوێت». ئەمە گیان بە بەردا کردن و کەساندن (personification)ـە، واتە بە شتێکی بێگیان تایبەتمەندیی مرۆڤ دەدرێت.
بەڵام لە بەرامبەر ئەو شەقامە ئارام و خەوتووە، «ئێمە» بە تەواوی زیندووین:
«ئێمە لە نێو تەمومژی دووکەڵ و بڵێسەی ئارەزوودا
سەمامان لەگەڵ کاتدا دەکرد»
ئەمە یەکێکە لە گرنگترین دژبەرییەکانی شیعر:
خەوتنی شار _ هەڵچوونی ناخ
مانگ _ دووکەڵ
ئارامی شەقام _ ئارەزووی مرۆڤ
کات _ سەما
بەم شێوەیە شاعیر شەوێک دروست دەکات کە تێیدا کات وەک شتێکی زیندوو لەگەڵ مرۆڤ سەما دەکات.
٣. «بار» وەک سنووری نێوان ڕاستی و خەیاڵ
لە بەشی:
«لە باڕە تاریک و گەرمەکاندا»
شوێنی ڕووداوەکە دەگۆڕێت. شەقامەکانی دەرەوە دەچنە پاشبنەما و بار دەبێتە جیهانی ناوەکی.
لەوێدا گۆرانی، شەراب، شیشە، ژن، هەڵپەڕین و قسەکردن دەبنە ئامرازەکانی دەرچوون لە جیهانی ڕۆژانە.
بەڵام خاڵی گرنگ ئەوەیە کە شاعیر ئەم جیهانە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ تەنها «خۆشی» ناداتە دەستمان؛ بەڵکو بەردەوام هێمای شکاندن لە دەقەکەدا هەیە.
٤. شیشەی شکراو: گرنگترین سیمبولی شیعر
لە چەند شوێنێکدا «شیشە» دەگەڕێتەوە:
«تەقەی فەخفووریە شووشەکان…»
و دواتر:
«پارچە شووشەی شکاو»
و لە کۆتاییدا:
«یادگاریانەی
کە هەموو شەوێک لە ژێر پێماندا دەپچڕان»
ئەمە بە بڕوای من چەقی سیمبولیکی شیعرەکەیە.
شیشە لە سەرەتا شتێکی ماددییە؛ بەڵام لە کۆتاییدا دەگۆڕێت بۆ:
یادەوەری → تەمەن → شکاندنی کات → ونبوونی ساتەکان.
واتە ئەو شتانەی مرۆڤ بۆ ساتێک بە خۆشی دەیانژیت، لە کۆتاییدا دەبنە پارچەپارچەی یادەوەری.
ئەمە دەقەکە لە ئاستی «شیعری شەو و شەراب» دەباتە ئاستی شیعری بیرەوەری و تێپەڕینی کات.
٥. ئەسینا و یۆنان وەک «میراتی خەیاڵی»
شاعیر بە ئاماژەکردن بە:
ئۆڵیمپۆس
ئەفرۆدێت
پانتەئۆنی یۆنانی
زمانی کۆنی یۆنان
شەرابی یۆنانی
گۆرانی و ئاواز
کچانی یۆنان
جیهانێکی کلاسیکی دروست دەکات.
بەڵام ئەم ئاماژانە تەنها بۆ جوانکردنی دەق نیین. ئەوەی گرنگە ئەوەیە شاعیر یۆنانی کۆن بە جیهانی حەز و جوانی و ئازادی دەبەستێتەوە.
بۆیە ئەفرۆدێت لێرەدا تەنها خوداوەندی حەز نییە؛ دەبێتە هێمای ئەوەی مرۆڤ چۆن دەتوانێت بۆ ساتێک خۆی لە سنوورەکانی ژیانی ڕۆژانە دەربکات.
٦. «زمانی دێرینی ئۆڵیمپۆس»؛ یەکێک لە جوانترین ئاماژەکان
ئەم دەستەواژەیە:
«من بە زمانی دێرینی ئۆڵیمپۆس
لێوم دەبردە پەنا گوێی کچانی ئەسینا»
لە ڕووی ئەدەبییەوە گرنگە، چونکە شاعیر زمان دەکاتە پەردەیەک بۆ حەز.
لەوێدا زمان تەنها بۆ پەیامگواستنەوە نییە؛ زمان دەبێتە جەستە، گۆرانی و ئامێز.
