سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
لە قووڵایی تاریکیی شانۆیەکی پەراوێزخراودا، لەو ساتەوەختەی کە چەپڵەڕێزان کۆتایی دێت و ڕووناکییەکان دەکوژێنەوە، ئەنتۆن چیخۆڤ یەکێک لە هەرە قووڵترین و تراژیدیترین وێنەکانی مرۆڤی هونەرمەندمان بۆ دەکێشێت. شانۆنامەی گۆرانی قاز کە لە ساڵی ١٨٨٧ نووسراوە، تەنها دەقێکی درامی نییە، بەڵکو گەشتێکی فینۆمینۆلۆژییە بۆ ناو ناخی کارەکتەری ڤاسیلی ڤاسیلیچ، ئەو ئەکتەرە پیرەی کە دوای چلوپێنج ساڵ لە بەخشینی ژیانی بە سەر تەختەی شانۆ، ئێستا لە بەردەم ئاوێنەی تەنیایی و پیریدا ڕاوەستاوە. ئەم بەرهەمە کە وەک یەکەم تاقیکردنەوەی درامیی چیخۆڤ لە قاڵبی یەک پەردەییدا دەرکەوت، لە ڕاستیدا وەرچەرخانێکی فەلسەفی بوو لە چیرۆکی کاڵخاسەوە کە ساڵێک پێشتر نووسیبووی، بەڵام گۆڕینی کارەکتەرەکە لە پیاوێکی پەنجا و هەشت ساڵەوە بۆ پیرەمێردێکی شەست و هەشت ساڵە، ڕەهەندێکی بوونگەرایی زۆر قووڵتری بە دەقەکە بەخشی. ڤاسیلی ڤاسیلیچ، کە کارەکتەری ناوەندیی ئەم شاکارەیە، تەنها ئەکتەرێکی کۆمیدیی سەرخۆش نییە کە لە ژووری جل گۆڕیندا بەجێ مابێت، بەڵکو ئەو نوێنەرایەتی ئەو مرۆڤە دەکات کە لە کۆتایی ڕێگاکەیدا ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە دەبێتەوە کە ئایا ئەو هەموو ساڵەی ڕابردوو کە تێیدا ڕۆڵی کەسانی تری گێڕاوە، چ شتێکی بۆ خۆی وەک مرۆڤ بەجێ هێشتووە. ڤاسیلی کە لە لایەن چیخۆڤەوە وەک کۆمیدیانێکی ماندوو وێنا کراوە، لەم دەقەدا دەبێتە هێمای ئەو ململانێ ئەبەدییەی کە لە نێوان ناسنامەی گشتیی هونەرمەند و ناسنامەی تایبەتیی مرۆڤدا هەیە. کاتێک ڤاسیلی لە ناوەڕاستی شەودا و لە ناو هۆڵە چۆڵەکەدا بە ئاگا دێتەوە، ئێمە تەنها بینەری پیربوونی جەستەیەک نابینین، بەڵکو شایەتی ئاوابوونی خۆرێکە کە هەموو تەمەنی بۆ دروستکردنی خەیاڵ بۆ ئەوانی تر تەرخان کردووە، بەڵام ئێستا خۆی لە ناو هیچدا دەبینێتەوە. ئەم تێکستە وەک لێکۆڵینەوەیەکی دەروونیی ورد لەسەر هونەری نواندن و ئەکتەر تەماشا دەکرێت، پێمان دەڵێت کە هونەرمەند لە کۆتایی ڕێگاکەیدا تەنها یەک شتی بۆ دەمێنێتەوە، ئەویش ڕاستگۆییە لەگەڵ ئەو دەنگە ناوەکییەی کە تەنها خۆی دەیبیسێت. ئەو دەستەواژەیەی کە دەڵێت من گۆرانی خۆم وت، لە ڕاستیدا گوزارشتە لەو ڕزگارییە ڕۆحییەی کە مرۆڤ کاتێک دەستی دەکەوێت کە تێدەگات بەهای ڕاستەقینەی کارەکەی لە دەرەوەی چەپڵەی جەماوەر و دەستخۆشیی ڕەخنەگراندایە. لە ڕوانگەی ڕەخنەگرە ئینگلیزەکانەوە، ڤاسیلی نوێنەرایەتیی ئەو نامۆییە دەکات کە هونەری مۆدێرن بەسەر مرۆڤیدا دەسەپێنێت، ئەو جۆرە لە دابڕان کە تێیدا مرۆڤ دەبێتە ئامرازێک بۆ کات بەسەربردنی کۆمەڵگە، بەڵام کاتێک وەرزی دروێنە دێت، کۆمەڵگە ئەو هونەرمەندە لە ناو ژوورە تاریکەکانی یادەوەریدا بەجێ دەهێڵێت. هەروەها لێکۆڵینەوەکانی ئالێکساندەر چوداکۆڤ، دەری دەخات کە
