لە مێژووی شانۆی سەدەی بیستەمدا کەم شانۆنامەیەک هەیە کە بتوانێت بە هێندەی “کەرکەدەن”ـەکەی یونسکۆ، ترس و سەرسوڕمان و گاڵتەجاڕی و پرسیاری ئەخلاقی لە یەک کاتدا لە بەرامبەر بینەر دابنێت. لە دەرەوەی ڕووداوە سەیرەکەی شانۆنامەکە، کە تێیدا دانیشتووانی شارێک بە هێواشی دەگۆڕدرێن و دەبنە کەرکەدەن، پرسیارێکی زۆر قووڵ خۆی دەخاتە بەردەم خوێنەر و بینەر، مرۆڤ تا چەند دەتوانێت لە بەرامبەر فشاری کۆمەڵگا و بیرۆکەی زۆرینەدا سەربەخۆ بمێنێتەوە؟ ئایا گۆڕانەکە تەنها گۆڕانی جەستەییە، یان پێش ئەوەی جەستە بگۆڕێت، ویژدان و بیرکردنەوەی مرۆڤ دەگۆڕێت؟
یونسکۆ لە ڕێگەی ئەم وێنەیە نامۆییەوە، کۆمەڵێک بابەتی گرنگی مرۆڤایەتی دەخاتە ڕوو؛ لەوانە مەترسیی ڕەوتە کۆمەڵایەتییە توندڕەوەکان، لەدەستدانی تاکایەتی، بێ‌بایەخبوونی زمان، سستیی ویژدان و ئەو ئارەزووەی مرۆڤ بۆ ئەوەی لەگەڵ زۆرینەدا یەک بگرێت. شانۆنامەکە ساڵی ١٩٥٩ لە ئەڵمانیا نمایش کرا و هەمان ساڵ بە زمانی فەرەنسی بڵاو کرایەوە. ئەم کارە بە یەکێک لە بەناوبانگترین بەرهەمەکانی نووسەر دادەنرێت و لە چوارچێوەی شانۆی نامۆیی یان شانۆی پووچگەریدا جێگایەکی تایبەتی هەیە.
ئۆژێن یونسکۆ لە ساڵی ١٩٠٩ لە ڕۆمانیا لەدایک بوو و دواتر بە نووسەرێکی فەرەنسی ناسرا. ئەزموونی ژیانی لە نێوان ڕۆمانیا و فەڕەنسا و، تێپەڕبوونی لە سەردەمی جەنگی جیهانی دووەم و گۆڕانکارییە سیاسییە توندەکانی ئەورووپا، کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر بیرکردنەوەی ئەدەبیی دانا. ئەو لە کاتێکدا دەینووسی کە جیهان تازە لە ئاگر و خوێنی جەنگێکی گەورە ڕزگار بووبوو، بەڵام هێشتا یادەوەریی فاشیزم، نازیزم، دیکتاتۆری و کۆمەڵکوژی لە بیر و ویژدانی خەڵکدا زیندوو بوو.
یونسکۆ لەگەڵ نووسەرانی وەک ساموێل بێکەت، ژان ژینێ و ئەرتۆر ئەدامۆڤ، بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی شانۆی ئەبسۆرد دادەنرێت. ئەم جۆرە شانۆیە پێکهاتەی کلاسیکی ڕووداو، گفتوگۆی ڕێک و پەیوەست و کۆتاییەکی ئاشکرای ڕوون بە شێوەی باو ڕەت دەکاتەوە. لە جێی ئەوە، دۆخێکی نامۆ و ناڕوون دروست دەکات تا بینەر بە خۆی بپرسێت کە لە ژیان و کۆمەڵگادا چی بەڕاستی مانای هەیە و چی تەنها ڕێوشوێن و دەستەواژەیەکی بێ‌ناوەڕۆکە.
لە کارەکانی یونسکۆدا زمان زۆرجار ئامرازێک نییە بۆ گەیاندنی ڕاستی، بەڵکو خۆی دەبێتە بەشێک لە گرفتەکە. کەسایەتییەکان قسە دەکەن، بەڵام لە زۆر شوێندا گفتوگۆکانیان هیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە یەکترەوە نییە. دەستەواژەی ئامادە، دیالۆگی دووبارەکراوە و قسەی زۆر بەبێ ناوەڕۆک، نیشان دەدەن کە مرۆڤ دەتوانێت بە زمانی خۆیەوە لە ڕاستی دوور بکەوێتەوە. ئەم تایبەتمەندییە لە “کەرکەدەن”دا بە شێوەیەکی زۆر بەهێز دەردەکەوێت، چونکە کەسایەتییەکان لە بری ئەوەی بەرامبەر گۆڕانی ترسناک بوەستن، دەست دەکەن بە پاساوهێنان بۆ ئەو گۆڕانە.