هەروەها دەستەواژەی:
«سەغەپاوۆ .. عەشقتان لە ناخمدایە»
ئاماژەیەکی گرنگ بە میراپی ئەدەبی یۆنانە؛ لەبەر ئەوەش دەکرێت ئەم بەشە بە شێوەیەکی نێوان‌دەقانی (intertextual) بخوێندرێتەوە، واتە دەقەکە دەچێتە گفتوگۆ لەگەڵ دەق و کەسایەتییە ئەدەبییەکانی پێش خۆی.
٧. «حەز» وەک هێزی سەرەکی
وشەی حەز بە شێوەی جۆراوجۆر دەگەڕێتەوە:
«بڵێسەی ئارەزوو»
«پانتاییی بێسنووری حەز»
«تەنها تێکەڵەیەک لە حەز»
بەمەش «حەز» دەبێتە موتیفی سەرەکی.
بەڵام حەز لەم شیعرەدا تەنها حەزی جەستەیی نییە؛ لەگەڵ:
جوانی
شەراب
موسیقا
ئەدەب
ئازادی
ڕۆمانس
ونبوونی خۆ
تێکەڵ دەبێت.
لەو ڕوانگەیەوە، حەز لە دەقەکەدا جۆرێکە لە هەوڵی مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی ساتێک لە دەرەوەی کاتی ئاسایی.
٨. «ڕووسیە» و «یۆنان»: دژبەرییەکی جوان
ئەم دەستەواژەیە زۆر بەهێزە:
«ڕوانینیان وەک زستانی باکوور سارد
و ئامێزیان وەک هاوینی یۆنان گەرم بوو.»
ئەمە یەکێکە لە ڕوونترین بەرانبەرکردن (antithesis)ـەکانی دەق.
زستان _ هاوین
باکوور _ یۆنان
ساردی _ گەرمی
ڕوانین _ ئامێز
شاعیر جەستە و دەروون لە دوو جغرافیای خەیاڵیدا دابەش دەکات: ساردیی باکوور و گەرمیی یۆنان.
ئەم وێنەیە لە ڕووی هۆنراوەییەوە کاریگەرییەکی زۆری هەیە، چونکە لە یەک ڕستەدا جغرافیا دەگۆڕێت بۆ دەروون.
٩. کات؛ دژمنی شاراوەی شیعر
لە سەرەتادا:
«سەمامان لەگەڵ کاتدا دەکرد»
لە ناوەڕاست:
«شکاندنی تەوقی زەمەن»
لە کۆتاییدا:
«دەبوونە دەنگدانەوەی تەمەن.»
ئەم سێ ئاستە پەیوەندییەکی زۆر گرنگیان هەیە:
کات → زەمەن → تەمەن
لە سەرەتادا شاعیر لەگەڵ کات سەما دەکات؛
لە ناوەڕاستدا هەوڵ دەدات زەمەن بشکێنێت؛
لە کۆتاییدا دەبینێت ئەو ساتانە خۆیان بوونەتە دەنگدانەوەی تەمەن.
ئەمە کۆتایییەکی بیرکارییەکی باشە:
مرۆڤ دەیەوێت لە کات دەربچێت، بەڵام لە کۆتاییدا خۆی دەبێتە بەشێک لە یادەوەریی کات.
١٠. پێکهاتەی شیعر
شیعرەکە بە شێوەی پەخشانەشیعر (prose poetry) یان دەقی شیعریی ئازاد نزیکە.
وزنێکی کلاسیکی دیاریکراوی نییە، بەڵام موسیقای ناوخۆیی لە ڕێگەی دووبارەکردنەوەی وشە و وێنەکان دروست دەبێت:
شەو – دووکەڵ – بڵێسە – شەراب – گۆرانی – شیشە – هەڵپەڕین – حەز – کات – یادەوەری
ئەم وشانە وەک موتیف لە دەقەکەدا دەسووڕێنەوە.
١١. خاڵی بەهێزی دەق
بەهێزترین لایەنی شیعر بە بڕوای خوێندنەوەی من ئەوەیە کە شاعیر لە کۆتاییدا لە «شەوی خۆشی» دەگاتە «فەلسەفەی تەمەن».
ئەگەر دەقەکە تەنها تا ئەو شوێنە بوایە:
«دنیامان لەبیر دەچووەوە»
ئەوا دەکرایە شیعرێکی وێنەیی لەبارەی شەو و مەستی