چیخۆڤ چۆن لە ڕێگەی ئەم دەقە کورتەوە توانیویەتی چەمکی کات وەک هێزێکی وێرانکەر و لە هەمان کاتدا وەک هێزێکی پاککەرەوە وێنا بکات. ڤاسیلی کاتێک لە ناوەڕاستی
دیالۆگی نێوان ڤاسیلی و نیکیتا کە بەڕێوەبەری شانۆکەیە، وەک دیالۆگێکی نێوان مێژوو و ئێستا وایە، نیکیتا ئەو دەنگەیە کە تێکستەکان دەپارێزێت، بەڵام ڤاسیلی ئەو ڕۆحەیە کە تێکستەکان دەیژێنێت. کاتێک ڤاسیلی پارچە مۆنۆلۆگەکانی لەشانۆنامەکانی شا لیر و هامڵێتی شکسپیر دەخوێنێتەوە، ئەو تەنها نواندن ناکات، بەڵکو دەیەوێت لە ڕێگەی وشە نەمرەکانەوە شکۆی لەدەستچووی خۆی بگێڕێتەوە و بیسەلمێنێت کە هێشتا گڕی داهێنان لە ناخیدا نەکوژاوەتەوە. گرنگیی ئەم بابەتە لەوەدایە کە پێمان دەڵێت ژیانی هونەرمەند وەک گۆرانیی قاز وایە، کە بە پێی ئەفسانەکان تەنها یەک جار و پێش مردنی جوانترین گۆرانی خۆی دەڵێت. ڤاسیلی لەم ساتەدا تێدەگات کە ئەو هەموو ساڵەی ڕابردوو کە بۆ خەڵکی نواندووە، تەنها ئامادەکاری بووە بۆ ئەم ساتە ڕاستەقینەیەی کە تێیدا بۆ یەکەمجار و بۆ دواجار گۆرانیی خۆی دەڵێت.
هەروەها چیخۆڤ لە ڕێگەی ئەم کارەکتەرەوە ویستوویەتی ئاماژە بەوە بکات کە مرۆڤ نابێت لە بەردەم زەبروزەنگی کاتدا چۆک دابدات، بەڵکو دەبێت تا دوا هەناسە خاوەنداری لەو بەهایە بکات کە لە ناخیدا وەک پیرۆزییەک هەڵیگرتووە. لێرەوەیە کە دەبینین ئەو گۆرانییەی ڤاسیلی دەیڵێت، نەک هەر بۆ ئەو، بەڵکو بۆ هەموو ئەو مرۆڤانەی کە لە پێناو ئامانجێکی باڵادا ژیانیان بەخشیوە، دەبێتە سەرچاوەی ئیلهام و مانایەک بۆ بوون.
ئەم بەرهەمە پێمان دەڵێت کە ڤاسیلی لە کۆتاییدا سەرکەوتوو دەبێت، نەک لەبەر ئەوەی دەگەڕێتەوە بۆ سەر تەختەی شانۆ، بەڵکو لەبەر ئەوەی دەوێرێت لە ناو تاریکیدا و بەبێ هیچ ڕووناکییەکی دەستکرد، گۆرانیی ڕاستەقینەی خۆی بڵێت. هەوڵێکە بۆ قووڵبوونەوە لەو مانا شاراوانەی کە لە پشت وشەکانی چیخۆڤەوە هەن و دەیەوێت ئەو پەیامە بگەیەنێت کە مرۆڤ کاتێک دەبێتە خاوەنی خۆی کە تێبگات هەموو ئەو شتانەی وتوونی، ئەگەر بۆ ئەوانی تر تەنها وشە بووبن، بۆ ئەو وەک گۆرانییەکی پیرۆز بوون کە مانای بە هەموو چرکەکانی ژیانی بەخشیوە. ئەم خوێندنەوە چڕ و وردە بۆ کارەکتەری ڤاسیلی، پەردە لەسەر ئەو ڕاستییە لادەبات کە هونەر لە بنەڕەتدا کردەیەکی تاکەکەسییە و تەنها کاتێک دەبێتە گەردوونی کە هونەرمەند بتوانێت لە ناو قووڵایی تەنیایی خۆیدا، ئەو دەنگە بدۆزێتەوە کە هیچ کات و شوێنێک ناتوانێت بیفەوتێنێت و، هەر ئەمەشە وای کردووە کە گۆرانی قاز دوای زیاتر لە سەدەیەک، هێشتا وەک یەکێک لە هەرە کاریگەرترین دەقەکانی مێژووی مرۆڤایەتی بمێنێتەوە و ئیلهامبەخشی هەموو ئەو کەسانە بێت کە لە گەڕاندان بە دوای ڕاستی و جوانی لە ناو دڵی تاریکیدا.
جگەلەوەش چیخۆڤ لە شانۆنامەکەیدا دەیەوێت پێمان بڵێت گرنگ نییە جیهان چۆن لە ئێمە دەڕوانێت، بەڵکو گرنگ ئەوەیە کە ئێمە لە قووڵایی ناخماندا دەزانین کە ئەو گۆرانییەی وتوومانە، گۆرانیی ڕاستەقینەی خۆمان بووە و هەر ئەوەشە کە دەمێنێتەوە.