شانۆنامەکە لە شوێنێکی ئاسایی دەست پێ دەکات؛ لە نزیک کافێیەک لە شارێکی بچووکدا، بێرانژێ و ژان دانیشتوون و گفتوگۆیەکی ڕۆژانە دەکەن. بێرانژێ کەسێکی بێ‌هێز، ماندوو و تا ڕادەیەک بێئاگایە، لە بەرامبەر ژانی ڕێک و پێک و خۆبەزلزاندا وەک تاکێکی لاواز دەردەکەوێت. لە ناو ئەم گفتوگۆیەی سادەدا لەناکاو کەرکەدەنێک بە خێرایی بەسەر شانۆکەدا تێدەپەڕێت. ئەم ڕووداوە لە سەرەتادا وەک شتێکی سەیر و سەرسوڕهێنەر لێک دەدرێتەوە، نەک وەک نیشانەی قەیرانێکی گەورە.
لە ڕۆژی دووەمدا ژمارەی کەرکەدەنەکان زیاد دەکات و خەڵکی شار دەبینن کە هاوڕێ و دراوسێ و ناسیاوەکانیان یەک لە دوای یەک دەگۆڕدرێن. کەسەکان لە جێی ئەوەی ڕاستەوخۆ بپرسن بۆچی ئەمە ڕوودەدات، دەچنە ناو گفتوگۆیەکی درێژی پڕ لە گومان و پۆلێنکردن. یەکێک دەڵێت کەرکەدەنەکە یەک شاخی بووە و ئەوی تر دەڵێت دوو شاخی بووە. یەکێک هەوڵ دەدات ڕووداوەکە بە زانست ڕوون بکاتەوە و ئەوی تر بە مێژوو و سروشت پەیوەندیی پێوە دەدات. لەم بەشەدا یونسکۆ ڕەخنە لەو کۆمەڵگایە دەگرێت کە لە کاتی قەیراندا لەبری هەنگاوی ئەخلاقی، خۆی بە وردەکارییە لاوەکییەکانەوە سەرقاڵ دەکات.
کاتێک ژان دەگۆڕدرێت، ئەو هاوڕێیەی سەرەتای شانۆنامەکە کە خۆی بە ڕێک و پێک و بەهێز دەزانی، دەبێتە بەڵگەیەکی زیندوو بۆ ئەوەی گۆڕانی تاک لەوانەیە لە ناو قسە و هەڵوێستەکانی خۆیدا دەست پێ بکات. ژان لە پێش گۆڕانەکەدا بێرانژێ بە کەمی و لاوازی دەبینێت، بەڵام دواتر ڕووخسار و دەنگ و هەڵسوکەوتی دەگۆڕێت و دەست دەکات بە نزیکبوونەوە لە کەرکەدەنبوون. ئەم گۆڕانە تەنها شێوەیەکی سەیر نییە؛ بەڵکو پیشاندانی ئەوەیە کە هەموو تاکێک دەتوانێت لە ژێر کاریگەریی بیرۆکەیەکی گشتی و فشارێکی کۆمەڵایەتی، هێڵی سنووری نێوان خۆی و ئەوانی تر لەدەست بدات.
کەرکەدەن لە شانۆنامەکەدا مانایەکی تەنها نییە. ئەو دەتوانێت نیشانەی فاشیزم، نازیزم، کۆمۆنیزمی تۆتالیتاری، نەتەوەپەرستیی توندڕەو، کۆمەڵەی کوێرانە و هەر جۆرە سیستەمێکی بیرکردنەوە بێت کە تاک لەناو خۆیدا دەخنکێنێت. بەڵام نابێت کارەکە تەنها بە ئەلگۆرییەکی ڕاستەوخۆ بۆ یەک ڕووداوی مێژوویی دابەزێنین. بەهێزیی «کەرکەدەن» لەوەدایە کە نیشانەکەی فراوانترە و دەتوانێت لە هەر سەردەمێکدا نوێ بکرێتەوە.
بەڵام یونسکۆ بە شێوەیەکی سادە ناڵێت کەرکەدەنەکان هەموویان خراپن و مرۆڤەکان هەموویان چاکن. لە شانۆنامەکەدا کەرکەدەنبوون بە هێواشی و بە پاساوە جیاوازەکان ڕوودەدات. هەندێک کەس دەڵێن ئەمە سروشتییە، هەندێک دەڵێن کەرکەدەنەکان بەهێزتر و جوانترن، هەندێک دەڵێن نابێت لە زۆرینە جیاواز بیت و، هەندێکیش بە ئاشکرا دەڵێن کە مرۆڤایەتی خۆی خراپە و کەرکەدەنبوون ڕزگاربوونە. بەم شێوەیە، نووسەر پیشان دەدات کە تۆتالیتاریزم تەنها بە زۆر و توندووتیژی پەرە ناکات، بەڵکو بە دەستەواژەی ئاسایی و پاساوی ڕۆژانەش دەبێتە بەشێک لە ژیانی خەڵک.
بێرانژێ لە سەرەتادا نموونەی مرۆڤی قارەمان نییە. ئەو خواردنەوە دەخوات، خۆی بە کەم دەبینێت، لە ژیانی خۆی ڕازی نییە و زۆرجار ناتوانێت هەڵوێستێکی ڕوون بگرێت. ئەم لاوازییەیە گرنگە، چونکە یونسکۆ قارەمانێک لە جیهانی دوور و پاک دروست ناکات؛ بەڵکو تاکێکی ئاسایی پیشان دەدات کە لەناکاو لەگەڵ قەیرانێکی گەورەدا ڕووبەڕوو دەبێتەوە.
کاتێک هەموو کەسێک دەگۆڕدرێت، بێرانژێ بە تەنیا دەمێنێتەوە. لە کۆتایی شانۆنامەکەدا ئەو لەبەرامبەر گۆڕینی جیهان و هەموو دەوروبەرییەکەی دەڵێت کە نایەوێت ببێتە کەرکەدەن. ئەم بڕیارە لە یەک لایەنەوە نیشانەی بەهێزیی ویژدانە، بەڵام لە لایەنی ترەوە ترس و تەنهایی و نائومێدیی تێدایە. نووسەر پرسیار ناکات تەنها کە ئایا بێرانژێ دەتوانێت جیهان بگۆڕێت؛ پرسیارەکەی ئەوەیە کە ئایا تاک دەبێت ڕاستیی خۆی بپارێزێت تەنانەت ئەگەر هیچ کەسێک لەگەڵی نەبێت؟
لەوێدا «کەرکەدەن» دەبێتە شانۆنامەی بەرپرسیارێتی. بەرپرسیارێتی لە تێیدا واتە ئەوەی مرۆڤ پێش ئەوەی بە زۆرینە بڵێت، خۆی بیر بکاتەوە؛ پێش ئەوەی قسەی گشتی دووبارە بکاتەوە، بپرسێت ئەم قسەیە لە کوێوە هاتووە و بۆ کوێ دەچێت؛ و پێش ئەوەی خراپییەک بە ناوی ئاساییبوون قبوڵ بکات، بەرامبەری بوەستێت. بێرانژێ لە کۆتاییدا لەوانەیە قەهرەمانێکی سەرکەوتوو نەبێت، بەڵام دەبێتە نیشانەی ئەو کەمینەیەی کە ڕەتیدەکاتەوە مرۆڤایەتی بە ناوی زۆرینە لەدەست بدات.
یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی شانۆنامەکە، بەکارهێنانی زمانە بۆ دروستکردنی نامۆیی. کاتێک کەرکەدەنەکان زیاد دەبن، کەسایەتییەکان بەجێی ئەوەی بە ڕوونی بڵێن کە قەیرانێک ڕووی داوە، لەسەر وردەکارییەکان دەجەنگن. گفتوگۆکانیان لەسەر ژمارەی شاخ، جۆری کەرکەدەن و ڕێکخستنی ڕووداوەکان، هەموویان خزمەت بە ئاشکراکردنی پووچیی زمان دەکەن.
زمان لە «کەرکەدەن»دا کۆمەڵێک جار ئامرازێکی فریودانە. ئەو کەسەی نایەوێت ڕاستی ببینێت، بە وشەی زانستی یان سیاسی یان ئەخلاقی، خۆی لە بەرپرسیارێتی دەدزێتەوە. ئەمەش یەکێکە لە ترسناکترین وانەکانی شانۆنامەکە،خراپی زۆرجار بە وشەی خراپ ناڵێت، بەڵکو بە وشەی ڕێک، عەقڵانی و قبوڵکراو خۆی دەشارێتەوە. لە کۆمەڵگایەکدا کە وشەکان مانای خۆیان لەدەست دەدەن، دروستکردنی ڕاستییەکی ساختە ئاسانتر دەبێت.
بێباوەڕیی یونسکۆ بە توانای زمان بۆ گەیاندنی ڕاستی، بە مانای ئەوە نییە کە هیچ گفتوگۆیەک بایەخی نییە. بە پێچەوانەوە، شانۆنامەکە بانگەوازە بۆ ئەوەی زمان بە هۆشیاری و بەرپرسیارێتی بەکار بهێنرێت. ئەگەر وشەکان بکرێنە دەستەواژەی بێ‌ناوەڕۆک، ئەوا مرۆڤ دەتوانێت بە ئاسانی لە ڕاستی دوور بخرێتەوە. بەڵام ئەگەر زمان هۆکاری پرسیارکردن و ئاگاداری بێت، دەتوانێت ببێتە یەکێک لە کەمترین بەربەستەکان لە بەرامبەر گۆڕانی کۆمەڵەیی.
کەرکەدەن، تەنها باس لەو کەسانە ناکات کە بە زۆر دەگۆڕدرێن؛ باس لەو کەسانەش دەکات کە بە ئارەزووی خۆیان دەگۆڕدرێن. هەندێک کەس لە کەرکەدەنایەتیدا، هێز و ئازادی و ڕزگاربوون دەبینن. ئەوان وا دەزانن مرۆڤبوون پڕە لە سنوور، یاسا و بەرپرسیارێتی، بەڵام کەرکەدەنایەتی ئەوان لەو بارودۆخە دەرباز دەکات. بەمەش نووسەر دەچێتە ناو دەروونیی مرۆڤ و پیشان دەدات کە هەندێک جار تاک خۆی بەدەست خۆیەوە بۆ لەدەستدانی ناسنامەکەی دەچێت، چونکە ناسنامەی کەسی بارێکی قورسە.
فشار بۆ یەکسانبوون لە هەموو کۆمەڵگایەکدا بە شێوەی جیاواز دەردەکەوێت. جارێک بە گاڵتەکردن بە کەسی جیاوازە، جارێک بە تۆمەتبارکردنی ئەوەی ڕەخنە دەگرێت، جارێک بە بانگەشەی ئەوەی زۆرینە هەمیشە ڕاستە و، جارێکیش بە ترساندن لە تەنهایی. بێرانژێ بەهۆی ئەوەی بڕیار دەدات لەگەڵ ڕەوتەکە نەڕوات، دەبێتە کەسێکی نامۆ لە ناو جیهانی خۆیدا. ئەم تەنهاییە نیشان دەدات کە پاراستنی تاکایەتی تەنها بڕیارێکی ناوخۆیی نییە؛ دەتوانێت نرخێکی کۆمەڵایەتی و دەروونیی زۆری هەبێت.
لە ڕووی پێکهاتەوە، «کەرکەدەن» شانۆنامەیەکی سێکردارەیە. کردارەکان بە هێواشی لە دۆخێکی ڕۆژانە و ئارامەوە دەچنە ناو قەیرانێکی گەورە. ئەم هەنگاوبەهەنگاوەبوونە گرنگە، چونکە گۆڕانی کۆمەڵگا بە شێوەیەکی نائاگایی و تەنها لە ساتێکدا ڕوونادات؛ زۆرجار بە کۆمەڵێک گۆڕانی بچووک دەست پێ دەکات کە لە سەرەتادا بە ئاسایی دادەنرێن.
یونسکۆ لە کۆمیدی و ترس بە یەکەوە کار دەکات. بینەر لە هەمان کاتدا دەپێکەنێت و دەترسێت، چونکە شتێکی نامۆ بە شێوەیەکی سەیر و گاڵتەجاڕانە پیشان دەدرێت، بەڵام ئەو شتە لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە ڕاستییەکی مرۆیی و مێژوویی هەیە. کەرکەدەنێک لە سەر شانۆ سەیرە، بەڵام کۆمەڵێک مرۆڤ کە خۆیان بەدەست ڕەوتێکی گشتییەوە دەسپێرن، لە ڕووی ئەخلاقییەوە ترسناکترن.
ئەم دووانەییە، واتە پێکەنین و ترس، شانۆنامەکە لە وتارێکی سیاسیی ڕاستەوخۆ جیا دەکاتەوە. یونسکۆ بە بانگەشەی ڕاستەوخۆ ناڵێت ئەم ڕەوتە خراپە؛ بەڵکو بینەر دەخاتە ناو دۆخێکی نامۆ تا خۆی هەست بە پووچی و مەترسییەکە بکات. لەوێدا هونەر بەجێی ئەوەی تەنها وەڵام بدات، پرسیار دروست دەکات و ویژدان بەکار دەخات.
هەرچەندە شانۆنامەکە لە پاش جەنگی جیهانی دووەمدا نووسراوە، پەیامەکەی بە مێژوویەکی دیاریکراو کۆتایی نایەت. لە هەر سەردەمێکدا کە خەڵک بە هۆی ترس، پڕوپاگەندە، قەیرانی ئابووری، نەتەوەپەرستیی توندڕەو یان دابەشبوونی کۆمەڵایەتی بەرەو یەکسانبوونی کوێرانە دەچن، «کەرکەدەن» دەتوانێت ئاوێنەی ئەو سەردەمە بێت.